Czarny obelisk Salmanasara III: Różnice pomiędzy wersjami

dodany/poprawiony tekst + bibliografia + grafika
(dodana grafika)
(dodany/poprawiony tekst + bibliografia + grafika)
[[Plik:Black-obelisk.jpg|thumb|300px250px|Czarny obelisk Salmanasara III w zbiorach [[Muzeum Brytyjskie|British Museum]]; w tle widoczny jest [[biały obelisk]] (Room 6: Assyrian sculpture).]]
[[Plik:Der schwarze Obelisk.jpg|thumb|250px|Czarny obelisk ''[[in situ]]'' w [[Kalchu]] po odsłonięciu w wyniku wykopalisk (rysunek z epoki).]]
[[Plik:Jehu-on-Obelisk-of-Shalmaneser.jpg|thumb|300px250px|[[Jehu]], król [[Królestwo Izraela (państwo północne)|północnego królestwa Izraela]], składający trybut Salmanasarowi III - jeden z paneli czarnego obelisku]]
[[Plik:Der Obelisk – 3.jpg|thumb|left|260px250px|jedna ze stron czarnego obelisku w przybliżeniu (rysunek)]]
'''Czarny obelisk Salmanasara III''' – kamienny, czworoboczny obelisk odnaleziony w 1846 roku przez [[Austen Henry Layard|Austena H. Layarda]] w czasie wykopalisk w [[Kalchu]] (obecne Nimrud w północnym [[Irak]]u)<ref name=obelisk>[http://www.britishmuseum.org/explore/highlights/highlight_objects/me/t/the_black_obelisk_of_shalmanes.aspx The Black Obelisk of Shalmaneser III - opis zabytku na oficjalnej stronie British Museum]</ref>. Upamiętnione na nim zostały militarne dokonania [[Asyria|asyryjskiego]] króla [[Salmanasar III|Salmanasara III]] (858-825 p.n.e.). Zabytek ten znany jest przede wszystkim z umieszczonego na nim przedstawienia [[Jehu]], wzmiankowanego w [[Biblia|Biblii]] króla [[starożytny Izrael|Izraela]]. Obecnie obelisk znajduje się w zbiorach [[Muzeum Brytyjskie|British Museum]].
 
Władcy asyryjscy stawiali obeliski w określonych celach. Umieszczano na nich swego rodzaju polityczną propagandę. Pomniki miały za zadanie świadczyć o doniosłych dokonaniach panujących. W odróżnieniu od sumeryjskich, akadyjskich i egipskich płaskorzeźb, na których przedstawione sceny miały charakter symboliczny, płaskorzeźby asyryjskie charakteryzowały się realizmem. Dlatego czarny obelisk jest ważnym źródłem dla odtworzenia realiów historycznych czasów Salmanasara III.
 
Obelisk powstał pod koniec panowania Salmanasara III. W roku 825 p.n.e. wystawiony został w mieście [[Kalchu]] w miejscu publicznym. W [[Asyria|Asyrii]] trwała wówczas wojna domowa o władzę pomiędzy synami Salmanasara III.
== Opis ==
Czarny obelisk Salmanasara III wykonany został z czarnego wapienia. Ma wysokość 1,98 metra i szerokość 0,46 metra<ref name=obelisk />. Szczyt obelisku zwęża się schodkowo ku górze. Na każdym z jego czterech boków znajduje się pięć umieszczonych jeden nad drugim paneli z przedstawieniami reliefowymi. Panele te są częściami pięciu ułożonych w układzie pasowym scen obiegających obelisk dookoła. Każdej scenie towarzyszy umieszczona ponad nią inskrypcja w [[pismo klinowe|piśmie klinowym]] wyjaśniająca co zostało na niej przedstawione. Inskrypcje klinowe pokrywają również szczyt i dół obelisku.
 
