Otwórz menu główne

Zmiany

drobna przebudowa artykulu, poprawy i uzupelnienia merytoryczne, drobne redakcyjne, poprawa przypisow
{{Wojna infobox
|epoka = czasy najnowsze
|nazwa = Trzecia bitwaBitwa o Charków (1943)
|konflikt = [[II wojna światowa]], [[front wschodni (II wojna światowa)|front wschodni]]
|grafika = Bundesarchiv Bild 101III-Zschaeckel-189-13, Russland, Charkow, Waffen-SS mit Panzer IV.jpg
|siły2 = 346 000 ludzi
|straty1 = 11 500 zabitych, rannych, wziętych do niewoli
|straty2 = ponad45 80 000219 zabitych, rannych, wziętych do niewoli<br />120041 czołgów250 straconychrannych
}}
'''Bitwa o Charków (1943)''' – bitwa stoczona pomiędzy wojskami [[Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich|radzieckimi]] a [[III Rzesza|niemieckimi]] na [[front wschodni (II wojna światowa)|froncie wschodnim]] w dniach od 21 lutego do 18 marca 1943 roku. Dla Niemców jest ona znana pod nazwą '''kampania doniecka''', zaś dla Rosjan jako '''operacje donbasko-charkowskie operacje'''. Niemiecki kontratak doprowadził do zniszczenia ok. 52 dywizji radzieckich i odbicia z rąk Rosjan miast [[Biełgorod]] i [[Charków]]. Bitwa ta doprowadziła do stabilizacji frontu wschodniego po katastrofalnej porażce [[Bitwa stalingradzka|pod Stalingradem]].
 
== Podłoże ==
=== Sytuacja na froncie wschodnim przed bitwą ===
[[Bitwa stalingradzka|Klęska 6. Armii pod Stalingradem]] na kilka tygodni całkowicie oddała inicjatywę w ręce Rosjan. Plan zajęcia rejonów dwóch dużych miast, [[Charków|Charkowa]] i [[Biełgorod]]uBiełgorodu, powstał już w styczniu. Przedstawiciel [[Stawka Najwyższego Naczelnego Dowództwa|Stawki]] gen. [[Aleksander Wasilewski|Wasilewski]] i dowódca [[Front Woroneski|Frontu Woroneskiego]] gen. [[Filip Golikow]] zapoznali z nim naczelne dowództwo 21 tego miesiąca, a dwa dni później uzyskano zgodę [[Józef Stalin|Stalina]]. Operacji, która miała przesunąć front o 250 km, nadano kryptonim "Zwiezda" (z [[Język rosyjski|ros.]] ''gwiazda''). Jej przeprowadzenie powierzono Frontowi Woroneskiemu, nacierającemu na [[Kursk]] i [[Charków]], czyli w dwóch różnych kierunkach. Rejon Charkowa miał zostać opanowany przez [[38 Armia (ZSRR)|38.]] i [[40 Armia (ZSRR)|40. Armię]], [[3 Armia Pancerna (ZSRR)|3. APanc.Armię Pancerną]], [[18 Korpus Piechoty (ZSRR)|18. KPKorpus Piechoty]] i [[6 Korpus Kawalerii Gwardii|6. KKaw.Gw.Korpus Kawalerii Gwardii]]. Do obu armii ogólnych włączono szereg oddziałów przekazanych przez [[60 Armia (ZSRR)|60. Armię]]. 38. Armii złożonej z 240., 167., 206. i 237. DPDywizji Piechoty, przekazała ona 232. DPDywizję Piechoty i 253. BrygBrygadę Piechoty.P Wsparcie 38. Armii stanowiły 180., 14. i 150. Brygada Pancerna oraz trzy pułki artylerii. W skład 40. Armii wchodziły 303. i 100. DPDywizja Piechoty przekazane przez 60. Armię oraz 25. GDPDywizja Piechoty Gwardii, 183., 309., 107., 340. i 305. DPDywizja Piechoty, a także 4., 6., 8. i 129. Bryg.PBrygada Piechoty. Wsparcie zapewniały: [[4 Korpus Pancerny (ZSRR)|4. KPanc.Korpus Pancerny]], 10. Dywizja Artlerii (DArt.)Artylerii, 4. Dywizja Artylerii Rakietowej i 5. Dywizja Obrony Przeciwlotniczej. Najsilniejszym elementem frontu była [[3 Armia Pancerna (ZSRR)|3. APanc.]] dowodzna przez gen. [[Paweł Rybałko|Pawła S. Rybałkę]]. Składała się ona z [[12 Korpus Pancerny (ZSRR)|12.]] i [[15 Korpus Pancerny (ZSRR)|15. KPanc.]], 179. samodzielnej Bryg. Panc., 48. GDP, 62. GDP, 184., 160. i 111. DP. Tej armii podporządkowany był także 6. KKaw. Siły 3. APanc. liczyły 57 557 ludzi, 223 czołgi (w tym tylko 85 sprawnych), 389 dział 76-152 mm, 1223 moździerze, 189 dział przeciwpancernych, 1353 [[Karabin przeciwpancerny|rusznice przeciwpancerne]], 1250 ręcznych i 535 ciężkich karabinów maszynowych. Jak na armię mającą nacierać na odcinku 60 km nie było to zbyt wiele, ale optymistycznie zakładano, że [[Charków]] zostanie zdobyty piątego dnia ofensywy. W rzeczywistości korpusy pancerne nie dysponowały dużą liczbą czołgów i pancerne były jedynie z nazwy. W porównaniu z [[Wehrmacht]]em przydzielona artyleria była słaba, podobnie jak wsparcie lotnicze, które zapewniała [[2 Armia Lotnicza|2. ALot.]]<ref name=autonazwa1>''Encyklopedia II wojny światowej nr 36...'', strs. 643.</ref>.
 
