Sułtanat Rumu: Różnice pomiędzy wersjami

Dodane 21 bajtów ,  7 lat temu
m
drobne redakcyjne
(drobne redakcyjne)
m (drobne redakcyjne)
{{Dobry Artykuł}}
{{Państwo infobox
|nazwa_oryginalna = سلجوقیان روم<br />Saljūqiyān-e Rūm
|nazwa_polska = Sułtanat Rumu
|p1 = Wielcy Seldżucy
|flaga_obraz =
|godło_obraz =
|nazwa_dopełniacz = Sułtanatu Rumu
|dewiza =
|dewiza_język =
|konstytucja =
|państwo =
|język_urzędowy = [[Język perski|perski]]<ref>Rene Grousset, ''The Empire of the Steppes: A History of Central Asia'', (Rutgers University Press, 2002), s. 157.</ref>
|język_używany = [[Język osmańsko-turecki|osmańsko-turecki]]
|stolica = [[İznik]], później [[Konya]]
|ustrój_polityczny =
|ostatnia_głowa_państwa =
|ostatnia_głowa_państwa_opis =
|typ_państwa =
|głowa_państwa = [[Masud III]]
|głowa_państwa_opis = [[Władcy Turcji#Sułtanat Rumu|sułtan]]
|status_terytorium =
|zależne_od =
|w_imieniu_urząd2 =
|w_imieniu2 =
|powierzchnia = <small>(w 1243 roku)</small><br />400 000
|powierzchnia_wód =
|powierzchnia_miejsce =
|uwagi =
}}
 
'''Sułtanat Rumu''' ([[język turecki|tur.]] ''Rüm''), albo '''Ar-Rum''', nazywany także '''Sułtanatem Ikonion''' (tak w wersji [[język grecki|greckiej]], w [[łacina|zlatynizowanej]] '''Ikonium''') od nazwy swej stolicy, dzisiejszej [[Konya|Konyi]] w [[Anatolia|Azji Mniejszej]] (stąd czasem nazywany również '''Sułtanatem Konyi''') – państwo [[Seldżukidzi|Turków Seldżuckich]] istniejące w Anatolii w latach [[1077]]-[[1307]].
 
== Narodziny i walka o przetrwanie ==
[[Plik:Map Byzantine Empire 1025-pl.svg|thumb|180px|left|Cesarstwo Bizantyjskie w roku 1025, w przeddzień najazdu normańskiego i seldżuckiego]]
Od lat pięćdziesiątych [[XI wiek]]u luźne bandy Turków Seldżuckich wyprawiały się w głąb bizantyjskiej Anatolii w poszukiwaniu łupów, czemu nie była w stanie przeciwdziałać nieruchliwa armia cesarstwa. Ta wojna podjazdowa przybrała postać otwartego starcia, kiedy w roku [[1071]] cesarz [[Roman IV Diogenes|Roman Diogenes]] w celu zabezpieczenia granicy zdecydował się zająć fortece wokół jeziora [[Wan (jezioro)|jeziora Wan]], a na swej drodze spotkał zdecydowaną mu w tym przeszkodziċ armię samego sułtana [[Wielcy Seldżucy|Wielkich Seldżuków]], [[Alp Arslan bin Chaghri|Alp Arslana]]. W ten sposób doszło do bitwy pod Manzikertem, w której armia Bizancjum poniosła druzgocącą klęskę, a jego cesarz dostał się do niewoli. Bezpośrednie skutki klęski nie były zbyt znaczące - Alp Arslan, dla którego głównym wrogiem byli [[Fatymidzi]], wypuścił cesarza z niewoli po zagwarantowaniu sobie niewielkich cesji terytorium i odszedł na południe. Trzy czynniki zdecydowały o tym, że po bitwie pod Manzikertem Bizantyjczycy w przeciągu 10 lat utracili kontrolę nad niemal całą Anatolią. Pierwszym był charakter tureckich najeźdźców, którym w przeciwieństwie do tradycyjnych przeciwników cesarstwa, Arabów, bardzo odpowiadały surowe, zimowe warunki anatolijskiego płaskowyżu, przypominające ich rodzimą [[Azja Środkowa|Azję Centralną]]. O ile zatem Arabowie najeżdżali Anatolię, a potem się z niej wycofywali, o tyle Turcy starali się uczynić z niej stały teren swojego koczowniczego życia.[[Plik:Europe mediterranean 1097.jpg|thumb|180px|Europa z sułtanatem seldżuckim po zdobyciu Anatolii po bitwie pod Manzikertem]]Zapewne jednak by się to im nie udało, gdyby nie drugi czynnik, którym były wojny domowe trapiące cesarstwo w latach [[1071]] - [[1081]], w wyniku których zamiast walczyć z Turkami kolejni pretendenci do tronu dosłownie oddawali im kolejne terytoria w zamian za ich wojskowe usługi, a rząd centralny wycofywał kolejne oddziały do [[Konstantynopol]]a w celu jego obrony. Po trzecie, kiedy Bizancjum skonsolidowało się wreszcie wokół [[Aleksy I Komnen|Aleksego I Komnena]] w roku [[1081]], to aż do roku [[1094]] musiało prowadzić ciężkie walki na zachodzie przeciwko kolejno [[Normanowie|Normanom]], [[Pieczyngowie|Pieczyngom]] i [[Połowcy|Kumanom]], tak że do roku [[1097]] nie podjęło żadnej inicjatywy w celu odzyskania Azji Mniejszej. Na skutek tego w jej wnętrzu wyrosło całe pokolenie, które w swoim życiu nigdy nie zaznało władzy cesarza bizantyńskiego i w znacznej mierze było już sturkizowane.
 
