Otwórz menu główne

Zmiany

Dodane 43 bajty ,  9 lat temu
m
poprawa błędów ortograficznych (cd. kierunków świata); zmiany kosmetyczne
[[Plik:Iran topo en.jpg|thumb|300px|Mapa fizyczna Iranu]]
'''[[Iran]]''', który do końca 1935 roku był nazywany Persją, jest dużym państwem położonym w Azji Południowo -Zachodniej. Ten górzysty kraj jest jedynym państwem Bliskiego Wschodu, w którym obowiązuje muzułmański kalendarz słoneczny. Ponadto w Iranie skupia się największa liczba wyznawców islamu, którzy wyznają islam szyicki. Obecnie Iran jest krajem o prawie teokratycznym, a rządzi nim prezydent Machmud Ahmadinedżad. Iran jest postrzegany przez USA jak kraj z tak zwanej osi zła, ponieważ władze tego kraju prowadzą otwartą politykę nuklearną, której cele jest zbudowanie broni jądrowej i zastraszanie nią świata zachodniego; a nawet użycie jej przeciwko Izraelowi.
 
== Powierzchnia, położenie i granice ==
Powierzchnia – 1 648 00 km²
 
Położenie – kraj leży w Azji Południowo -Zachodniej, nad Morzem Kaspijskim i zatokami [[Ocean Indyjski|Oceanu Indyjskiego]]: [[Zatoka Perska|Perską]] i [[Zatoka Omańska|Omańską]]; od Półwyspu Arabskiego oddzielone wąską cieśniną [[Ormuz (cieśnina)|Ormuz]].
 
Skrajne punkty – północny 40°50'N, południowy 21°00'N, zachodni 44<sup>0</sup>00'E, wschodni 63°53'E. Średnia szerokość kraju wynosi około 1200 km, a długość około 1300 km.
Iran jest w swej przeważającej części krajem [[wyżyna|wyżynnym]] i [[góra|górzystym]]. Największymi naturalnymi regionami geograficznymi kraju są: południowo-wschodnia część [[Wyżyna Armeńska|Wyżyny Armeńskiej]], oraz otoczona łańcuchami gór [[Wyżyna Irańska]]. Góry Wyżyny Irańskiej charakteryzuje budowa fałdowa, zaburzona uskokami i pęknięciami tektonicznymi. Średnia wysokość Wyżyny Irańskiej wynosi od 1000 do 1500 m n.p.m. Ograniczają ją góry na zachodnie – [[Zagros]] i [[Góry Kurdystańskie|Kurdystańskie]], na północy [[Elbrus]], a na wschodzie [[Góry Wschodnioirańskie]].
 
Wysokie grzbiety górskie ([[Kara-Dag]], [[Borkusz]], [[Meszu-Dag]]), wieńczą potężne stożki wulkaniczne – [[Sabalan]] o wysokości 4821 m n.p.m. w północno-zachodniej części kraju. Budowa geologiczna Wyżyny Irańskiej jest bardzo skomplikowana. Północne grzbiety Kara-Dag zbudowane są z [[wapień|wapieni]] i [[piaskowiec|piaskowców]], w środkowej części wyżyny występują piaskowce, gliny i margle. Dna śródgórskich dolin pokrywają ilaste osady, gdzie te z kolei pokrywają żyzne, przydatne rolniczo gleby. Północne krańce Wyżyny Irańskiej stanowią góry Elbrus, które są najwyższym pasmem w Iranie. Tam znajduje się najwyższy szczyt Iranu – wulkan [[Demawend]] o wysokości 5671 m n.p.m. Góry te zbudowane są z wapieni, piaskowców i tufów. Góry Zagros które ciągną się w zachodniej części kraju. Ich charakterystyczną cechą jest rusztowy układ. Liczne grzbiety ciągną się z północnego zachodu na południowy wschód. Najwyższym szczytem tych gór jest Zard-e-Kuh o wysokości 4547 m n.p.m. W najwyższych partiach tych gór występują pola firnowe i [[lodowiec|lodowce]]. Dalej na wschodnie leżą [[Góry Środkowoirańskie]], które są od Zagros oddzielone strefą [[pustynia|pustyń]]. Góry te ciągną się równolegle do Zagros, a ich wysokość przekracza 4000 m n.p.m., gdzie najwyższym szczytem jest [[Kuh-e-Hazar]] o wysokości 4420 m n.p.m. Wewnętrzną część Wyżyny Irańskiej zajmują pustynne równiny. We wschodniej części kraju ciągną się Góry Wschodnioirańskie, które są zbudowane głównie z [[trzeciorzęd]]owych wapieni. Najwyższym szczytem tych gór jest wulkan [[Kuh-e-Taftan]] o wysokości 4042 m n.p.m.
 