Najsilniejszym elementem frontu była [[3 Armia Pancerna (ZSRR)|3. Armia Pancerna]] dowodzna przez gen. [[Paweł Rybałko|Pawła S. Rybałkę]]. Składała się ona z [[12 Korpus Pancerny (ZSRR)|12.]] i [[15 Korpus Pancerny (ZSRR)|15. Korpusu Pancernego]], 179. Samodzielnej Brygady Pancernej, 48. Dywizji Piechoty Gwardii, 62. Dywizji Piechoty Gwardii, 184., 160. i 111. Dywizji Piechoty. Tej armii podporządkowany był także 6. Korpus Kawalerii. Siły 3. Armii Pancernej liczyły 57 557 ludzi, 223 czołgi (w tym tylko 85 sprawnych), 389 dział kal. 76-152 mm, 1223 moździerze, 189 dział przeciwpancernych, 1353 [[Karabin przeciwpancerny|rusznice przeciwpancerne]], 1250 ręcznych i 535 ciężkich karabinów maszynowych. Jak na armię mającą nacierać na odcinku 60 km nie było to zbyt wiele, ale optymistycznie zakładano, że Charków zostanie zdobyty piątego dnia ofensywy. W rzeczywistości korpusy pancerne nie dysponowały dużą liczbą czołgów i pancerne były jedynie z nazwy. W porównaniu z [[Wehrmacht]]em przydzielona artyleria była słaba, podobnie jak wsparcie lotnicze, które zapewniała [[2 Armia Lotnicza|2. Armia Lotnicza]]<ref name=autonazwa1 />.
Jednocześnie sytuacja na froncie była na tyle dobra, że dowódca [[Front Południowo-Zachodni (radziecki)|Frontu Południowo-Zachodniego]] gen. [[Nikołaj Watutin]] zamierzał przeprowadzić operacje przeciwko [[Grupa Armii Don|GA "Don"]], zajmując [[Donieckie Zagłębie Węglowe|Zagłębie Donieckie]] i wychodząc na jej tyły. W konsekwencji mogło to odciąć odwrót odchodzących przez [[Rostów nad Donem]] niemieckich [[1 Armia Pancerna (III Rzesza)|1.]] i [[4 Armia Pancerna (III Rzesza)|4. APanc]]. Swoje plany Watutin przedstawił Stalinowi 20 stycznia i natychmiast otrzymał akceptację. Operacja ta otrzymała kryptonim "Skaczok" (z ros. sus). Nastawienie do jej przebiegu było bardzo optymistyczne. Z rubieży [[Pokrowskoje]] – [[Starobielsk]] zamierzano uderzyć na front [[Kramatorsk]] – [[Artiomowsk (Ukraina)|Artemowsk]], a następnie dalej w kierunku Stalino (ob. [[Donieck]]) – [[Wołnowacha]] – [[Mariupol]], czyli aż do wybrzeża [[Morze Azowskie|Morza Azowskiego]]. Drugie uderzenie z rejonu Kamieńska na Stalino miało doprowadzić do odcięcia w Zagłębiu Donieckim i wokół [[Rostów nad Donem|Rostowa nad Donem]] znajdujących się tam wojsk niemieckich. Watutin liczył na to, że uda mu się zakończyć operację do 5 lutego 1943 roku. W razie powodzenia jeszcze w czasie zimy planowano zajęcie [[Zaporoże (miasto)|Zaporoża]] i marsz wzdłuż wybrzeża do odcięcia [[Krym]]u. Plany te były całkowicie nierealne, nie dysponowano bowiem odpowiednimi siłami, a przede wszystkim nie było możliwe dostarczenie zaopatrzenia. Cały front miał do dyspozycji 1300 samochodów ciężarowych i 380 [[Cysterna (transport)|cystern]] (mogły one przewieść zaledwie 45% potrzebnego paliwa) oraz 986 czołgów. Mimo takich trudności Watutin zamierzał zorganizować grupę uderzeniową z trzech korpusów pancernych (3., 10. i 18.), trzech dywizji piechoty, trzech pułków artylerii przeciwpancernej, trzech pułków moździerzy i trzech pułków lotniczych. Grupa miała przeprowadzić ofensywę z linii Tarasowka – Starobielsk najpierw na Kramatorsk i Artemowsk, a później na Stalino, Wołnowachę i Mariupol<ref>Encyklopedia II wojny światowej nr 36, str. 643–644.</ref>.
 
