Elektorzy Rzeszy: Różnice pomiędzy wersjami

Usunięte 29 bajtów ,  8 lat temu
drobne redakcyjne
m (→‎Historia: poprawa linków)
(drobne redakcyjne)
[[Plik:Balduineum Wahl Heinrich VII.jpg|200px|thumb|Siedmiu Elektorów Rzeszy według miniatury z Kodeksu Baldwina, zawierający zapis podróży króla [[Henryk VII Luksemburski|Henryka VII]] na koronację cesarską. Od lewej elektorzy sakralni - arcybiskupi Kolonii, Moguncji i Trewiru oraz elektorzy świeccy Palatynatu, Saksonii, Brandenburgii i Czech]]
[[Plik:TürklopferRathausLübeck2.JPG|thumb|200px|Brązowa antaba drzwi [[Ratusz w Lubece|ratusza]] w [[Lubeka|Lubece]], z wizerunkiem cesarza w otoczeniu elektorów Rzeszy]]
[[Plik:Goldene-bulle 1c-480x475.jpg|thumb|200px|Pieczęć [[Złota Bulla Karola IV|Złotej Bulli]] z 1453 r., z wizerunkiem cesarza [[Karol IV Luksemburski|Karola IV]]]]
[[Plik:Weltliche Schatzkammer Wien (72).JPG|thumb|200px|Strój i insygnia elektorskie z XVII w. w wiedeńskim[[wiedeń]]skim [[Hofburgu]] ]]
'''Elektorzy Rzeszy''', [[elektor]]zy [[Święte Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego|Świętego Cesarstwa Rzymskiego]], ([[łacina|łac.]] ''electores'' - wyborcy; [[język niemiecki|niem.]] ''Kurfürsten'' - od staroniemieckiego słowa ''kuri'' - wybór) - książęta [[Rzesza|Rzeszy]] uprawnieni do udziału w [[Elekcja cesarska|elekcji króla rzymskiego (niemieckiego)]] i [[Święte Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego|cesarza rzymsko-niemieckiego]].
 
 
'''Elektorzy Rzeszy''', [[elektor]]zy [[Święte Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego|Świętego Cesarstwa Rzymskiego]], ([[łacina|łac.]] ''electores'' - wyborcy; [[język niemiecki|niem.]] ''Kurfürsten'' - od staroniemieckiego słowa ''kuri'' - wybór) - książęta [[Rzesza|Rzeszy]] uprawnieni do udziału w [[Elekcja cesarska|elekcji króla rzymskiego (niemieckiego)]] i [[Święte Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego|cesarza rzymsko-niemieckiego]].
 
== Historia ==
Początkowo, we wczesnym [[Średniowiecze|średniowieczu]], króla niemieckiego [[Koronacja króla niemieckiego i cesarza|wybierał]] w teorii cały lud, to jest [[Plemiona germańskie|plemiona niemieckie]]. W praktyce wiec ludowy kierował się sugestią książąt plemiennych i dygnitarzy cieszących się autorytetem, stąd szybko elekcje zamieniły się w zjazdy książąt. W XII - XIII w. decydowali już tylko książęta o największym prestiżu, a pozostali zatwierdzali ich uchwały automatycznie i stało się to swoistym precedensem. Z czasem skład kolegium elektorskiego uległ formalizacji. Już w [[1212]] r. cesarz [[Fryderyk II Hohenstauf]] potwierdził uprawnienia elektorskie królów Czech (''König von Böhmen'') (choć były one czasem kwestionowane jeszcze potem). Po zamieszaniu wokół wyboru następcy cesarza [[Henryk VI (cesarz niemiecki)|Henryka VI]] ([[1190]]-[[1197]]) [[papież]] [[Papież Innocenty III|Innocenty III]] rozstrzygnął w [[1198]] r., że do ważnego wyboru monarchy konieczne są głosy trzech [[Nadrenia|nadreńskich]] [[arcybiskup]]ów z byłych terenów [[Frankowie|frankijskich]] ([[Moguncja]], [[Trewir]], [[Kolonia (Niemcy)|Kolonia]]) oraz [[Nadrenia|nadreńskiego]] [[hrabia|hrabiego]] [[Palatynat|palatyńskiego]] (''Pfalzgraf bei Rhein''). Do nich doszli po roku [[1220]]: [[książę]] [[Saksonia|saksoński]] (''Herzog von Sachsen''), [[Graf (tytuł szlachecki)|margrabia]] [[Brandenburgia|brandenburski]] (''Markgraf von Brandenburg'') i, odtąd na stałe, król czeski. Prawdopodobnie w [[1257]] r. (w okresie [[Wielkie Bezkrólewie|Wielkiego Bezkrólewia]]) sformowało się kolegium elektorów w stale powtarzanym składzie.
 