Wnętrze Wyżyny Irańskiej, jest podzielone na dwie pustynie. [[Wielka Pustynia Słona (Iran)|Wielka Pustynia Słona]] leżąca na wysokości od 600-800 m n.p.m. Pustynia ta leży w północnej części wyżyny. Na południowy wschód od niej leży [[Pustynia Lut|Pustynia Lota]] z usypanymi przez wiatr [[wydma]]mi.
 
[[nizina|Nizinne]] tereny w Iranie zajmują niewielki procent jego powierzchni. [[Nizina Południowokaspijska]] jest szeroka na zaledwie 2 do 6 km i stanowi nadbrzeżny pas okalający południowe wybrzeże Morza Kaspijskiego. Powierzchnia tej wyżyny jest platforma abrazyjną pokrytą naniesionymi z gór osadami. Południowo -zachodnia część Iranu jest zajęta niewielkim fragmentem [[Nizina Mezopotamska|Niziny Mezopotamskiej]]. Pod względem geologicznym jest ona tektonicznym zapadliskiem, które wypełniają plejstoceńskie osady. Południowe wybrzeże Iranu, które oblewają wody Morza Arabskiego i Zatoki Perskiej także stanowi wąski nadbrzeżny pas nizin, które szybko przechodzą w obszary gór i wyżyn.
 
Linia brzegowa kraju jest słabo rozwinięta. Wzdłuż wybrzeży Zatoki Perskiej i w cieśninie Ormuz znajdują się liczne małę wyspy min. [[Lawan]], [[Larak]] i [[Kajs]], a największą z wysp jest [[Gheszm (wyspa)|Keszm]].
Iran należy do bardzo suchych krajów, gdzie opady są niewielkie, lub w niektórych miejscach jak Wielka Pustynia Słona zdarzają się raz na kilka lat. Jedynie obszary górskie, a zwłaszcza wysokie partie Elbrusu, otrzymują znaczne ilości opadów. We wnętrzu kraju średnia roczna opadowa wynosi od 50 do 100 mm. Podobnie jest na wybrzeżu Zatoki Perskiej i [[Morze Arabskie|Morza Arabskiego]], gdzie wpływ [[monsun]]u jest praktycznie żaden. W górach jest bardzie wilgotno, średnie opady wynoszą około 1000 mm, a na Elbrusie do 2000 mm rocznie. Obszary wysoko położone na Wyżynie Irańskie otrzymują rocznie do 300 mm [[deszcz]]u. [[Wilgotność powietrza|Wilgotność]] powietrza jest silnie związana z odległością od zbiorników wodnych i zachmurzeniem. Największa jest w okresie zimowym, a najniższa latem, gdzie w wielu miejscach obniża się do 20%. W Iranie występuje podział na [[pora sucha|porę suchą]] i [[pora deszczowa|deszczową]], przy czym nie dotyczy to niektórych obszarów Wyżyny Irańskiej na przykład Wielkiej Pustyni Słonej. Zasadniczo okres suchoty trwa około 6-8 miesięcy i zaczyna się w maju, a kończy w październiku. Wyjątek stanowi wybrzeże Morza Kaspijskiego, gdzie występują opady całoroczne.
 
Temperatury są bardzo skrajne. Najchłodniej jest w styczniu, gdzie ujemne temperatury są notowany na terenie całego kraju. Wyjątek stanowią wybrzeża Zatoki Perskiej i Morza Arabskiego. Średni zimowe wartości termiczne wahają się od -4 &nbsp;°C na północy kraju do 10 &nbsp;°C na południu. Nad zatoką Omańską do 16 &nbsp;°C W górach występuje piętrowość klimatyczna co wiąże się ze spadkiem temperatur wraz ze wzrostem wysokości. To oznacza, że liczba dni mroźnych w wysokich partiach gór dochodzi do 90. Wraz z nastaniem wiosny, temperatury szybko wzrastają, latem wartości te są wysokie, lub bardzo wysokie. Na Wyżynie Irańskiej średnia dobowa wynosi od 35 do 40 &nbsp;°C. Najgorętszy region to fragment Niziny Mezopotamskiej gdzie maksymalne temperatury dochodzą nawet do 50 &nbsp;°C. Także w górach latem jest stosunkowo ciepło. Średnio w górach średnie termiczne wartości wynoszą od 16 do 20 &nbsp;°C.
 