Jednocześnie sytuacja na froncie była na tyle dobra, że dowódca [[Front Południowo-Zachodni (radziecki)|Frontu Południowo-Zachodniego]] gen. [[Nikołaj Watutin]] zamierzał przeprowadzić operacje przeciwko [[Grupa Armii Don|GAGrupie Armii "Don"]], zajmując [[Donieckie Zagłębie Węglowe|Zagłębie Donieckie]] i wychodząc na jej tyły. W konsekwencji mogło to odciąć odwrót odchodzących przez [[Rostów nad Donem]] niemieckich [[1 Armia Pancerna (III Rzesza)|1.]] i [[4 Armia Pancerna (III Rzesza)|4. APancArmii Pancernej]]. Swoje plany Watutin przedstawił Stalinowi 20 stycznia i natychmiast otrzymał akceptację. Operacja ta otrzymała kryptonim "Skaczok" (z ros. ''sus''). Nastawienie do jej przebiegu było bardzo optymistyczne. Z rubieży [[Pokrowskoje]] – [[Starobielsk]] zamierzano uderzyć na front [[Kramatorsk]] – [[Artiomowsk (Ukraina)|Artemowsk]], a następnie dalej w kierunku Stalino (ob. [[Donieck]]) – [[Wołnowacha]] – [[Mariupol]], czyli aż do wybrzeża [[Morze Azowskie|Morza Azowskiego]]. Drugie uderzenie z rejonu Kamieńska na Stalino miało doprowadzić do odcięcia w Zagłębiu Donieckim i wokół [[Rostów nad Donem|Rostowa nad Donem]] znajdujących się tam wojsk niemieckich. Watutin liczył na to, że uda mu się zakończyć operację do 5 lutego 1943 roku. W razie powodzenia jeszcze w czasie zimy planowano zajęcie [[Zaporoże (miasto)|Zaporoża]] i marsz wzdłuż wybrzeża do odcięcia [[Krym]]u. Plany te były całkowicie nierealne, nie dysponowano bowiem odpowiednimi siłami, a przede wszystkim nie było możliwe dostarczenie zaopatrzenia. Cały front miał do dyspozycji 1300 samochodów ciężarowych i 380 [[Cysterna (transport)|cystern]] (mogły one przewieść zaledwie 45% potrzebnego paliwa) oraz 986 czołgów. Mimo takich trudności Watutin zamierzał zorganizować grupę uderzeniową z trzech korpusów pancernych (3., 10. i 18.), trzech dywizji piechoty, trzech pułków artylerii przeciwpancernej, trzech pułków moździerzy i trzech pułków lotniczych. Grupa miała przeprowadzić ofensywę z linii Tarasowka – Starobielsk najpierw na Kramatorsk i Artemowsk, a później na Stalino, Wołnowachę i Mariupol<ref>''Encyklopedia II wojny światowej nr 36...'', strs. 643–644.</ref>.
Dla Hitlera [[Donieckie Zagłębie Węglowe|Zagłębie Donieckie]] stanowiło cenną zdobycz i nie zamierzał jej oddać. Obawiał się także, że [[Turcja]] zachęcona zwycięstwami [[Alianci II wojny światowej|aliantów]], może wesprzeć ich siły zbrojne. Aby wzmocnić wojska niemieckie w tym rejonie, w styczniu ściągnięto z [[Europa Zachodnia|zachodniej Europy]] sześć dywizji i dwie brygady piechoty. Z północnego [[Kaukaz (łańcuch górski)|Kaukazu]] odwołano [[1 Armia Pancerna (III Rzesza)|1. APanc.]], a z rejonów [[Wiaźma|Wiaźmy]] i [[Rżew]]a – siedem dywizji<ref name=autonazwa1>Encyklopedia II wojny światowej nr 36, str. 644.</ref>.
 
Dla Hitlera [[Donieckie Zagłębie Węglowe|Zagłębie Donieckie]] stanowiło cenną zdobycz i nie zamierzał jej oddać. Obawiał się także, że [[Turcja]] zachęcona zwycięstwami [[Alianci II wojny światowej|aliantów]], może wesprzeć ich siły zbrojne. Aby wzmocnić wojska niemieckie w tym rejonie, w styczniu ściągnięto z [[Europa Zachodnia|zachodniej Europy]] sześć dywizji i dwie brygady piechoty. Z północnego [[Kaukaz (łańcuch górski)|Kaukazu]] odwołano [[1 Armia Pancerna (III Rzesza)|1. APanc.Armię Pancerną]], a z rejonów [[Wiaźma|Wiaźmy]] i [[Rżew]]a – siedem dywizji<ref name=autonazwa1autonazwa2>''Encyklopedia II wojny światowej nr 36...'', strs. 644.</ref>.
== Bitwa ==
 
=== OfensywaDziałania radzieckaArmii Czerwonej przed bitwą i zdobycie Charkowa ===
[[Plik:Third Battle of Kharkov sector.png|thumb|300px|Mapa bitwy pod Charkowem]]
[[Front Woroneski]] rozpoczął działania 2 i 3 lutego, atakując z dwóch kierunków. Od północy Charków miały obejść armie [[40 Armia (ZSRR)|40.]] i [[69 Armia (ZSRR)|69.]] oraz [[5 Korpus Pancerny Gwardii|5. Gwardyjski Korpus Pancerny Gwardii]]. Od południa atakowały [[3 Armia Pancerna (ZSRR)|3. APanc.Armia Pancerna]] i [[6 Korpus Kawalerii Gwardii|6 KKaw.Gw. Korpus Kawalerii Gwardii]]. [[60 Armia (ZSRR)|60. Armia]] tego frontu razem z [[13 Armia (ZSRR)|13. Armią]] [[Front Briański|Frontu Briańskiego]] ruszyły w kierunku [[Kursk]]a, natomiast 38. Armia nacierająca na [[Obojań]] jednocześnie musiała walczyć z niemieckimi oddziałami przebijającymi się z rejonu Gorszecznego i [[Stary Oskoł|Starego Oskołu]]. Przerwanie linii frontu poszło dość łatwo i po dwóch dniach 60. Armia przesunęła się o 30 km, zdobywając miasta Szczigry i Tim. Natomiast 13. Armii udało się osiągnąć linię kolejową [[Orzeł (miasto)|Orzeł]] – [[Kursk]]. Dowódca 60. Armii zwiększył tempo natarcia i wydzielił dwie grupy, które zaczęły okrążać miasto i zbliżyły się do niego wieczorem 6 lutego. Po kilkudziesięciu godzinach walk rankiem 8 lutego Kursk został zdobyty. 60. Armia rozpoczęła marsz na [[Lgow]]<ref name=autonazwa1autonazwa2 />.
 
Podobnie przebiegały działania na głównym kierunku natarcia Frontu Woroneskiego. Armie 40., 69. i 3. Pancerna posuwały się w kierunku Charkowa i przełamały niemiecką linię obrony na rzece [[Oskoł]]. Ich marsz powstrzymała nie tylko niemiecka obrona, ale także zamiecie śnieżne. W nocy 6 lutego lewe skrzydło 40. Armii zbliżyło się do północnych przedmieść miasta Korocz, a następnego dnia wyparło stamtąd [[168 Dywizja Piechoty (III Rzesza)|168. DP.Dywizję Piechoty]]. Walki o [[Biełgorod]] rozpoczęły się 8 lutego, a rankiem następnego dnia miasto zostało zdobyte. Przełamanie obrony umożliwiło 10 lutego wyjście 40. Armii na przestrzeń operacyjną i zbliżenie się do Charkowa na odległość 55 km. Groźba okrążenia zmusiła niemieckie dowództwo do wycofania swych oddziałów z rubieży rzeki [[Doniec]]. Wprowadzenie do akcji [[4 Korpus Pancerny Gwardii|4. KPanc.GwKorpusu Pancernego Gwardii]] 12 lutego zwiększyło możliwości 40. Armii i przyśpieszyło tempo natarcia. Popełniono jednak błąd i zamiast głębokiego manewru oskrzydlającego skoncentrowano się na zajęciu miasta, tym samym efekt militarny poświęcono propagandowemu<ref name=autonazwa1autonazwa2 />.
 