Z czasem skład kolegium elektorskiego uległ formalizacji. Już w [[1212]] cesarz [[Fryderyk II Hohenstauf]] potwierdził uprawnienia elektorskie królów Czech (''König von Böhmen''), choć później były one jeszcze czasem kwestionowane. Po zamieszaniu wokół wyboru następcy cesarza [[Henryk VI (cesarz niemiecki)|Henryka VI]] ([[1190]]-[[1197]]) [[papież]] [[Papież Innocenty III|Innocenty III]] rozstrzygnął w [[1198]], że do ważnego wyboru monarchy konieczne są głosy trzech [[Nadrenia|nadreńskich]] [[arcybiskup]]ów z byłych terenów [[Frankowie|frankijskich]] ([[Moguncja]], [[Trewir]], [[Kolonia (Niemcy)|Kolonia]]) oraz [[Nadrenia|nadreńskiego]] [[hrabia|hrabiego]] [[Palatynat|palatyńskiego]] (''Pfalzgraf bei Rhein''). Do nich doszli po [[1220]]: [[książę]] [[Saksonia|saksoński]] (''Herzog von Sachsen''), [[Graf (tytuł szlachecki)|margrabia]] [[Brandenburgia|brandenburski]] (''Markgraf von Brandenburg'') i, odtąd na stałe, król czeski. Prawdopodobnie w [[1257]] (w okresie [[Wielkie Bezkrólewie|Wielkiego Bezkrólewia]]) sformowało się kolegium elektorów w stale powtarzanym składzie.
Podczas obrad [[Zjazd elektorów w Rhense|zjazdu w Rhense]] w [[1338]] roku elektorzy ogłosili, że mają pełne i wyłączne prawo do wyboru króla, niezależne od innych monarchów czy [[papież]]a.
 
Podczas obrad [[Zjazd elektorów w Rhense|zjazdu w Rhense]] w [[1338]] roku elektorzy ogłosili, że mają pełne i wyłączne prawo do wyboru króla, niezależne od innych monarchów czy [[papież]]a.
Instytucja elektora została utworzona formalnie w [[1356]] roku na mocy [[Złota Bulla Karola IV|Złotej Bulli]], wystawionej przez cesarza [[Karol IV Luksemburski|Karola IV]], a regulującej sporne kwestie ustroju politycznego [[Niemcy|Niemiec]], w tym zasad wyboru cesarza. Jej wydanie złagodziło każdorazowe wstrząsy towarzyszące wyborowi nowego króla niemieckiego. W praktyce Bulla potwierdzała istniejący od stu lat precedens.
 
Instytucja elektora została utworzona formalnie w [[1356]] roku na mocy [[Złota Bulla Karola IV|Złotej Bulli]], wystawionej przez cesarza [[Karol IV Luksemburski|Karola IV]], a regulującej sporne kwestie ustroju politycznego [[Niemcy|Niemiec]], w tym zasad wyboru cesarza. Jej wydanie złagodziło każdorazowe wstrząsy towarzyszące wyborowi nowego króla niemieckiego. W praktyce Bulla potwierdzała istniejący od stu lat precedens.
 
[[Elekcja cesarska|Elekcji króla]] dokonywano większością głosów we [[Frankfurt nad Menem|Frankfurcie nad Menem]] i koronowano (przynajmniej do końca średniowiecza) w [[Akwizgran]]ie. Elektorzy układali tekst kapitulacji wyborczej, czyli zbioru warunków, które musiał zaakceptować elekt.
 
