Otwórz menu główne

Zmiany

Dodane 40 bajtów ,  7 lat temu
m
drobne redakcyjne
[[Plik:Reiter gdanski 2.1.jpg|thumb|Rajtar gdański]]
[[Plik:Reiter color.2.jpg|thumb|Rajtar]]
'''Rajtaria''', '''rajtarzy''' (od [[język niemiecki|niem.]] ''Reiter'' – "jeździec"„jeździec”) – polskie określenie [[jazda|jazdy]] używającej w walce przede wszystkim [[pistolet]]ów.
 
Rajtaria powstała wraz z [[arkebuzerArkebuzeria|arkebuzerami]]ami w połowie [[XVI wiek]]u w Niemczech, w związku z rozwojem [[Broń palna|broni palnej]] i związaną z tym utratą znaczenia ciężkiej jazdy (która została zachowana w postaci nielicznych oddziałów [[kirasjerzy|kirasjerów]]). Oddziały kawaleryjskie stały się jednostkami pomocniczymi w stosunku do piechoty i [[artyleria|artylerii]]. Znacznie zmniejszyła się zatem liczebność jazdy w armiach. Do upowszechnienia rajtarii przyczynił się [[Maurycy Orański]] (1567-1625) - hrabia de [[Nassau (księstwo)|Nassau]], syn [[Wilhelm I Orański|Wilhelma I Orańskiego]], reorganizator i wódz armii niderlandzkiej, a od 1585 r. namiestnik północnych prowicjii niderlandzkich.
 
Rajtarzy uzbrojeni byli najczęściej w dwa kołowe pistolety typu [[puffer]] (ewentualnie trzeci noszono za cholewą buta) oraz [[rapier]] lub [[pałasz waloński]]. Niekiedy uzbrojenia dopełniała broń długa, najczęściej w postaci [[Bandolet (broń)|bandoletu]], choć niekiedy zdarzały się [[karabin]]y.
 
Ubrani zwykle byli w rajtrok ([[kolet]], skórzany kaftan), [[kapelusz]]e z szerokim rondem, spodnie i [[botforty]] - długie, sięgające za kolana skórzane buty zwane po staropolsku "rajtarskimi"„rajtarskimi”. W niektórych państwach (np. [[Rosja]], [[Austria]], [[Niemcy]], [[Szwecja]]) rajtarzy używali [[zbroja kirasjerska|zbroi i hełmów]], w innych (np. [[Francja]], także i Szwecja) walczyli bez uzbrojenia ochronnego.
 
Typowa zbroja rajtarska - w postaci [[hełm]]u typu [[szturmak]] lub [[pappenheimer]] (rzadziej [[morion (hełm)|morion]]) oraz [[kirys]]u niekiedy z naramiennikami, nałokietnikami, parą zarękawi, folgowanymi nabiodrkami i parą nakolanków - chroniła cały korpus, przy czym ochrona w żadnym miejscu nie była dostateczna (grubość napierśnika nie przekraczała 3 mm), a sama zbroja znacznie cięższa np. od [[husaria|husarskiej]].
 
Rajtaria dysponująca uzbrojeniem ochronnym zwykle dosiadała cięższych koni, stąd w XVII w. zaczęto odróżniać rajtarię lekką i ciężką. Ta ostatnia częściowo wyparła w poszczególnych państwach jednostki arkebuzerów i tzw. półkirasjerów, stanowiące wcześniej jazdę średniozbrojną.
W czerwcu 1632 roku Rosja przystąpiła do formowania pułku rajtarii na [[Wojna polsko-rosyjska 1632-1634|wojnę z Polską]]. Rosyjscy rajtarzy, którzy zaciągani byli spośród [[dzieci bojarskie|dzieci bojarskich]] lub [[dworianie|dworian]], posiadali konie na własność, ale ekwipunek (dwa pistolety, rapier lub [[szabla]], [[Zbroja płytowa|napierśnik]] i hełm) otrzymywali od cara. Miesięczny żołd wynosił 3 [[rubel|ruble]] i 2 ruble na paszę dla konia.
 
Lekka rajtaria była używana zarówno w walce, jak i do zadań łupieżczo-pacyfikacyjnych w większości armii zachodnioeuropejskich. Stąd po okresie wojen polsko-szwedzkich w połowie [[XVII wiek]]u słowo "rajtar"„rajtar” stało się w [[Polska|Polsce]] synonimem rabusia, grabieżcy.
 
Specyficznym typem rajtara niemieckiego był tzw. ''Schwarzreiter'', czyli "czarny„czarny jeździec"jeździec”. Nazwa pochodzi od tego, że nosił czernioną (ochrona przed korozją) zbroję.
 