Natarcie 69. Armii na południu przebiegało pomyślnie i po odparciu kontrataku dywizji [[2 Dywizja Pancerna SS Das Reich|SS "Das Reich"]] udało się 9 lutego zająć [[Wołczańsk|Wowczańsk]], jednak niemiecki opór był coraz silniejszy i natarcie w kierunku Charkowa utknęło. 69. Armii zaczęło brakować piechoty do zdobywania punktów oporu. Z tego samego powodu zatrzymało się natarcie 3. APanc.Armii Pancernej, a oddziały wyznaczone do zdobycia przepraw przez rzekę [[Doniec]] zostały powstrzymane przez nowo przybyłą na front [[1 Dywizja Pancerna SS Leibstandarte SS Adolf Hitler|1. DPanc.Dywizję Pancerną SS "Leibstandarte Adolf Hitler"]]. Od 6 do 9 lutego bezskutecznie próbowano zdobyć przyczółki. Dodatkowo trzeba było walczyć z niemieckimi oddziałami cofającymi się przed wojskami [[Front Południowo-Zachodni (radziecki)|Frontu Południowo-Zachodniego]] i próbującymi przebić się do Charkowa. Jedynie 6. KKaw.Gw.Korpus Kawalerii Gwardii zdołał 9 lutego dojść do rejonu [[Merefa|Merefy]]. W sumie jednak w ciągu dziesięciu dni wojska Frontu Woroneskiego zdołały przejść od 80 do 120 km i osiągnąć rubież Dońca, stwarzając zagrożenie dla wojsk wokół Charkowa. Zwiększyło się ono po pomyślnym przebiegu działań w kierunku na [[Pawłohrad|Pawłograd]] i [[Krasnoarmijsk|Krasnoarmiejsk]]. Do obrony Charkowa dowództwo niemieckie wycofało z frontu dywizje SS "Das Reich" i [[1 Dywizja Pancerna SS Leibstandarte SS Adolf Hitler|"Leibstandarte Adolf Hitler"]]. Ponadto utworzono w tym celu specjalny korpus złożony ze 168. DPDywizji Piechoty, [[Dywizja Großdeutschland|dywizji "Grossdeutschland"]] i [[167 Dywizja Piechoty (III Rzesza)|167. DPDywizji Piechoty]] pozostającej dotychczas w rezerwie<ref>''Encyklopedia II wojny światowej nr 36...'', strs. 644–645.</ref>.
 
Podczas gdy Niemcy przygotowywali obronę miasta, [[Armia Czerwona]] powoli je otaczała, pozostawiając jedynie wąski korytarz od strony południowej. Od północy zbliżała się [[40 Armia (ZSRR)|40. Armia]], od wschodu 69. Armia, a od południowego wschodu 3. APancArmia Pancerna. Natomiast [[6 Armia (ZSRR)|6. Armia]] Frontu Południowo-Zachodniego dotarła do linii kolejowej [[Łozowa (miasto)|Łozowa]]–Charków. Skierowanie do utrzymania Charkowa [[II Korpus Pancerny SS|II KPanc.Korpusu Pancernego SS]], złożonego z trzech dywizji wyposażonych w 172 czołgi [[Panzerkampfwagen III|PzKpfw III]], 95 [[Panzerkampfwagen IV|PzKpfw IV]], 28 [[Panzerkampfwagen VI Tiger|PzKpfw VI Tiger]] i 49 innych, nie było rozsądnym pomysłem i dowódca korpusu chciał go wycofać. Spotkał się jednak z odmową, a do tego w momencie zbliżenia się Rosjan 16 lutego do przedmieść skierowano tam jeszcze dywizję [[3 Dywizja Pancerna SS Totenkopf|SS "Totenkopf"]]. Kiedy na ponowną propozycję wycofania udzielono negatywnej odpowiedzi, dowódca na własną rekę zarządził ewakuację korpusu, bardziej przydatnego na otwartych przestrzeniach. W efekcie część korpusu opuściła miasto, pozostawiając wiele sprzętu. Znacznie osłabiona niemiecka obrona nie wytrzymała szturmu i do 18 lutego oddziały radzieckie zajęły miasto<ref name=autonazwa2autonazwa3>''Encyklopedia II wojny światowej nr 36...'', strs. 645.</ref>.
 
[[Plik:Bundesarchiv Bild 183-J22454, Charkow, Schützenpanzerwagen der SS.jpg|thumb|250px|Niemiecki [[transporter opancerzony]] na ulicach Charkowa, marzec 1943 roku]]
Zanim ruszył [[Front Woroneski]], działania rozpoczął Front Południowo-Zachodni. Trzon jego sił stanowiła grupa uderzeniowa złożona z [[6 Armia (ZSRR)|6. Armii]] gen. F.M. Charitonowa, grupa ruchoma gen. [[Markian Popow|Markiana M. Popowa]] i [[1 Armia Gwardii|1. Armia GwardyjskaGwardii]] gen. [[Wasilij Kuzniecow|Wasilija I. Kuzniecowa]]. Do osłony lewego skrzydła wyznaczono [[3 Armia Gwardii|3. Armię GwardyjskąGwardii]] gen. [[Dmitrij Leluszenko|Dmitrija D. Leluszenki]] i [[5 Armia Pancerna (ZSRR)|5. APanc.Armię Pancerną]] gen. [[Iwan Szlemin|Iwana T. Szlemina]]. Armie te miały nacierać bez drugiego rzutu, a grupa Popowa, przewidziana do przerwania frontu, miała tylko 137 czołgów oraz niewielkie zapasy paliwa i amunicji. Wsparcie z powietrza miała zapewniać [[17 Armia Lotnicza|17. ALot.Armia Lotnicza]], liczącą zaledwie 274 sprawne samoloty bazujące na oddalonych lotniskach<ref name=autonazwa2autonazwa3 />.
 
