Komisje Rozdawnicze Koronna i Litewska: Różnice pomiędzy wersjami

drobne techniczne
(źródła/przypisy, lit.)
(drobne techniczne)
'''Komisje Rozdawnicze Koronna i Litewska 1774-1776''' – ustanowione przez [[Sejm Rozbiorowy 1773-1775]] celem sprzedaży majątku zakonu [[Jezuici|jezuitów]], skasowanego w [[Rzeczpospolita Obojga Narodów|Rzeczypospolitej]].
 
W 1773 roku Sejm Rozbiorowy w milczeniu przyjął [[breve]] kasacyjne [[Klemens XIV|Klemensa XIV]] ''[[Dominus ac Redemptor]]''. {{fakt|data=2011-07|Król [[Stanisław August Poniatowski]] dążył do przejęcia zarządu nad majątkiem pojezuickim poprzez podsunięte osoby, by uzyskać nowe źródło dóbr dla kaptowania swoich zwolenników.}} Wyznaczona przez monarchę komisja miała administrować pojezuicką masą majątkową i czuwać nad jak najkorzystniejszym obrotem kapitałów, przeznaczonych na edukację publiczną<ref name=polityka>{{cytuj pismo|tytuł=Biorą nawet ryby|url=http://archiwum.polityka.pl/art/biora-nawet-ryby,378166.html|stron=76-79|autor=Jerzy Besala|autor2=Mirosław Nagielski|data dostępu=2011-07-11|czasopismo=Polityka|wolumin=12 (2393)|data= 2003-03-22}}</ref>. Projekt ten wniósł w czasie obrad delegacji 8 października 1773 roku [[podkanclerzy litewski]] [[Joachim Chreptowicz]]. Zgodzono się utworzyć komisję edukacyjną oraz lustracyjną. Do zadań tej drugiej miało należeć zbadanie wartości pojezuickiego majątku ruchomego i nieruchomego. Marszałek [[Adam Poniński]] przystał na ten projekt z zastrzeżeniem, by nieruchomości oddano w [[emfiteuza|emfiteuzę]] szlachcie rodowej. 14 października 1773 na wniosek Stanisława Augusta Poniatowskiego i za zgodą [[Ambasadorowie i posłowie rosyjscy w Rzeczypospolitej 1763-1794|ambasadora rosyjskiego]] [[Otto Magnus von Stackelberg|Ottona Magnusa von Stackelberga]] powołano [[Komisja Edukacji Narodowej|Komisję Edukacji Narodowej]]<ref>[[Jerzy Michalski (historyk)|Jerzy Michalski]], Stanisław August Poniatowski, w: [[Polski Słownik Biograficzny]], [[Warszawa]], [[Kraków]] [[2002]], t. XLI/4 s. 620.</ref>.
 
{{fakt|data=2011-07|Jednak przed przybyciem lustratorów [[Magnateria polska|magnaccy]] fundatorzy dzieł jezuickich i ich sukcesorzy zdołali zabrać dużą część majątku pojezuickiego, niejednokrotnie zajmując ich grunta i przesuwając kopce graniczne. Także sami lustratorzy dopuszczali się kradzieży.}}
 
14 marca 1774 przyjęto wniosek [[kanclerz wielki koronny|kanclerza wielkiego koronnego]] [[Biskupi poznańscy|biskupa poznańskiego]] [[Andrzej Stanisław Młodziejowski|Andrzeja Stanisława Młodziejowskiego]] by powołać dwie komisje rozdawnicze: [[Korona Królestwa Polskiego|koronną]] oraz [[Wielkie Księstwo Litewskie|litewską]], liczące po 14 senatorów i 32 posłów, do sprzedaży dóbr.
 
Wszelkie srebra kościelne oddano do mennicy, nie wyłączając [[monstrancja|monstrancji]]. W czasie likwidacji majątku dopuszczano się wielu malwersacji, nagminnie dochodziło do przypadków korupcji.
{{fakt|data=2011-07|Oblicza się, że nawet połowa materiału przesyłanego do mennicy mogła być przejęta na cele prywatne przez lustratorów i ich pomocników. Według świadectw współczesnych dochodziło do sytuacji, gdy ludzie klękali przed końmi, których [[szory]] były zrobione ze sreber pojezuickich znajdujących się na ołtarzach.}}
 
{{fakt|data=2011-07|Ze sprzedaży naczyń kościelnych 1,5 mln złp przypadło [[August Kazimierz Sułkowski|Augustowi Kazimierzowi Sułkowskiemu]], 600 tysięcy złp [[Biskupi wileńscy|biskupowi wileńskiemu]] [[Ignacy Jakub Massalski|Ignacemu Jakubowi Massalskiemu]], tyle samo kanclerzowi Młodziejowskiemu. Znaczną sumę przekazano także królowi.}}
 
W komisjach rozdawniczych dużą rolę odgrywali m. in. Adam Poniński, [[hetman polny koronny]] [[Franciszek Ksawery Branicki]], [[marszałek wielki litewski]] [[Władysław Gurowski]], biskup wileński Ignacy Jakub Massalski, biskup poznański Andrzej Stanisław Młodziejowski<ref name=staropolska>{{cytuj stronę|url=http://pl.wikisource.org/wiki/Encyklopedia_staropolska/Komisja_Edukacyjna|tytuł=Encyklopedia staropolska/Komisja Edukacyjna|data dostępu=2011-07-11|autor=[[Zygmunt Gloger]]|tom=III}}</ref>. [[Przedstawiciele Stolicy Apostolskiej w Polsce|Nuncjusz]] [[Giuseppe Garampi]] skarżył się na wymienionych biskupów do [[Rzym]]u, że przeprowadzając sekularyzację dóbr pojezuickich, przywłaszczyli sobie znaczne sumy, pozwalając na zabór kielichów, sreber i naczyń kościelnych. Wzburzony nazywał [[Polacy|Polaków]] narodem bezprzykładnym. Sam biskup Massalski dopuścił się defraudacji 300 000 złotych polskich z funduszy przeznaczonych na edukację. {{fakt|data=2011-07|Według współczesnych świadectw członkowie komisji dopuszczali się łupiestw i kradzieży, rozdzielając pomiędzy siebie lub swoich krewnych za bezcen dobra pojezuickie. Dobra i kapitały jezuitów przejmowali komisarze rozdawniczy, członkowie delegacji sejmowej, dworzanie i faworyci królewscy. Niejednokrotnie król podpisywał przywileje na emfiteuzę na żądanie swoich faworytek.}}
 
Ustanowiono też dwie komisje sądownicze po 32 członków każda dla dóbr, w stosunku do których toczyły się procesy sądowe. Już 5 komisarzy wystarczało do kompletu.
280 779

edycji