W [[Rzeczpospolita Obojga Narodów|Rzeczypospolitej]] oddziały rajtarii jako jazdy ciężkiej, zmieniającej się z czasem w lekką, pojawiły się w czasach [[Stefan Batory|Stefana Batorego]] w 1579 r. (wg. innych jeszcze przed nim) i istniały przez cały wiek XVII i początek [[XVIII wiek]]u jako [[Autorament|wojska cudzoziemskiego autoramentu]]. W [[Korona Królestwa Polskiego|Koronie]] rajtaria była zwykle dość nieliczna, natomiast zorganizowana była w jednostki o wysokich stanach osobowych - [[regiment]]y i [[skwadron]]y. Liczniej za to rajtaria występowała w [[Wielkie Księstwo Litewskie|Wielkim Księstwie Litewskim]], najczęściej w postaci samodzielnych [[kompania|kompanii]]. Istniały one w ramach [[komput]]u, wojsk prywatnych, a także formowano kompanie i [[chorągiew (wojsko)|chorągwie]] rajtarii ze szlachty powoływanej na [[pospolite ruszenie]]. W drugiej połowie XVII w. każdy litewski [[powiat]] obowiązany był wystawić na pospolite ruszenie jedną chorągiew husarską, jedną [[kozacy|kozacką]] i jedną rajtarską. Zazwyczaj regiment liczył 100-120 rajtarów.
 
Rajtaria nigdy nie uchodziła za typowo polski rodzaj jazdy, jednak polscy rajtarzy wielokrotnie odznaczyli się w toczonych przez Rzeczpospolitą wojnach. Na przykład, w [[Bitwa pod Gniewem|bitwie pod Gniewem]] piękną kartę zapisał regiment rajtarów litewskich, dowodzony przez wojewodzica smoleńskiego [[Mikołaj Abramowicz (wojewoda trocki)|Mikołaja Abrahamowicza]]. Był on zresztą dość nietypowy, został bowiem zaciągnięty systemem towarzyskim, a ponieważ jego żołnierze nosili zbroje husarskie, regiment ten niekiedy był brany za jednostkę husarii. W [[Bitwa pod Chocimiem (1621)|bitwie pod Chocimiem]] w 1621 r. rajtarzy salwą swych pistoletów odpierali atak Turków na szańce polskich wojsk, a pod [[Bitwa pod Kircholmem|Kircholmem]] rajtarzy kurlandzcy dowodzeni osobiście przez księcia [[Fryderyk Kettler|Fryderyka Kettlera]] pomagali husarzom w zwalczaniu piechoty szwedzkiej w centrum bitwy.
 
Od czasów [[Jan III Sobieski|Jana III Sobieskiego]] zaczęto w Polsce używać zamiennie pojęć rajtaria i arkebuzeria, co było związane z rozwiązaniem tej drugiej formacji w tym właśnie czasie.
 
W I poł. XVIII w. przestano rozróżniać rajtarię ciężką jako odrębny od kirasjerów typ jazdy. W państwach gdzie była jazdą lekką została rozwiązana; w Polsce w 1717 r. na mocy postanowień tzw. [[sejm niemy|sejmu niemego]].
 
Żyjący później w epoce romantyzmu [[Aleksander Orłowski (malarz)|Aleksander Orłowski]] namalował obraz pt. ''[[Rajtar na białym koniu]]''.
 
W adaptacji filmowej ''Potopu'' [[Henryk Sienkiewicz|Henryka Sienkiewicza]] w reżyserii Jerzego Hoffmana pokazano technikę walki rajtarii [[Bogusław Radziwiłł|Bogusława Radziwiłła]] z Tatarami dowodzonymi przez Andrzeja Kmicica w [[Bitwa pod Prostkami|bitwie pod Prostkami]] 8 października 1656 r.:
 
najpierw zbliżają się do nacierającego przeciwnika [[Stęp (jeździectwo)|stępem]], oddają w jego kierunku dwie [[Salwa|salwy]] z pistoletów, po czym przechodząc w [[Galop (jeździectwo)|galop]] przystępują z nim do walki na [[Broń biała|broń białą]].
* Dariusz Kupisz, ''Smoleńsk 1632-1634'', [[Bellona (wydawnictwo)|Bellona]], 2001, ISBN 83-11-09282-6
* {{Cytuj książkę | nazwisko= Kwaśniewicz | imię=Włodzimierz | inni= | tytuł= Leksykon dawnej broni palnej | data=2004 | wydawca=Bellona | miejsce=Warszawa | isbn=83-11-09874-3 | strony=}}
* Leszek Podchorodecki: ''Chocim 1621''., seria: "Historyczne„Historyczne bitwy"bitwy”, Wyd. MON, 1988
* {{Cytuj książkę | nazwisko=Szcześniak | imię=Robert | autor= | autor link= | inni= | tytuł=Kłuszyn 1610 | data=2004 | wydawca="Bellona"„Bellona” | miejsce=Warszawa | isbn=83-11-09785-2 | strony=}}
* {{Cytuj książkę | nazwisko= Turnbull | imię=Stephen R | tłum. nazwisko2= Jackowicz | imię2=Jan | inni= | tytuł= Wojny złotego wieku: od upadku Konstantynopola do wojny trzydziestoletniej | data=2007 | wydawca=Bellona | miejsce=Warszawa | isbn=978-83-11-10825-7 | strony= |rozdział=}}
* {{Cytuj książkę | nazwisko= Wisner | imię=Henryk | inni= | tytuł= Kircholm 1605 | data=2005 | wydawca=Bellona | miejsce=Warszawa | isbn=83-11-10032-2 | strony=}}
[[Kategoria:Jazda I Rzeczypospolitej]]
 
{{Linklink GA|ru}}
 
[[de:Deutsche Reiter]]