Działania frontu rozpoczęła 6. Armia, ruszając 29 stycznia w kierunku [[Bałaklija|Balaklei]]. Następnego dnia przystąpiły do walki 1. Armia GwardyjskaGwardii, nacierająca na [[Krasnyj Łyman|Krasny Liman]], i 3. Armia GwardyjskaGwardii, uderzając na [[Debalcewe]] z zamiarem obejścia Woroszyłowgradu (ob. [[Ługańsk]]) od południa. Między [[1 Armia (ZSRR)|1.]] i [[6 Armia (ZSRR)|6. Armię]] wprowadzono grupę Popowa, która szybko się posuwała na południe. Do 19 lutego 6. Armia przebyła 140-180 km, zajęła przy tym Balakleję i [[Izjum]] oraz zbliżyła się do [[Krasnohrad|Krasnogradu]]. 1. Armia GwardyjskaGwardii już 11 lutego zajęła miasto [[Łozowa (miasto)|Łozowa]], a 4. KPanc.Gw.Korpus Pancerny Gwardii z grupy Popowa osiągnął rejon miasta [[Krasnoarmijsk|Krasnoarmiejsk]]<ref name=autonazwa3autonazwa4>''Encyklopedia II wojny światowej nr 36...'', strs. 646.</ref>.
 
Marsz oddziałów rosyjskichradzieckich na południe zaczął zagrażać okrążeniem [[Grupa Armii Don|GAGrupy Armii "Don"]]. W takiej sytuacji [[Erich von Manstein|von Manstein]] zaproponował odejście wojsk tej grupy znad [[Doniec|Dońca]] i [[Don]]u na rubież rzeki [[Mius]]. Feldmarszałek wezwany 6 lutego 1943 przed oblicze [[Adolf Hitler|Hitlera]] zdołał go przekonać do swego planu i zgodę na odwrót uzyskał. Wycofanie wojsk rozpoczęto już następnego dnia. Manewr ten pozwolił na znaczną poprawę wojsk niemieckich w tym rejonie, a dodatkowo pozostał on niezauważony przez radziecki wywiad. Tymczasem ofensywa prowadzona przez [[Front Południowy (radziecki)|FrontFrontu PołudniowyPołudniowego]], istniejącyistniejącego od 1 stycznia 1943 r.roku, prowadzona po wycofaniu się Niemców doprowadziła do zdobycia [[Nowoczerkask]]a i [[Rostów nad Donem|Rostowa nad Donem]]. Rzekę [[Mius]] wojska frontu osiągnęły 17 lutego, ale dobrze przygotowanej obrony nie zdołały sforsować i front zatrzymał się na północ od [[Taganrog]]u<ref name=autonazwa3autonazwa4 />.
 
W tym samym czasie wojska Frontu Południowo-Zachodniego posuwały się w kierunku [[Dniepr]]u z zamiarem uchwycenia przepraw pod [[Dniepropetrowsk|Dniepropietrowskiem]] i [[Zaporoże (miasto)|Zaporożem]]. [[6 Armia (ZSRR)|6. Armia]] i [[1 Armia Gwardii|1. Armia GwardyjskaGwardii]] po przejściu 60-80 km były 18 lutego bliskie osiągnięcia tego celu. Na lewym skrzydle frontu 3. Armia GwardyjskaGwardii zdołała przerwać niemiecką obronę na niewielkim odcinku. W powstały wyłom wprowadzono 8. KKaw.Korpus Kawalerii, który miał się poruszać w stronę 1. Armii GwardyjskiejGwardii i dezorganizować niemieckie zaplecze frontu. Zamiast tego 12 lutego kawalerzyści po dojściu do Debalcewe wdali się w walki o to miasto i marsz korpusu został zatrzymany. Jednocześnie przerwano działania 3. Armii GwardyjskiejGwardii. Z powodu braku rezerw i środków do walki w połowie lutego natarcie frontu stanęło. Surowa zima i załamanie się transportu kołowego sprawiły, że prowadzenie walk okazało się niemożliwe. Linii kolejowych nie było lub zostały zniszczone, a odległość do najbliższych baz wynosiła ponad 300 km<ref name=autonazwa3autonazwa4 />.
 
W sumie jednak ofensywa trzech frontów zakończyła się połowiczym sukcesem. Na odcinku 800 km front został przesunięty o 150-300 km. Zdobyto tak duże miast jak [[Charków]], [[Kursk]], [[Biełgorod]] i [[Rostów nad Donem]]. Powstało też realne zagrożenie dla wojsk niemieckich w [[Donieckie Zagłębie Węglowe|Zagłębiu Donieckim]]. Dlatego też reakcja na nie była niemal natychmiastowa<ref name=autonazwa3autonazwa4 />.
 
