Otwórz menu główne

Zmiany

poprawa linków
[[Plik:Yezidischld.JPG|thumb|250px|Chaldejczycy i [[Jazydyzm|Jezydzi]]]]
'''Kościół chaldejski''' - jeden z [[Katolickie Kościoły wschodnie|Kościołów wschodnich katolickich]], działający głównie na terenie historycznej [[Mezopotamia|Mezopotamii]] - dzisiejszego [[Irak]]u i wschodniej [[Syria|Syrii]].
 
== Historia ==
Kościół chaldejski powstał w wyniku powrotu do łączności z Rzymem części wschodniego Kościoła [[nestorianizm|nestoriańskiego]], zwanego przez jego wiernych "Kościołem Wschodu" (jego część pozostająca do dziś w [[herezja|herezji]] zwana jest "[[Asyryjski Kościół Wschodu|Kościołem asyryjskim]]"). Wskutek działania czynników politycznych Kościół ten na kilka stuleci utracił kontakt z Kościołami działającymi w granicach [[Cesarstwo rzymskie|Cesarstwa Rzymskiego]]. Powstanie kościoła chaldejskiego jest związane z przełamaniem tej izolacji, aczkolwiek już wcześniej zdarzały się indywidualne i lokalne konwersje na katolicyzm. Hierarchowie nestoriańscy korespondowali również z papieżami, niekiedy składając również przed nimi wyznanie wiary. To zrobili w [[1237]] [[metropolita]] Syrii, a w [[1245]] metropolita [[Nisibis]] z pięcioma innymi biskupami.
 
W [[XV wiek]]u do [[Mezopotamia|Mezopotamii]] zaczęli docierać misjonarze łacińscy. Rozłam wśród nestorian zaczął się w połowie XV wieku, gdy ówczesny "patriarcha domu świętego Tomasza i świętego Tadeusza" (pełny tytuł [[patriarcha|patriarchów]] nestoriańskich) Szymon (''Shimoun'') IV Bassidi wprowadził dziedziczenie godności patriarszej wśród swej rodziny - patriarchą miał zostawać najbliższy męski krewny ostatniego patriarchy. Wśród duchownych wzbudziło to ostry sprzeciw, choć nowy zwyczaj ostatecznie się przyjął.
 
W [[1551]] patriarchą został w ten sposób 12-letni Szymon Dinha (Szymon VIII). Sytuacji tej nie zaakceptowała grupa biskupów, która wybrała własnego patriarchę - zakonnika Jana Sulagę (''Yuhana Sulaqa''). Nowy patriarcha - Szymon VIII - na trzy lata wyjechał do Rzymu, gdzie złożył katolickie wyznanie wiary i został mianowany przez papieża unickim "patriarchą Asyrii". Jego następcy nosili już tytuł "chaldejskich patriarchów Babilonu". Jednak w [[1662]] następca Jana Sulagi Szymon XIII Denha zerwał unię z Rzymem, wracając do herezji. Paradoksalnie, linia patriarchów pochodzących od Jana Sulagi jako jedyna do dziś pozostaje nestoriańska.
 
Już w [[1607]] także nestoriański patriarcha z linii Szymona Dinhy Mar Eliasz (''Eliyya'') VIII zawarł unię z Rzymem. Istniały więc dwa unickie patriarchaty chaldejskie. Jednakże w [[1692]] jego następca Mar Eliasz X Jan Marogin również zerwał unię z Rzymem. Pojawiły się więc dwa nestoriańskie patriarchaty chaldejskie.
Na dodatek w [[1672]] chaldejski arcybiskup [[Diyarbakır|Diyarbakir]] Józef (''Yusuf'') odrzucił władzę patriarchów z linii Szymona Dinhy i zawarł kolejną unię z Rzymem. W [[1681]] został mianowany przez papieża patriarchą, ale bez bliższego określenia, czego i kogo. Dopiero jego następca Mar Józef II uzyskał godność patriarchy Babilonu. Linia tych unickich patriarchów wygasła jednak ze śmiercią Mar Józefa V w [[1828]].
 
W [[1804]] po zmarłym Mar Eliaszu XIII Isho-Yab z linii następców Szymona Dimhy pozostał tylko jego brat Jan Hormizd (''Yuhannah Hormizd'') - katolik. W [[1830]] objął tron patriarszy i po początkowych wahaniach, podczas których został nawet chwilowo suspendowany, w [[1838]] zniósł dziedziczność patriarchatu, wobec czego został uznany przez papieża. Następny patriarcha Mikołaj Zaya ([[1844]]) pochodził już ze zwykłego wyboru, zatwierdzonego przez papieża. W tym samym roku, za politycznym poparciem Francji, uzyskał on również [[firman]] [[Wysoka Porta|Porty Ottomańskiej]], uznający chaldejczyków za ''[[millet]]'' (lud, grupę wyznaniową) odrębny od nestorian. Tak więc nieprzerwane i pewne istnienie kościoła chaldejskiego datuje się od [[1844]].
 