Klimat Iranu ma jedną ważną cechę, jest kontynentalny. Przez ten fakt temperatury są skrajne nie tylko pomiędzy latem i zimą, ale i skrajność ta dotoczy to przebiegu dobowego. To oznacza, że na przykład zimą w nocy we wnętrzu kraju występują silne [[mróz|mrozy]], a dzień jest w miarę ciepło. Latem zaś w dzień we wnętrzu Iranu występują upały powyżej 50 &nbsp;°C, a w nocy jest dość chłodno. Najbardziej łagodny klimat jest na wybrzeżu Morza Kaspijskiego. Zimą średnie wartości przyjmują około 6 &nbsp;°C, latem zaś średnie jest około 24 &nbsp;°C. Amplitudy dobowe nad Morze Kaspijskim nie są tak wysokie jak w pozostałej części kraju. Klimat Iranu cechuje niskie [[zachmurzenie]], które znacząca wpływa na temperatury dzienne na obszarach wysoko położonych.
 
[[Plik:Sand castles - Dasht-e Lut desert - Kerman.JPG|thumb|400px|Pustynia Lota]]
Sieć rzeczna kraju jest słabo rozwinięta, a w kraju przeważają obszary bezodpływowe. Tylko jedna trzecia obszaru kraju należy do zlewiska Morza Kaspijskiego i Oceanu Indyjskiego (Zatoka Perska i Omańska). Główną rzeką kraju jest [[Karun (rzeka)|Karun]], która bierze swój początek w górach Zagros i jest zasilana wodami rzek [[Rud e-Dez]] i [[Kersan]]. Karun płynie południe ku [[Szatt al-Arab]], z którą wpada do Zatoki Perskiej. Do tejże zatoki uchodzą też rzeki południowego Iranu jak [[Mand]] i [[Szur]]. Z Zagrosu biorą też początek rzeki [[Dijala]] i [[Mału Zab]], które są największymi lewobrzeżnymi dopływami Tygrysu. Duża stałą rzeką w Iranie jest [[Ghezel Ouazan]], która także wypływa z gór Zagros i płynie ku równinie Gilan i kończy swój bieg w Morzu Kaspijskim. W latach 60-tych [[XX wiek|XX w.]] na tej rzece wzniesiono tamę, dzięki której nie tylko powstała elektrownia wodna, ale spiętrzone wody umożliwiły nawadniania okolicznych terenów rolniczych. Na Wyżynie Armeńskiej, która obejmuje północno-zachodni kraniec Iranu, płynie rzeka [[Araks]]. Araks przepływa wzdłuż północnych granic kraju i wpada do [[Kura domowa|Kury]], a tym samym należy do zlewni Morza Kaspijskiego. Większość rzek płynących na obszarze Wyżyny Irańskiej to rzeki okresowe, które wypełniają się wodą w okresie gwałtownych ulew. Niektóre z tych rzek są ciekami niosącymi słone wody.
 
Na bezodpływowym obszarze Wyżyny Irańskiej występują liczne, niewielkie i płytkie słone [[jezioro|jeziora]]. Jeziora te wysychają w porze suchej i zmieniają się w solniska. W zachodniej części Wielkiej Pustyni Słonej to takich solniskowych zagłębień należy jezioro Namak. Podobne zapadliska występują w południowo-wschodniej części kraju, gdzie znajduje się jezioro [[Dżas Murian]] o słabo zasolonych wodach. Największym jeziorem Iranu jest [[Urmia (jezioro)|Urmia]], leżące na terenie Wyżyny Armeńskiej. Głębokość tego akwenu dochodzi do 20 m i ulega zmianom co wiąże się z sezonowością opadów deszczu. Jego maksymalna powierzchnia dochodzi do prawie 6000 km².
 
== Gleby ==
186 891

edycji