=== NiemieckaKontrofensywa kontrofensywaMansteina i odbicie Charkowa ===
[[Plik:Kharkovcounteroffensive.png|thumb|250px|Mapa niemieckiej kontrofensywy pod Charkowem, luty-marzec 1943 roku]]
[[Plik:Bundesarchiv Bild 101III-Roth-173-01, Russland, Raum Charkow, Jagdpanzer.jpg|thumb|250px|Żołnierze 1. Dywizji Pancernej SS w pobliżu Charkowa, luty 1943 roku]]
W połowie lutego możliwości ofensywne Armii Czerwonej na południu zostały całkowicie wyczerpane. Poniosła ona duże straty w ludziach i utraciła większość czołgów. Dla pozostałych brakowało paliwa i amunicji. Jeszcze gorzej było z amunicją do dział i [[moździerz]]ymoździerzy, co uniemożliwiło działania artylerii. Także wsparcie lotnicze, z powodu braku lotnisk umożliwiających objęcie zasięgiem linii frontu, było jedynie teoretyczne. Mimo tak trudnej sytuacji [[Józef Stalin|Stalin]] domagał się dalszych działań ofensywnych. [[Front Woroneski]] miał zająć [[Rylsk (miasto)|Rylsk]], Sumy, [[Ochtyrka|Achtyrkę]] i [[Połtawa|Połtawę]], a następnie nacierać w kierunku [[Kijów|Kijowa]] i osiągnąć rejon tego miasta, zanim ruszą lody na [[Dniepr]]ze. [[Front Południowo-Zachodni (radziecki)|Fronty Południowo-Zachodni]] i [[Front Południowy (radziecki)|Południowy]] miały rozbić niemieckie wojska w Zagłębiu Donieckim i dojść do Dniepru na odcinku od [[Krzemieńczuk]]a do [[Dniepropetrowsk|Dniepropietrowska]]. Znaczenie miał też aspekt polityczno-propagandowy tych działań. Wyzwolony [[Charków]] zamierzano ustanowić tymczasową stolicą [[Ukraińska Socjalistyczna Republika Radziecka|Ukraińskiej SRR]]<ref>''Encyklopedia II wojny światowej nr 36...'', strs. 646–647.</ref>.
 
Podczas gdy radzieckie dowództwo snuło nierealne plany, przeciwnik zajmował się konkretnymi działaniami. Uderzenia z rejonów Krasnogradu i na południowy zachód od Krasnoarmiejska zbiegające się pod Pawłogradem miały rozbić kierujące się na [[Dniepropetrowsk|Dniepropietrowsk]] prawe skrzydło Frontu Południowo-Zachodniego. Następnie zamierzano resztki tego frontu odrzucić za Doniec, pobić Front Woroneski i ponownie zająć [[Charków]] i [[Biełgorod]]. Kolejnym etapem miał być manewr oskrzydlający przeprowadzony na południe od Biełgorodu i na północ od [[Orzeł (miasto)|Orła]] w kierunku [[Kursk]]a. W założeniu działania te miały zakończyć się rozbiciem [[Armia Czerwona|Armii Czerwonej]] na tym odcinku<ref name=autonazwa4autonazwa5>''Encyklopedia II wojny światowej nr 36...'', strs. 647.</ref>.
 
Do kontrofensywy armia niemiecka przygotowywała się w pośpiechu, ale starannie. 13 lutego na bazie [[Grupa Armii Don|GAGrupy Armii "Don"]] została utworzona [[Grupa Armii Południe|GAGrupa Armii "Południe"]], której podporządkowano wszystkie wojska znajdujące się w pasie od [[Taganrog]]u do Grajworonu. Trzon wojsk tej grupy stanowiły [[1 Armia Pancerna (III Rzesza)|1.]] i [[4 Armia Pancerna (III Rzesza)|4. APanc.Armia Pancerna]] oraz grupy operacyjne [[Grupa Operacyjna Kempf|"Kempf"]] i "Hollidt". Dodatkowo stan tej grupy armii uzupełniono siedmioma dywizjami przerzuconymi spod Rostowa i z zachodniej Europy oraz zrekonstruowanym [[II Korpus Pancerny SS|II KPanc.Korpusem Pancernym SS]]. Do 18 lutego [[Grupa Armii Południe|GA "Południe"]] rozrosła się do 30 dywizji, w tym 13 pancernych i zmechanizowanych. Operację odrzucenia Rosjan rozpoczęto 21 lutego, jeszcze przed zakończeniem przygotowań. 4. APanc.Armia Pancerna i II KPanc.Korpus Pancerny SS spod Krasnogradu uderzyły na prawe skrzydło 6. Armii Frontu Południowo-Zachodniego, a cztery dywizje XL KPanc.Korpusu Pancernego 1. APanc.Armii Pancernej nacierały spod Krasnoarmiejska w kierunku [[Barwinkowe|Barwinkowa]]. Po kilku dniach do działań miał się włączyć XLVIII KPanc.Korpus Pancerny i zaatakować od południa [[Pawłohrad|Pawłograd]]. W rezerwie miały pozostać dwie dywizje piechoty. Łącznię do przerwania frontu wyznaczono 7 dywizji pancernych i zmechanizowanych oraz 3 dywizje piechoty. Posiadały one ponad 800 czołgów, głównie średnich i nieliczne [[Panzerkampfwagen VI Tiger|Tygrysy]]. Wsparcie lotnicze liczyło ok. 750 samolotów<ref name=autonazwa4autonazwa5 />.
 
Ruchy niemieckich oddziałów w stronę frontu 19 i 20 lutego wykryło [[Radzieckie Siły Powietrzne|radzieckie lotnictwo]], ale w dowództwie uznano je za działania osłonowe i nie zmieniono działań dla 6. Armii i grup ruchomych. Także lewe skrzydło Frontu Woroneskiego dalej miało się posuwać na zachód. Jeszcze wieczorem 20 lutego 69. Armia otrzymała rozkaz kontynuowania działań w kierunku na Krasnograd, który był także celem dla 3. APancArmii Pancernej. Ich działania zatrzymała skierowana w ten rejon [[Dywizja Großdeutschland|dywizja "Grossdeutschland"]]. Dzień wcześniej w rejonie Krasnoarmiejska niemiecki XL KPanc.Korpus Pancerny rozpoczął oskrzydlanie grupy ruchomej frontu, zadając jej poważne straty. Gen. [[Nikołaj Watutin|Watutin]] nie wyraził 21 lutego zgody na wycofanie tych oddziałów i rozkazał atakować, choć pozostało im tylko 25 czołgów. Jeszcze bardziej sytuacja skomplikowała się następnego dnia, kiedy niemiecki XLVIII KPanc.Korpus Pancerny, atakując w kierunku Pawłogradu i dążąc do spotkania z II KPanc.Korpusem Pancernym SS, zagroził wojskom południowego skrzydła Frontu Południowo-Zachodniego<ref name=autonazwa4autonazwa5 />.
 