Człowiekiem, który postanowił wykorzystaċ ten stan rzeczy był [[Sulajman Ibn Kutulmisz|Sulajman]], syn [[Kutulmisz]]a - wuja Alp Arslana, który niegdyś zbuntował się przeciw niemu, kwestionując jego prawo do władzy, co przypłacił życiem. Sulajman był wysłannikiem [[Malikszah I|Malikszaha]], następcy Alp Arslana, który wysłał go do Anatolii w celu zapanowania nad jej niekontrolowanym podbojem w imieniu Wielkich Seldżuków. Zaczął on organizować anatolijskich Turków wokół siebie, i po zajęciu [[İznik|Nicei]] w roku [[1077]] samozwańczo ogłosił się sułtanem, kwestionując tym samym zwierzchność Malikszaha. Nicea, przez Turków nazwana Iznikiem, stała się pierwszą stolicą nowego państwa. Po zdobyciu [[Antiochia (Turcja)|Antiochii]] w roku [[1084]] Sulajman poczuł się na tyle pewnie, że w roku [[1086]] wyruszył przeciwko [[Aleppo]], co doprowadziło go do starcia z bratem Malikszaha, namiestnikiem [[Syria|Syrii]] [[Tutusz Ibn Alp Arslan|Tutuszem]], co przypłacił życiem w [[Bitwa pod Aleppo|bitwie pod murami miasta]]. Jego syn, [[Kilidż Arslan I|Kilidż Arslan]], stał się zakładnikiem na dworze Wielkich Seldżuków, i powrócił do Anatolii by dokonać restauracji sułtanatu dopiero po śmierci Malikszaha w roku 1092.
 
Tymczasem w trakcie sześcioletniego bezkrólewia dominującą siłą w Anatolii stało się inne tureckie państwo, [[Daniszmendydzi]], które zajmowało jej północną i południową część, podczas gdy Rum zajmował część południową i zachodnią. Na razie jednak ci naturalni rywale sprzymierzyli się przeciwko [[I wyprawa krzyżowa|pierwszejI wyprawie krzyżowej]], co nie zapobiegło ich klęsce w [[bitwa pod Doryleum (1097)|bitwie pod Doryleum]] w roku [[1097]], i utracie przez sułtanat swojej stolicy oraz szeregu terytoriów wzdłuż wybrzeży [[Morze Egejskie|Morza Egejskiego]] i [[Morze Czarne|Czarnego]] na rzecz Bizancjum. Wtedy to z konieczności Kilidż Arslan przeniósł stolicę sułtanatu do Konii (greckie Ikonion), gdzie miała pozostać już do końca jego dziejów. Późniejsza ekspansja Kilidż Arslana na wschód, kosztem Daniszmendydów, doprowadziła go ostatecznie tak samo jak dziada i ojca do konfliktu z Wielkimi Seldżukami. Zginął walcząc z nimi w roku [[1107]] w bitwie nad rzeką [[Chabur]], dopływem [[Eufrat]]u w północnej [[Mezopotamia|Mezopotamii]].
 