Przedstawiona wyżej historia jest mocno uproszczona, gdyż w rzeczywistości postawa poszczególnych patriarchów wobec Rzymu była nieostra. Niektórzy z nich nie odżegnywali się wprost od podległości papieżowi, nie czyniąc jednak żadnych kroków w stronę utrzymania łączności z Rzymem. Należy również mieć na uwadze, że rezydując pod panowaniem muzułmanów, w górskich klasztorach, nie zawsze mieli możliwość kontaktu z Zachodem.
 
Spory między patriarchami nie wpływały na postawę wiernych podzielonego Kościoła. Stronnictwo katolickie czerpało swoją atrakcyjność nie tyle ze swoich nauk, co z ochrony przed władzami tureckimi, jaką dawała opieka mocarstw Zachodu nad katolikami. Silne bowiem, także wśród samych patriarchów, było przywiązanie do nestoriańskiej obrzędowości. Aby zmienić tę postawę, od początku [[XIX wiek]]u duchowni chaldejscy byli wysyłani do Rzymu w celu studiów w duchu katolickim. Po jakimś czasie większość z nich była wykształcona w ten sposób. Konwertyci na katolicyzm od [[XVIII wiek]]u skupiali się na równinie w okolicach [[Mosul]]u (starożytnej [[Niniwa|Niniwy]]), we wsiach Bartela, Karamles, Bakhdeda, Tel Keppe, Batnaya, Paqofa i Elqosh. Zwolennicy nestorianizmu emigrowali na północ, w góry, do swoich patriarchów rezydujących w Kotsznes (''Qodshanis'' - w części [[Azerbejdżan]]u leżącej w dzisiejszym [[Iran]]ie).
 
Oba siostrzane Kościoły chaldejski i asyryjski, w czasach nowożytnych cierpiały prześladowania ze strony kolejnych władców Mezopotamii, jak również ze strony jej muzułmańskich współmieszkańców. Ostatnim aktem tych prześladowań są wydarzenia związane z chaosem w Iraku po obaleniu Saddama Hussajna. Chrześcijanie iraccy są zastraszani przez muzułmańskie bojówki i zmuszani do emigracji.
 
== Współcześnie ==
Dziś Kościół chaldejski liczy około 1,5 mln wiernych, mieszkających w [[Irak]]u (diecezje Elqosh, [[Arbela]], [[Mosul]], Ammadeya, Duhok i Zakho, [[Basra]], [[Kirkuk]]), w [[Turcja|Turcji]] (diecezja [[Diyarbakır|Diyarbakir]]), w [[Iran]]ie (diecezje w [[Teheran]]ie, [[Urmia (miasto)|Urmii]] i [[Salamas]]), w [[Syria|Syrii]], w [[Liban]]ie (diecezja [[Bejrut]]u), w [[Gruzja|Gruzji]] i w [[Egipt|Egipcie]] (diecezja [[Kair]]u). Diaspora chaldejska w [[Stany Zjednoczone|USA]] (dwie diecezje), [[Kanada|Kanadzie]] (jedna diecezja) i [[Australia|Australii]] (jedna diecezja) liczy około 200 tysięcy wiernych, z których 100 tysięcy mieszka w [[Detroit]]. Wierni, zwłaszcza w [[Mezopotamia|Mezopotamii]], używają języka [[język arabski|arabskiego]]. Nie są jednak [[Arabowie|Arabami]], lecz potomkami ludów semickich zamieszkujących te tereny przed najazdem arabskim - [[Chaldejczycy|Chaldejczyków]], [[Asyria|Asyryjczyków]], [[Aramejczycy|Aramejczyków]].
 
Długoletni (od [[1989]]) patriarcha chaldejski Mar [[Rafael I BiDawid]] zmarł 7 lipca [[2003]]. Jego następcą na tronie patriarszym został [[Emanuel Karim III Delly]].
Kościół chaldejski używa własnego [[obrządek|obrządku]] chaldejskiego, wywodzącego się ze wschodniego (wschodniosyryjskiego) odłamu rytu antiocheńskiego. Liturgia pochodzi od świętych [[Anafora Addaja i Mariego|Addaja i Mariego]], od [[Nestoriusz]]a i od [[Teodor z Mopsuestii|Teodora z Mopsuestii]]. Językiem liturgicznym jest [[język aramejski|aramejski]].
 
== Linki zewnętrzne ==
{{Portal|Katolicyzm|grafika=Icone papauté.svg}}
 
== Linki zewnętrzne ==
* [http://www.kaldaya.net/index.asp Chaldejski portal informacyjny - www.kaldaya.net]
* [http://syrcom.cua.edu/Hugoye/Vol2No2/HV2N2Murre.html Lista krytyczna]