Wojska [[6 Armia (ZSRR)|6. Armii]] 22 i 23 lutego znalazły się w tak trudnej sytuacji, że pozostał im tylko odwrót na wschód. Nie wszystkie oddziały mogły wykonać taki manewr i znalazły się w okrążeniu. Natomiast [[25 Korpus Pancerny (ZSRR)|25. KPanc.Korpus Pancerny]], mimo wszystko nacierający na [[Zaporoże (miasto)|Zaporoże]], oddalił się od 6. Armii o 100 km i pozbawiony paliwa znalazł się w okrążeniu. Sytuacja Frontu Południowo-Zachodniego stawała się tragiczna, ale mimo tego [[Stawka Najwyższego Naczelnego Dowództwa|Stawka]] do 25 lutego nie wydała zgody na odwrót. Odchodzenie wojsk frontu na rubież rzeki [[Doniec]] trwało do 3 marca podczas ciężkich walk połączonych z dużymi stratami<ref>''Encyklopedia II wojny światowej nr 36...'', strs. 647–648.</ref>.
 
Pomyślny dla Niemców rozwój wydarzeń spowodował, że 28 lutego dowództwo GAGrupy Armii "Południe" wydało rozkaz bezpośredniego ataku na [[Charków]]. Zadanie to miała wykonać 4. APanc.Armia Pancerna wzmocniona trzema dywizjami i [[Grupa Operacyjna Kempf|grupą "Kempf"]]. W sumie na początku marca lewe skrzydło Frontu Woroneskiego było atakowane przez sześć dywizji pancernych, jedną zmotoryzowaną i dziesięć piechoty. Siły te miały działać na odcinku 150 km. Do zdobycia samego miasta wyznaczono dwa korpusy pancerne i jeden armijny, które miały w składzie pięć dywizji pancernych<ref name=autonazwa5autonazwa6>''Encyklopedia II wojny światowej nr 36...'', strs. 648.</ref>.
 
Dopiero w takiej sytuacji dowództwo Frontu Woroneskiego zdecydowało się przerwać operacje zaczepne prawego skrzydła i przygotować armie [[38 Armia (ZSRR)|38.]] i [[60 Armia (ZSRR)|60.]] do obrony. Natomiast armie [[40 Armia (ZSRR)|40.]] i [[69 Armia (ZSRR)|69.]] w razie fiaska działań obronnych miały się wycofać na północ od Charkowa, a [[3 Armia Pancerna (ZSRR)|3. APanc.Armia Pancerna]] – bronić podejścia do miasta. Jednocześnie w rejon Charkowa przerzucono sześć dywizji i dwie brygady piechoty. W rzeczywistości siły przeznaczone do obrony miasta były słabe. Dywizje liczyły po 3500–4000 ludzi, a cały front miał tylko 70 czołgów. Brakowało uzbrojenia, amunicji, paliwa, żywności i [[Mundur wojskowy|mundurów]]. Skierowana na pomoc [[64 Armia (ZSRR)|64. Armia]] mogła przybyć dopiero 10 marca<ref name=autonazwa5autonazwa6 />.
 
Szturm Charkowa rozpoczął się 4 marca atakiem [[II Korpus Pancerny SS|II KPanc.Korpusu Pancernego SS]] i [[XLVIII Korpus Pancerny (III Rzesza)|XLVIII KPanc.Korpusu Pancernego]] na pozycje [[3. ArmiaArmii Pancerna (ZSRR)|3. APanc.]]Pancernej, której opór był na tyle silny, że w ciągu dwóch dni Niemcy posunęli się tylko o 6-8 km. W takiej sytuacji 6 marca kierunek ataku został zmieniony 6 marca na styk [[69 Armia (ZSRR)|69. Armii]] i 3. APancArmii Pancernej. Niemieckie oddziały pancerne zdołały w rejonie Walek przerwać front i wejść na 15 km w głąb pozycji wroga. Następnego dnia zwiększono nacisk przez wprowadzenie do walki KAKorpusu Armijnego "Raus", co zmusiło 3. APanc.Armię Pancerną do cofnięcia się za rzekę [[Mża]]. Niemieckiego marszu na Charków nie powstrzymało też skierowanie wpod tenCharków rejonkolejnych trzech dywizji piechoty<ref name=autonazwa5autonazwa6 />.
 
[[Plik:Bundesarchiv Bild 101I-704-0129-08, Russland-Süd (Charkow-), Panzer VI (Tiger I).jpg|thumb|250px|[[Panzerkampfwagen VI Tiger|Czołg PzKpfw VI Tiger]] w zniszczonym [[Charków|Charkowie]]]]
Dla ratowania położenia na froncie Stawka nakazała 8 marca, aby [[Front Południowo-Zachodni (radziecki)|Front Południowo-Zachodni]] siłami [[2 Korpus Pancerny Gwardii|2. KPanc.Gw.Korpusu Pancernego Gwardii]] i trzech dywizji piechoty przeprowadził kontratak z rejonu Zmijewa przez Taranowkę w kierunku Nowej Wołogdy na skrzydło i tył wojsk niemieckich. Jednocześnie 40. Armia miała uderzyć na zachód od Ljubotyna. Prowadzone tego i następnego dnia działania nie przyniosły rezultatu. 9 marca przerwa miedzymiędzy 69. Armią a 3. APanc.Armią Pancerną powiększyła się do 45 km. Następnego dnia miała ona już 60 km. Rzucone na pomoc dwa korpusy pancerne ([[2 Korpus Pancerny Gwardii|2. GwardyjskiGwardii]] i [[18 Korpus Pancerny (ZSRR)|18.]]) Frontu Południowo-Zachodniego i rezerwowy [[3 Korpus Pancerny Gwardii|3. GwardyjskiGwardii]] też niczego nie zmieniły, a poniosły dotkliwe straty. Wieczorem 10 marca wojska niemieckie podeszły do przedmieść Charkowa. Po dwóch dniach walki toczyły się już na terenie miasta. Kiedy po całkowitym okrążeniu Charkowa 14 marca los miasta wydawał się przesądzony, dowódca [[Front Woroneski|Frontu Woroneskiego]] wydał rozkaz o ewakuacji. Do rana 17 marca część oddziałów 3. APanc.Armii Pancernej zdołała się wyrwać z okrążenia i przejść na lewy brzeg Dońca<ref name=autonazwa5autonazwa6 />.
 