[[Plik:Byzantium circa 1170 + Seljuks la.svg|thumb|240px|rightt|Bizancjum (fiolet) i Sułtanat Rumu (zieleń) około roku 1170]]
Daniszmendydzi stali się teraz największą potęgą w Anatolii, a sułtanat został zredukowany do niewielkiego okręgu wokół Konyi, znajdującego się pod ich protektoratem. Na szczęście dla Rumu musieli oni także walczyċ z Bizancjum, które przeszło do ofensywy po okresie wojen z Krzyżowcamikrzyżowcami. Ponadto po śmierci w roku [[1134]] właściwego założyciela ich państwa, [[Kumusztakin]]a, Daniszmendydzi stopniowo zaczęli pogrążaċ się w coraz głębszej anarchii. Ostatnie kilkanaście lat panowania [[Masud I|Masuda]], który doszedł do władzy dzięki pomocy Daniszmendydów w roku [[1116]], to ciągła ekspansja ich kosztem. Tę politykę kontynuował po dojściu do władzy w roku [[1155]] także jego syn, [[Kilidż Arslan II]], który w celu uzyskania spokoju ze strony Bizancjum w roku [[1162]] uznał się jego lennikiem i zobowiązał do oddania części terytorium - do czego jednak nigdy nie doszło.
 
Poniewczasie cesarz [[Manuel I Komnen|Manuel I]], którego polityka do tej pory była zorientowana raczej na Zachód, zorientował się, że korzyści z tego układu ma jedynie sułtanat, i w roku [[1176]] zdecydował się uderzyć z wielką armią na Konię. Na przełęczy w pobliżu [[Bitwa pod Myriokefalon|Myriokefalon]] wpadł jednak w zasadzkę, i poniósł ciężkie straty, tracąc m.in. cały sprzęt oblężniczy. Sam Manuel w liście porównywał znaczenie tej bitwy do klęski pod Manzikertem, chociaż należy uznać, że było w tym nieco retorycznej przesady. W każdym razie po Myriokefalon dla wszystkich stało się jasne, że Bizancjum nigdy nie odzyska centralnej Anatolii. Sułtanat był bezpieczny.
 
== Agonia ==
[[Plik:Ani.mosque.jpg|thumb|160px|right| Ruiny Seldżuckiego meczetu w [[Ani (miasto)|Ani]], na granicy tureckiej Armenii i Anatolii, zgodnie z tradycją najstarszego seldżuckiego meczetu w Azji Mniejszej.]]
Po bitwie pod Köse Dağ sułtanat stał się lennem Mongołów. Kiedy Kaj Chusrau II zmarł w roku [[1246]], pozostawiając po sobie trzech małoletnich synów, pomiędzy tureckim wielmożami popierającymi swych książęcych kandydatów wybuchły walki. Nie chodziło przy tym jedynie o władzę, ale także o wybór właściwej opcji w polityce międzynarodowej. Jedni uważali, że należy podporządkować się Mongołom, drudzy, że należy walczyċ o niezależność. Początkowo zwyciężyła ta druga partia, której nominalnym przywódcą był książę [[Kajkawus II|Izz ad-Din Kajkawus]], syn Greczynki i wychowanek greckiego wyzwoleńca, który sądził, że należy zawrzeć sojusz z cesarstwem Nicei i przeciwstawić się Mongołom. Ta polityka doprowadziła do wojny z nimi. W roku [[1256]] w bitwie pod Akseraj w środkowej Anatolii, Kajkawus wraz ze swymi greckimi sprzymierzeńcami został pokonany przez Bajdżu, który powtórzył swój sukces sprzed trzynastu lat.
 
