Komisje Rozdawnicze Koronna i Litewska: Różnice pomiędzy wersjami

m
WP:SK, dr.red, szablony cytuj
m (WP:SK, dr.red, szablony cytuj)
[[Plik:Adam Poniński.png|thumb|Marszałek Adam Poniński był zwolennikiem sprzedaży pojezuickich dóbr ziemskich rodowitej szlachcie]]
 
'''Komisje Rozdawnicze Koronna i Litewska 1774-1776''' – ustanowione przez [[Sejm Rozbiorowy 1773-1775|Sejm Rozbiorowy 1773–1775]] celem sprzedaży majątku zakonu [[Jezuici|jezuitów]], skasowanego w [[Rzeczpospolita Obojga Narodów|Rzeczypospolitej]].
 
== Historia ==
W 1773 roku Sejm Rozbiorowy w milczeniu przyjął [[Brewe|breve]] kasacyjne [[Klemens XIV|Klemensa XIV]] ''[[Dominus ac Redemptor]]''. [[Stanisław August Poniatowski]] dążył do przejęcia zarządu nad majątkiem pojezuickim poprzez podsunięte osoby, by uzyskać nowe źródło dóbr dla kaptowania swoich zwolenników. Wyznaczona przez monarchę komisja miała administrować pojezuicką masą majątkową i czuwać nad jak najkorzystniejszym obrotem kapitałów, przeznaczonych na edukację publiczną<ref name=polityka>{{cytuj pismo|tytuł=Biorą nawet ryby|url=http://archiwum.polityka.pl/art/biora-nawet-ryby,378166.html|stron=76-7976–79|autor=Jerzy Besala|autor2=Mirosław Nagielski|data dostępu=2011-07-11|czasopismo=Polityka|wolumin=12 (2393)|data= 2003-03-22}}</ref>. Projekt ten wniósł w czasie obrad delegacji 8 października 1773 roku [[podkanclerzy litewski]] [[Joachim Chreptowicz]]. Zgodzono się utworzyć komisję edukacyjną oraz lustracyjną. Do zadań tej drugiej miało należeć zbadanie wartości pojezuickiego majątku ruchomego i nieruchomego. Marszałek [[Adam Poniński (zm. 1798)|Adam Poniński]] przystał na ten projekt z zastrzeżeniem, by nieruchomości oddano w [[emfiteuza|emfiteuzę]] szlachcie rodowej. 14 października 1773 na wniosek Stanisława Augusta Poniatowskiego i za zgodą [[Ambasadorowie i posłowie rosyjscy w Rzeczypospolitej 1763-1794|ambasadora rosyjskiego]] [[Otto Magnus von Stackelberg|Ottona Magnusa von Stackelberga]] powołano [[Komisja Edukacji Narodowej|Komisję Edukacji Narodowej]]<ref>{{cytuj książkę |nazwisko = | imię = | autor r = [[Jerzy Michalski (historyk)|Jerzy Michalski]],| rozdział= Stanisław August Poniatowski,|tytuł w:= [[Polski Słownik Biograficzny]],| [[wydawca = | miejsce =Warszawa]], [[Kraków]] [[2002]],| t.tom= XLI/4 s.|rok = 2002| strony =620. | isbn =}}</ref>.
 
Jednak przed przybyciem lustratorów [[Magnateria polska|magnaccy]] fundatorzy dzieł jezuickich i ich sukcesorzy zdołali zabrać dużą część majątku pojezuickiego, niejednokrotnie zajmując ich grunta i przesuwając kopce graniczne. Także sami lustratorzy dopuszczali się kradzieży.
Szacowana wartość mienia jezuitów przejętego przez Rzeczpospolitą wynosiła 32 mln złp<ref name=polityka/>. W zakupie dóbr ziemskich miała uczestniczyć tylko dawna szlachta rodowita, zaś nieruchomości w miastach mogła nabywać również świeża szlachta i mieszczanie; kolegia pojezuickie pozostawiono do dyspozycji KEN. Dobra ruchome i sprzęty nieprzydatne w edukacji sprzedano na licytacji.
 
Wszelkie srebra kościelne oddano do [[mennica|mennicy]], nie wyłączając [[monstrancja|monstrancji]]. W czasie likwidacji majątku dopuszczano się wielu [[defraudacja|malwersacji]], nagminnie dochodziło do przypadków [[korupcja|korupcji]]. Oblicza się, że nawet połowa materiału przesyłanego do mennicy mogła być przejęta na cele prywatne przez lustratorów i ich pomocników. Według ówczesnych świadectw, dochodziło do sytuacji, gdy ludzie klękali przed końmi, których [[szory]] były zrobione ze sreber pojezuickich znajdujących się na ołtarzach.
Oblicza się, że nawet połowa materiału przesyłanego do mennicy mogła być przejęta na cele prywatne przez lustratorów i ich pomocników. Według świadectw współczesnych dochodziło do sytuacji, gdy ludzie klękali przed końmi, których [[szory]] były zrobione ze sreber pojezuickich znajdujących się na ołtarzach.
 