Nie powiodła się też obrona innych miast w tym rejonie. 12 marca został zajęty [[Grajworon]], 14 marca [[Borisowka]], a 18 marca [[Biełgorod]]. Od 20 do 25 marca [[III Rzesza|niemieckie]] wojska usiłowały jeszcze kontynuować działania ofensywne, ale uniemożliwiła to wcześniejsza niż zwykle [[odwilż]]. Rosjanie zostali pobici i ponieśli znaczne straty, ale przerwanie frontu na większą skalę i rewanż za Stalingrad nie doszły do skutku<ref name=autonazwa5autonazwa6 />.
 
== Podsumowanie i straty obu stron ==
== Straty ==
W czasie bitwy zniszczeniu uległy 3trzy radzieckie armie oraz jeden korpus czołgówpancerny – 52 dywizje, ponad 80 000 żołnierzy, z czego 4245 500219 zabitych i zaginionych. Odbudowa sił na tym odcinku przez [[Armia Czerwona|Armię Czerwoną]] trwała aż do lipca 1943 roku. Straty niemieckie są trudniejsze do ustalenia, ale np. w oddziałach uderzeniowych [[II Korpus Pancerny SS|II Korpusu Pancernego SS]]
wyniosły ok. 44%. Nie jest to jednak miarodajnadokładne wykładniaustalenia strat niemieckich, gdyż jednostki SS, jako najbardziej fanatyczne, rozmieszczane były na odcinkach, gdzie spodziewano się szczególnie trudnych walk. Ogólny bilans strat niemieckich szacowany jest na ok. 10 000- do 12 000 straconych żołnierzy.
 
Po klęsce Niemców pod [[Bitwa stalingradzka|pod Stalingradem]] sukces [[Erich von Manstein|von Mansteina]] stabilizujący sytuację na froncie należy uznać za jedno z największych osiągnięć dowódczych [[II wojna światowa|II wojny światowej]]. Wykonał on jeden z najtrudniejszych manewrów wojskowych, a następnie przypuścił zmasowany kontratak i wykorzystując miejscową przewagę pancerną (niedawno wprowadzone do jednostek bojowych ciężkie czołgi [[Panzerkampfwagen VI Tiger|PanzerPzKpfw VI Tiger I]] okazały się równorzędnymi przeciwnikami dla rosyjskichradzieckich [[T-34]] co miało demoralizujący wpływ na Armię Czerwoną) i lotniczą, zadał wielkie straty dużo liczniejszemu przeciwnikowi.
== Podsumowanie ==
Po klęsce Niemców pod [[Bitwa stalingradzka|Stalingradem]] sukces [[Erich von Manstein|von Mansteina]] stabilizujący sytuację na froncie należy uznać za jedno z największych osiągnięć dowódczych [[II wojna światowa|II wojny światowej]]. Wykonał on jeden z najtrudniejszych manewrów wojskowych, a następnie przypuścił zmasowany kontratak i wykorzystując miejscową przewagę pancerną (niedawno wprowadzone do jednostek bojowych ciężkie czołgi [[Panzerkampfwagen VI Tiger|Panzer VI Tiger I]] okazały się równorzędnymi przeciwnikami dla rosyjskich [[T-34]] co miało demoralizujący wpływ na Armię Czerwoną) i lotniczą, zadał wielkie straty dużo liczniejszemu przeciwnikowi.
 
Jednak pomimo wygrania bitwy, Niemcy nie mogli tak szybko jak Rosjanie uzupełnić strat, a w miarę upływającego czasu przewaga w postaci żołnierzy i materiałów przechylała się coraz bardziej na stronę rosyjskąradziecką. Po bitwie pod Charkowem Niemcy mogli liczyć co najwyżej na zastój na froncie, ale żeby osiągnąć coś więcej, potrzebowali kolejnego zdecydowanego zwycięstwa. Kolejna próba, pod [[Bitwa na Łuku Kurskim|pod Kurskiem]], zakończyła się jednak klęską wojsk niemieckich i umożliwiła Rosjanom przejęcie inicjatywy, której nie oddali już do końca wojny.
 
{{Przypisy}}
 
== Bibliografia ==
* {{cytuj książkę | autor = Anthony Livesey| tytuł = Wielcy dowódcy i ich bitwy| wydawca = Agencja Wydawnicza Morex| miejsce = | rok = 1998| strony = | isbn = }}
* {{cytuj książkę | autortytuł = ŁukaszEncyklopedia Przybyło|II tytułwojny =światowej Charkównr 36: Działania na froncie wschodnimDonbaspoczątek 1943| wydawcaroku. =Bitwa Bellonao Charków| miejscewydawca = |Oxford rokEducational =sp. z 2007o.o.| stronydata = 2008| isbn = 978-83-252-0059-6}}
* {{cytuj książkę | autor = Łukasz Przybyło| tytuł = Charków – Donbas 1943| wydawca = Bellona| miejsce = | rok = 2007}}
* Encyklopedia II wojny światowej nr 36. Wydawca: Oxford Educational sp. z o.o. ISBN 978-83-252-0059-6.
 
== Linki zewnętrzne ==
* [{{cytuj stronę | url = http://ww2db.com/battle_spec.php?battle_id=39| tytuł = Trzecia bitwa o Charków 16 lutego 1943 – 15 marca 1943] {{langroku| autor = C. Peter Chen| opublikowany = World War II Database| język = en| data dostępu = 13 października 2012}}
 
[[Kategoria:Front wschodni (II wojna światowa)]]