Na czoło państwa wysunął się teraz [[Sulajman Parwana|Mu'inMu’in ad-Din Sulajman]], zręczny polityk, który zdobył przychylność Bajdżu i został obdarzony wysokim tytułem szambelana (''hadżib'') i strażnika pieczęci (''parwana''). Zwano go odtąd często Sulajmanem Parwaną. Na mocy układu z [[1257]] roku sułtanat uległ podziałowi pomiędzy Kajkawusa i jego brata [[Kilidż Arslan IV|Kilidż Arslana]], co jednak okazało się rozwiązaniem tymczasowym, ponieważ po klęsce Mongołów pod [[bitwa pod Ajn Dżalut|Ajn Dżalut]] zmusili oni nielojalnego wobec nich Kajkawusa do ucieczki do Konstantynopola. Stamtąd intrygował on przeciwko nim, próbując zachęcić potężnego zwycięzce spod Ajn Dżalut [[Bajbars]]a do inwazji na Anatolię i przywrócenia mu tronu. Tymczasem sułtanatem rządził Parwana, który w roku [[1265]] złożył nawet z tronu swojego nominalnego suzerena, wprowadzając na to miejsce jego nieletniego syna, bezwolną marionetkę w jego ręku. W roku [[1272]] Parwana nawiązał kontakt z Bajbarsem, co doprowadziło do tego, że w roku [[1277]] sułtan [[Mamelucy|Mamelukówmameluków]] po [[Bitwa pod Abulustajn|pokonaniu]] Mongołów pod [[Elbistan]]em pojawił się w Anatolii. Miejscowi Turcy nie poparli go jednak - Parwana ostatecznie wysłał tylko list. Bajbars wycofał się, a Mongołowie skazali Parwanę na śmierć.
 
Odtąd Anatolia właściwie podlegała bezpośredniemu zwierzchnictwu Mongołów, a tytuł sułtana miał już charakter tylko prestiżowy. W latach [[1282]]-[[1303]] walczyli o niego ze zmiennym szczęściem [[Kajkubad III]] i [[Masud II]], a ostatnim człowiekiem noszącym tytuł sułtana Rum był syn tego ostatniego, [[Masud III]], zamordowany w roku [[1307]], wkrótce po tym jak podobny los spotkał jego ojca. W tym momencie jednak już od trzydziestu lat tytuł ten był tylko nazwą, mająca znaczenie jedynie dla anatolijskich Turków, wśród których ciągle żywa jeszcze była pamięć państwa, które niegdyś ich jednoczyło.
== Władcy ==
{| class="wikitable" border="1" style="width:100%; text-align:center;"
|-
! width="5%" | #
! width="20%" | Sułtan
| align="left" |
* Założyciel anatolijskiego Sułtanatu Seldżuckiego ze stolicą w [[İznik]]u
* W latach 1075-1077 rządzi ''de facto'' Turkmenami wokół İzniku i [[İzmitIzmit|İzmitu]]u, w roku 1077 ogłosił się sultanem
|-
| 2
|-
| 3
| [[Malikszah I|Malikszah]]
| 1107
| 1116
| align="left" |
* Po raz drugi
|-
|}
 
{{Przypisy}}
 
== Bibliografia ==
* [[Michael Angold]], ''Cesarstwo Bizantyńskie 1025-1204. Historia polityczna'', Zakład Narodowy im. Ossolińskich - Wydawnictwo, Wrocław, 1993, ISBN 83-04-03974-5.
* [[Jerzy Hauziński]], ''Burzliwe dzieje Kalifatu Bagdadzkiego'', Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa - Kraków, 1993, ISBN 83-01-10988-2.
* [[Peter M. Holt]], ''Bliski Wschód od wypraw krzyżowych do 1517 roku'', Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa, 1993, ISBN 83-06-02290-4.
* [[Bogdan Składanek]], ''Historia Persji. Tom II'', Wydawnictwo Akademickie Dialog, Warszawa 2003, ISBN 83-88938-32-0.
 
{{przypisy}}
 
== Linki zewnętrzne ==