Każda z pięciu scen przedstawia składanie trybutu przed władcą asyryjskim. W kolejności od szczytu do podstawy obelisku ukazują one odpowiednio:
Wszystkie sceny obelisku przedstawiają składanie trybutu przed władcą asyryjskim. W kolejności od szczytu do podstawy ukazują one odpowiednio: (1) składanie trybutu przez króla Suę z Gizanu (południowo-zachodni Iran); (2) składanie trybutu przez [[Jehu]] z rodu [[Omri]] ([[Królestwo Izraela (państwo północne)|północne królestwo Izraela]]); (3) składanie trybutu przez nienazwanego z imienia władcę z kraju Musri ([[starożytny Egipt|Egipt]]?); (4) składanie trybutu przez Marduk-apil-usura z Suhi (rejon środkowego [[Eufrat]]u); (5) składanie trybutu przez Qalparundę z Patiny (region wokół miasta [[Antiochia (Turcja)|Antakya]] w [[Turcja|Turcji]])<ref name=obelisk />
* ''"trybut od Suy, Gilzańczyka"'' ([[język akadyjski|akad]]. ''ma-da-tu ša<sub>2</sub> <sup>m</sup>su-u<sub>2</sub>-a KUR gil<sub>2</sub>-za-na-a-a'') - według roczników Salmanasara III złożenie trybutu przez Suę z Gilzanu (południowo-zachodni Iran<ref name=obelisk />) miało miejsce w pierwszym roku panowania asyryjskiego króla (859/858 p.n.e.)<ref>A. Kirk Grayson, ''Assyrian...'', s. 148.</ref>.
 
:inskrypcja nad sceną: ''"Trybut od Suy, Gilzańczyka. Otrzymałem od niego: srebro, złoto, cynę, naczynia z brązu, berło (godne) królewskiej ręki, konie (i) dwugarbne wielbłądy"''<ref name=Grayson>A. Kirk Grayson, ''Assyrian...'', s. 149.</ref>
Na szczególną uwagę zasługuje druga scena od góry, na której przedstawiony został [[Jehu]] król [[Królestwo Izraela (państwo północne)|północnego królestwa Izraela]], w trakcie składania trybutu [[Salmanasar III|Salmanasarowi III]] w 841 roku p.n.e. [[Achab|Ahab]], syn [[Omri]], król północnego królestwa Izraela, stracił życie kilka lat wcześniej walcząc z królem [[Damaszek|Damaszku]]. Jego syn i następca, [[Joram (król Izraela)|Joram]], po kilkuletnim panowaniu utracił tron, na którym zasiadł [[Jehu]]. Uzurpator zerwał istniejące przymierze z [[Fenicja|Fenicją]] i [[królestwo Judy|Judą]], podporządkowując się [[Asyria|Asyrii]]. Tekst ponad sceną składania przez niego trybutu Salmanasarowi III brzmi następująco:
 
* ''"Trybuttrybut od [[Jehu]], z rodu [[Omri]]"'' ([[język akadyjski|akad]]. ''ma-da-tu ša<sub>2</sub> <sup>m</sup>Iaia-u<sub>2</sub>-a mārDUMU <sup>m</sup>Huhu-um-ri-i''). Otrzymałem- odwedług niegoroczników srebro,Salmanasara złoto,III złotązłożenie misętrybutu przez Jehu, złotąkróla wazę[[Królestwo zIzraela ostro(państwo zakończonympółnocne)|północnego dnemkrólestwa Izraela]], złotemiało kubki,miejsce złotew naczynia,18 cynę,roku berłopanowania (godne)asyryjskiego królewskiejkróla dłoni,(841 włócznie"''r. p.n.e.)<ref name=obeliskGrayson />.
 