Złota Bulla nadawała księstwom elektorskim i ich władcom liczne przywileje. Jednym z ważniejszych była [[ordynacja]] ich dóbr, co stanowiło o niepodzielności krajów elektorskich, a zapobiegało ich rozdrabnianiu (a w konsekwencji osłabianiu) i zwiększaniu liczby elektorów. Księstwom elektorskim nadano [[Autonomia|autonomię]] prawno-sądowniczą - ich poddani nie mogli odwoływać się od decyzji swoich książąt do cesarza i urzędów cesarskich. Elektorowie uzyskali też prawo majestatu - traktowano ich jak osoby rangi królewskiej. Elektorzy tworzyli odrębną kurię Sejmu Cesarstwa, mogli zbierać się z własnej inicjatywy (Sejm jako całość tylko z woli cesarza) i zgłaszać projekty ustaw podczas obrad Sejmu (poza nimi mógł to czynić wyłącznie cesarz). Cesarz musiał też konsultować z elektorami ważniejsze decyzje, w tym dotyczące ich kolegium. Przywileje te miały na celu zabezpieczenie elektorów przed ewentualnymi naciskami ze strony panującego cesarza w sprawie elekcji jego następcy, w praktyce dawały im dużą samodzielność i osłabiały przez to polityczną spójność Rzeszy Niemieckiej.
 
W [[XVII wiek|siedemnastym stuleciu]] do [[kolegium]] włączeni zostali: [[Bawaria|książę bawarski]] (''Herzog von Bayern'') oraz książę [[Brunszwik|brunszwicko]]-[[Luneburg|luneburski]] (''Herzog von Braunschweig-Lüneburg'').
 
W [[1711]] roku cesarz [[Karol VI Habsburg]], w swojej kapitulacji wyborczej, musiał dać elektorom prawo do przeprowadzania elekcji następcy za życia aktualnego cesarza (tzw. [[electio vivente rege|electio vivente imperatore]], dosł. ''za życia cesarza''), ale bez konsultacji z nim.
 
== Elektorzy ==
 
 
Początkowo, zgodnie z ustaleniami Złotej Bulli Karola IV w kolegium elektorskim zasiadali 3 duchowni:
* [[Arcybiskupi Moguncji|arcybiskup Moguncji]], jednocześnie nominalny arcykanclerz Rzeszy;
 