Ze sprzedaży naczyń kościelnych 1,5 mln złp przypadło [[August Kazimierz Sułkowski|Augustowi Kazimierzowi Sułkowskiemu]], 600 tysięcy złp [[Biskupi wileńscy|biskupowi wileńskiemu]] [[Ignacy Jakub Massalski|Ignacemu Jakubowi Massalskiemu]], tyle samo kanclerzowi Młodziejowskiemu. Znaczną sumę przekazano także królowi.
 
W komisjach rozdawniczych dużą rolę odgrywali m. in. Adam Poniński, [[hetman polny koronny]] [[Franciszek Ksawery Branicki]], [[marszałek wielki litewski]] [[Władysław Gurowski]], biskup wileński Ignacy Jakub Massalski, biskup poznański Andrzej Stanisław Młodziejowski<ref name=staropolska>{{cytuj stronę|url=http://pl.wikisource.org/wiki/Encyklopedia_staropolska/Komisja_Edukacyjna|tytuł=Encyklopedia staropolska/Komisja Edukacyjna|data dostępu=2011-07-11|autor=[[Zygmunt Gloger]]|tom=III}}</ref>. [[Przedstawiciele Stolicy Apostolskiej w Polsce|Nuncjusz]] [[Giuseppe Garampi]] skarżył się na wymienionych biskupów do [[Rzym]]u, że przeprowadzając [[sekularyzacja|sekularyzację]] dóbr pojezuickich, przywłaszczyli sobie znaczne sumy, pozwalając na zabór kielichów, sreber i naczyń kościelnych. Wzburzony nazywał [[Polacy|Polaków]] narodem bezprzykładnym. Sam biskup Massalski dopuścił się defraudacji 300 000 złotych polskich z funduszy przeznaczonych na edukację. Według współczesnychówczesnych świadectw członkowie komisji dopuszczali się łupiestw i kradzieży, rozdzielając pomiędzy siebie lub swoich krewnych za bezcen dobra pojezuickie. Dobra i kapitały jezuitów przejmowali komisarze rozdawniczy, członkowie delegacji sejmowej, dworzanie i faworyci królewscy. Niejednokrotnie król podpisywał przywileje na [[emfiteuza|emfiteuzę]] na żądanie swoich faworytek.
 
Ustanowiono też dwie komisje sądownicze po 32 członków każda dla dóbr, w stosunku do których toczyły się procesy sądowe. Już 5 komisarzy wystarczało do kompletu.
 
Dopiero [[Sejm 1776]] ustanowił komisję egzaminacyjną, która zajęła się działalnością KEN, komisji rozdawniczych i sądowych. Na wniosek [[Biskupi płoccy|biskupa płockiego]] [[Michał Jerzy Poniatowski|Michała Poniatowskiego]] 22 października rozwiązał komisje rozdawnicze i sądowe, przelewając ich kompetencje na KEN<ref name=staropolska/>.
 
{{przypisy}}
 
== Bibliografia ==
{{Bibliografia start}}
 
* [[{{cytuj książkę |nazwisko = Kraszewski| imię = Józef Ignacy | autor link =Józef Ignacy Kraszewski]], | tytuł = Polska w czasie trzech rozbiorów 1772-1779,1772–1779| [[wydawca = | miejsce =Poznań]] [[| rok =1873]]. | strony = | isbn =}}
* {{cytuj książkę |nazwisko = Mitera-Dobrowolska (oprac.)| imię =Mieczysława | autor link = | tytuł = Protokoły posiedzeń Komisji Edukacji Narodowej 1773-1785.1773–1785| Oprac.wydawca Mieczysława Mitera-Dobrowolska ;= Polska Akademia Nauk. Pracownia Dziejów Oświaty. Wrocław, Zakład Narodowy im. Ossolińskich Wydawnictwo PAN,| miejsce = Wrocław| rok = [[1973]]| strony = | isbn =}}
* [[{{cytuj książkę |nazwisko = Załęski| imię = Stanisław | autor link = Stanisław Załęski]],| tytuł = Jezuici w Polsce,| wydawca = | miejsce = [[Kraków]]| rok = [[1908]]| strony = | isbn =}}
* [[Stanisław{{cytuj książkę |nazwisko = Załęski]],| imię = Stanisław | autor link = | tytuł = Historya zniesienia jezuitów w Polsce i ich zachowanie na Białej Rusi,| t.tom= II,|wydawca = | miejsce = [[Lwów]]| rok = [[1875]].| strony = | isbn =}}
{{Bibliografia stop}}
 
{{przypisy}}
 
{{wikisource|Encyklopedia staropolska/Komisja Edukacyjna}}
13 455

edycji