:inskrypcja nad sceną: ''"Trybut od [[Jehu]], z rodu [[Omri]]. Otrzymałem od niego: srebro, złoto, złotą misę, złotą wazę z ostro zakończonym dnem, złote kubki, złote naczynia, cynę, berło (godne) królewskiej ręki, włócznie"''<ref name=Grayson />
[[Plik:Der Obelisk – 3.jpg|thumb|left|260px|jedna ze stron czarnego obelisku w przybliżeniu (rysunek)]]
Jehu został przedstawiony w pozycji klęczącej. Twarz ma zwróconą ku ziemi. Przy porównaniu z Salmanasarem wygląda niepozornie. Król asyryjski w tym układzie przedstawiony został w całym majestacie. Uosabia potężne państwo, zdolne do opanowania i kontroli obszarów sięgających daleko poza jego pierwotne granice<ref>M. L. Uberti, ''Wprowadzenie do historii starożytnego Bliskiego Wschodu'', Warszawa 2010, s. 169. ISBN 978-83-235-0680-5.</ref>. Salmanasar trzyma w lewej ręce czarę. Za nim stoją dwaj słudzy, z których jeden trzyma wachlarz. Z tyłu za klęczącym Jehu umieszczeni są czterej Asyryjczycy: dwóch na tym samym panelu co Jehu, dwóch – na kolejnym. Ostatni z czterech Asyryjczyków nie ma brody. Po nim następuje procesja trzynastu Izraelitów: trzech, prawdopodobnie z darami ze srebra, stoi za Asyryjczykiem bez brody; pięciu na kolejnym panelu przypuszczalnie niesie dary ze złota: zwężane ku dołowi naczynia, wazon, berło i drzewo kadzidlane. Na ostatnim panelu tego rzędu przedstawiono kolejnych pięciu Izraelitów. Wszyscy składający dary Izraelici mają krótkie brody, stożkowate, złamane ku tyłowi nakrycia głowy oraz długie ubrania z narzuconymi na nie płaszczami, wykończonymi [[Kutas (element ozdobny)|kutasikami]]. Obuwie ma ostre nosy. Każda z postaci trzyma dar wymieniony w inskrypcji nad sceną<ref>[http://www.seminary.ru/rus/resyrs/res_text.php?black_obelisk ''Черный обелиск''], ЗАУ.</ref>.
 
* ''"trybut z [[starożytny Egipt|Egiptu]]"'' ([[język akadyjski|akad]]. ''ma-da-tu ša<sub>2</sub> KUR mu-uṣ-ri'') - data tego wydarzenia nie jest znana, gdyż nie ma o niej wzmianki w rocznikach Salmanasara III<ref name=Grayson />.
Na uwagę zasługują też przedstawione wśród darów dla króla asyryjskiego egzotyczne zwierzęta, takie jak wielbłądy, małpy, słoń i nosorożec. Władcy asyryjscy uwielbiali ozdabiać swe królewskie parki roślinami i zwierzętami normalnie niewystępującymi na terenie [[Mezopotamia|Mezopotamii]].
 
:inskrypcja nad sceną: ''"Trybut z [[starożytny Egipt|Egiptu]]. Otrzymałem: dwugarbne wielbłądy, wodnego bawołu, nosorożca, antylopę, słonie - samice, małpy - samice (i) małpy bez ogonów"''<ref name=Grayson2>A. Kirk Grayson, ''Assyrian...'', s. 150.</ref>
 
* ''"trybut od Marduk-apla-usura, Suhejczyka"'' ([[język akadyjski|akad]]. ''ma-da-tu ša<sub>2</sub> <sup>m</sup>Marduk-apla-uṣur KUR su-ha-a-a'') - o złożeniu trybutu przez Marduk-apla-usura z Suhi (rejon środkowego [[Eufrat]]u<ref name=obelisk />) nie ma wzmianki w rocznikach Salmanasara III i data tego wydarzenia jest nieznana<ref name=Grayson2 />.
 
:inskrypcja nad sceną: ''"Trybut od Marduk-apla-usura, Suhejczyka. Otrzymałem od niego: złoto, złote naczynia, kość słoniową, włócznie, [[bisior|jedwab morski]], różnokolorowe ubrania (i) płótno lniane"''<ref name=Grayson2 />
 
* ''"trybut od Karparundy, Patinejczyka"'' ([[język akadyjski|akad]]. ''ma-da-tu ša<sub>2</sub> <sup>m</sup>qar-pa-ru-un-da KUR pa-ti-na-a-a'') - według roczników Salmanasara III Karparunda (w rocznikach jego imię brzmi Kalparunda) z Patiny (obecnie region wokół miasta [[Antiochia (Turcja)|Antakya]] w [[Turcja|Turcji]]<ref name=obelisk />) składał trybut asyryjskiemu królowi trzykrotnie, w 857, 853 i 848 r. p.n.e.<ref name=Grayson2 />
 