W przypadku popełnienia przez jakiegoś elektora zbrodni felonii (zdrady), cesarz mógł przenieść jego godność na inny ród. Ponieważ w przypadku elektorów świeckich godności były silnie związane ze sprawującymi je tradycyjnie (a więc w praktyce dziedzicznie) rodami, najchętniej widziano przeniesienie na krewnego poprzedniego elektora. Na mocy Złotej Bulli cesarz mógł także, za zgodą pozostałych elektorów, tworzyć nowe elektoraty. Piastujący godność cesarską niemal zawsze [[Habsburgowie]] wykorzystywali tę możliwość do usuwania swoich politycznych przeciwników z wpływowego grona elektorskiego. Przypadki zmian w kurii miały miejsce kilkakrotnie:
* W [[1547]] roku cesarz [[Karol V Habsburg]] pokonał koalicję książąt protestanckich [[Bitwa pod Mühlberg|pod Mühlbergiem]] i pozbawił [[Jan Fryderyk Wspaniałomyślny|Jana Fryderyka]] z ernestyńskiej linii [[Wettynowie|Wettynów]] godności elektorskiej oraz księstwa sasko-witteberskiego. Przeniósł je na Maurycego z linii albertyńskiej.
* W [[1622]] roku wojska cesarza [[Ferdynand II Habsburg|Ferdynanda II]] pokonały siły książąt protestanckich [[Bitwa pod Hoechst|pod Höchst]]. W jej następstwie w [[1623]] roku cesarz odebrał godność elektorską i Palatynat zbuntowanemu [[Fryderyk V (palatyn reński)|Fryderykowi V]] z dynastii [[Wittelsbachowie|Wittelsbachów]] i przekazał ją [[Władcy Bawarii|władcy bawarskiemu]] [[Maksymilian I Bawarski|Maksymilianowi I]] reprezentującemu inną linię tego samego rodu. W ten sposób do kurii elektorskiej weszli książęta [[Bawaria|Bawarii]].
* W [[1648]] roku [[traktat westfalski]] zakończył [[wojna trzydziestoletnia|wojnę trzydziestoletnią]]. Na mocy jego postanowień cesarz [[Ferdynand III Habsburg]] zgodził się zwrócić [[Palatynat Reński]] i godność elektorską synowi Fryderyka V, [[Karol Ludwik Wittelsbach|Karolowi Ludwikowi]]. Książę bawarski zatrzymał jednak status elektorski i tytuł arcystolnika. Dlatego palatyn uzyskał tytuł arcyskarbnika Rzeszy a liczebność kurii elektorskiej wzrosła do ośmiu.
* W [[1692]] roku cesarz [[Leopold I Habsburg]] obdarzył godnością elektorską i tytułem arcychorążego Rzeszy [[Władcy Brunszwiku i Hanoweru|księcia Hanoweru (Brunszwiku-Lüneburga]]) [[Ernest August (elektor Hanoweru)|Ernesta Augusta]] z rodu [[Welfowie|Welfów]]. Liczebność kurii wzrosła tym samym do dziewięciu.
* W [[1708]] roku, podczas [[wojna o sukcesję hiszpańską|wojny o sukcesję hiszpańską]], cesarz [[Józef I Habsburg]] odebrał godność elektorską księciu Bawarii [[Maksymilian II Emanuel|Maksymilianowi II Emanuelowi]]. Elektor Palatynatu otrzymał na nowo tytuł arcycześnika, a tytuł arcyskarbnika został przekazany elektorowi Hanoweru Ernestowi Augustowi.
* Zgodnie z warunkami [[pokój w Rastatt|pokoju w Rastatt]] w [[1714]] roku cesarz [[Karol VI Habsburg]] przywrócił godność elektorską władcy Bawarii. Bawaria zatrzymuje tytuł arcycześnika, Palatynat arcyskarbnika, a Hanower arcychorążego.
* W [[1777]] roku zmarł bezdzietnie elektor bawarski [[Maksymilian III Józef Wittelsbach|Maksymilian III Józef]] a Bawarię zajął palatyn reński [[Karol IV Teodor Wittelsbach|Karol IV Teodor]]. Cesarz [[Józef II Habsburg]] dążył do zajęcia Bawarii dla siebie, co wywołało [[wojna o sukcesję bawarską|bawarską wojnę sukcesyjną]]. Na mocy [[Pokój cieszyński|pokoju w Cieszynie]] w [[1779]] roku utrzymano unię palatynacko-bawarską. Liczebność kurii spadła znów do ośmiu członków (podwójny głos jednego elektora był nie do pomyślenia).
* Po klęsce cesarza [[Franciszek II Habsburg|Franciszka II]] w walce z Francją [[Bitwa pod Hohenlinden|pod Hohenlinden]] ([[1800]] r.) państwa niemieckie weszły w orbitę wpływów [[Napoleon Bonaparte|Napoleona Bonaparte]]. W [[1803]] roku [[Sejm Rzeszy]] podjął reformy zgodne z zamysłami tego ostatniego. Zlikwidowano elektoraty koloński i trewirski (księstwa arcybiskupie zostały [[Sekularyzacja|zsekularyzowane]]). Nowe godności elektorskie nadano [[Władcy Wirtembergii|księciu Wirtembergii]] [[Fryderyk I Wirtemberski|Fryderykowi II]], [[Władcy Badenii|margrabiemu Badenii]] [[Karol Fryderyk Badeński|Karolowi Fryderykowi]], [[Landgrafowie, książęta i wielcy książęta Hesji|landgrafowi Hesji-Kassel]] [[Wilhelm I, elektor Hesji-Kassel|Wilhelmowi IX]] i wielkiemu księciu [[Salzburg]]a [[Ferdynand III Toskański|Ferdynandowi I]].
* W [[1805]] roku Napoleon pokonał Austriaków i [[Cesarstwo Rosyjskie|Rosjan]] w [[Bitwa pod Austerlitz|pod Austerlitz]]. Na mocy [[Pokój w Preszburgu|pokoju w Preszburgu]] cesarz Franciszek II musiał odstąpić liczne terytoria Francji i Bawarii, ale otrzymał [[Salzburg]]. Ferdynand I otrzymał Wielkie Księstwo Würzburga i zachował tytuł elektorski.
* W [[1806]] roku większość książąt niemieckich zawiązało [[Związek Reński]] i poddało się protektoratowi Napoleona, ogłaszając jednocześnie secesję (wyjście) ze [[Święte Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego|Świętego Cesarstwa Rzymskiego]]. Po tym fakcie, wskutek nacisków Francji, cesarz Franciszek II rozwiązał Cesarstwo a tytuły elektorskie straciły znaczenie.
 
Niektórzy elektorzy nie pogodzili się z upadkiem Rzeszy i nadal używali tytułów elektorskich (władcy Hesji aż do [[1866]] roku). Ostatni czterej wyznaczeni elektorzy nie zdążyli nigdy wziąć udziału w wyborach.
 
{|class="wikitable"