:inskrypcja nad sceną: ''"Trybut od Karparundy, Patinejczyka. Otrzymałem od niego: srebro, złoto, cynę, przedmioty z brązu, naczynia z brązu, kość słoniową (i) heban"''<ref>A. Kirk Grayson, ''Assyrian...'', s. 151.</ref>
 
Na szczególną uwagę zasługuje druga scena od góry, na której przedstawiony został [[Jehu]] król [[Królestwo Izraela (państwo północne)|północnego królestwa Izraela]], w trakcie składania trybutu [[Salmanasar III|Salmanasarowi III]] w 841 roku p.n.e. [[Achab|Ahab]], syn [[Omri]], król północnego królestwa Izraela, stracił życie kilka lat wcześniej walcząc z królem [[Damaszek|Damaszku]]. Jego syn i następca, [[Joram (król Izraela)|Joram]], po kilkuletnim panowaniu utracił tron, na którym zasiadł [[Jehu]]. Uzurpator zerwał istniejące przymierze z [[Fenicja|Fenicją]] i [[królestwo Judy|Judą]], podporządkowując się [[Asyria|Asyrii]]. Jehu został przedstawiony w pozycji klęczącej. Twarz ma zwróconą ku ziemi. Przy porównaniu z Salmanasarem wygląda niepozornie. Król asyryjski w tym układzie przedstawiony został w całym majestacie. Uosabia potężne państwo, zdolne do opanowania i kontroli obszarów sięgających daleko poza jego pierwotne granice<ref>M. L. Uberti, ''Wprowadzenie do historii starożytnego Bliskiego Wschodu'', Warszawa 2010, s. 169. ISBN 978-83-235-0680-5.</ref>. Salmanasar trzyma w lewej ręce czarę. Za nim stoją dwaj słudzy, z których jeden trzyma wachlarz. Z tyłu za klęczącym Jehu umieszczeni są czterej Asyryjczycy: dwóch na tym samym panelu co Jehu, dwóch – na kolejnym. Ostatni z czterech Asyryjczyków nie ma brody. Po nim następuje procesja trzynastu Izraelitów: trzech, prawdopodobnie z darami ze srebra, stoi za Asyryjczykiem bez brody; pięciu na kolejnym panelu przypuszczalnie niesie dary ze złota: zwężane ku dołowi naczynia, wazon, berło i drzewo kadzidlanewłócznie. Na ostatnim panelu tego rzędu przedstawiono kolejnych pięciu Izraelitów. Wszyscy składający dary Izraelici mają krótkie brody, stożkowate, złamane ku tyłowi nakrycia głowy oraz długie ubrania z narzuconymi na nie płaszczami, wykończonymi [[Kutas (element ozdobny)|kutasikami]]. Obuwie ma ostre nosy. Każda z postaci trzyma dar wymieniony w inskrypcji nad sceną<ref>[http://www.seminary.ru/rus/resyrs/res_text.php?black_obelisk ''Черный обелиск''], ЗАУ.</ref>.
 
Na uwagę zasługują też przedstawione wśród darów dla króla asyryjskiego egzotyczne zwierzęta, takie jak wielbłądy, małpy, słoń i nosorożecsłonie. Władcy asyryjscy uwielbiali ozdabiać swe królewskie parki roślinami i zwierzętami normalnienaturalnie niewystępującymi na terenie [[Mezopotamia|Mezopotamii]].
 
Inskrypcje ze szczytu i podstawy obelisku zawierają fragmenty roczników królewskich Salmanasara III z opisem kampanii wojennych prowadzonych przez niego samego i [[Dajjan-Aszur]]a, jego [[turtannu]] (dowódcę wojsk).
 
{{Przypisy}}
 
== Bibliografia ==
* A. Kirk Grayson, ''Assyrian Rulers of the Early First Millennium B.C. II (858–745 B.C.)'', "The Royal Inscriptions of Mesopotamia. Assyrian Periods" vol. 3 (RIMA 3), University of Toronto Press, 1996.
 
== Linki zewnętrzne ==