Pax Britannica: Różnice pomiędzy wersjami

Dodane 378 bajtów ,  6 lat temu
drobne merytoryczne, drobne redakcyjne
m (Bot: Przenoszę linki interwiki (19) do Wikidata, są teraz dostępne do edycji na d:q545701)
(drobne merytoryczne, drobne redakcyjne)
'''Pax Britannica''' ([[Łacina|łac.]] ''Pokój Brytyjski'') - koncepcja światowej i [[Kolonializm|kolonialnej]] hegemonii brytyjskiej od [[XVIII wiek|XVIII]] do [[XIX wiek]]u. Za jej twórcę uchodzi [[Henry Temple, 3. wicehrabia Palmerston|wicehrabia Palmerston]] który w przemówieniu w parlamencie wygłoszonym w 1850 stwierdził że "Pax Britannica" zastąpiławzorowana starożytnąbyła zasadęna starożytnej zasadzie "[[Pax Romana]]". iJej dałcelem dobyło zrozumieniauzyskanie żeprzez Wielka[[Imperium Brytaniabrytyjskie|Imperium maBrytyjskiego]] prawo do hegemoniiwpływu na całejlosy kuli ziemskiej.<ref>G.Jaszuński: ''Ostatni monarchowie.'' Warszawa: Czytelnik, 1975.sświata. 92</ref>
 
[[Plik:Imperial Federation, Map of the World Showing the Extent of the British Empire in 1886 (levelled).jpg|250px|thumb|right|Mapa Imperium Brytyjskiego z 1886 r.]]
 
Od XVI w. Anglia, a od XVIII w. Wielka Brytania konkurowała na morzach z [[Hiszpania|Hiszpanią]], [[Holandia|Holandią]] i [[Francja|Francją]]. Za pierwszy moment osiągnięcia przez Wielką Brytanię światowej hegemonii uznać można już zwycięstwo w [[wojna siedmioletnia|wojnie siedmioletniej]] w [[1763]] nad konkurencją ze strony Francji<ref>''„Wojna 7 letnia dała Anglii absolutną przewagę na morzu, jej flota dominowała na oceanie atlantyckim i indyjskim (…) Powstało pierwsze kolonialne imperium brytyjskie obejmujące bezgraniczne posiadłości europejskie i władztwo mórz. Zasada równowagi sił w stosunkach europejskich, zapewniła Anglii hegemonię w świecie(..) godziła przede wszystkim we Francję – pokonanego, lecz zawsze jeszcze groźnego przeciwnika i rywala na szlakach morskich”'' Z.Libiszowska: ''Thomas Jefferson''. Ossolineum, 1984 s. 25.</ref>. Jednakże szybko owa Pax Britannica uległa zachwianiu, gdy zbuntowały się kolonie w Ameryce Północnej (1774) i powstały [[Stany Zjednoczone|USA]], a następnie na początku XIX wieku wyzwanie brytyjskiej potędze rzuciła ponownie [[Francja]] z [[Napoleon Bonaparte|Napoleonem Bonaparte]] na czele.
Idea ta oparta była na [[Pax Romana]], wywodzącego się ze [[Cesarstwo rzymskie|starożytnego Rzymu]]. Jej celem było wpływanie na losy świata, a przede wszystkim [[Imperium brytyjskie|Imperium Brytyjskiego]], za pomocą idei oraz koncepcji epoki elżbietańskiej, [[chrześcijaństwo|religii chrześcijańskiej]] oraz rozwijającej się [[etyka|etyki]] wolnego handlu.
 
Dopiero pokonanie Napoleona w [[1815]] oznaczało zaistnienie na nowo brytyjskiej hegemonii, tym razem na dłuższy już okres. Wielka Brytania po 1815 bywa określana jako "pierwsze supermocarstwo"<ref>zob: ''The world's first superpower : the rise of the British Empire from 1497 to 1901''</ref><ref>''"Wielka Brytania wyłoniła się jako światowe supermocarstwo po ostatecznym pokonaniu Napoleona 18 VI 1815 pod Waterloo"'' zob: http://www.international-issues.org/wp/?p=214</ref> lub "pierwszy globalny hegemon"<ref>http://www.europaeum.org/index.php?option=com_content&task=view&id=617&Itemid=71 American hegemony and the war against Saddam</ref>. Mimo to potencjalnym przeciwnikiem okazała się tym razem Rosja (wielka gra w Azji Centralnej).
Od XVI w. Anglia, a od XVIII w. Wielka Brytania konkurowała na morzach z [[Hiszpania|Hiszpanią]], [[Holandia|Holandią]] i [[Francja|Francją]].
 
Pax Britannica wiąże się jednak przede wszystkim z [[Epoka wiktoriańska|epoką wiktoriańską]] którą znamionowałyznamionował gospodarczy i polityczny rozkwit Wielkiej Brytanii, oraz jej dojście do rangi mocarstwa dominującego w świecie, co stanowiło szczyt brytyjskiej potęgi w historii uwidaczniający się szczególnie w dominacji floty.
Za pierwszy moment osiągnięcia przez Wielką Brytanię światowej hegemonii uznać można już zwycięstwo w [[wojna siedmioletnia|wojnie siedmioletniej]] w [[1763]] nad konkurencją ze strony Francji<ref>''„Wojna 7 letnia dała Anglii absolutną przewagę na morzu, jej flota dominowała na oceanie atlantyckim i indyjskim (…) Powstało pierwsze kolonialne imperium brytyjskie obejmujące bezgraniczne posiadłości europejskie i władztwo mórz. Zasada równowagi sił w stosunkach europejskich, zapewniła Anglii hegemonię w świecie(..) godziła przede wszystkim we Francję – pokonanego, lecz zawsze jeszcze groźnego przeciwnika i rywala na szlakach morskich”'' Z.Libiszowska: ''Thomas Jefferson''. Ossolineum, 1984 s. 25.</ref>. Jednakże szybko owa Pax Britannica uległa zachwianiu, gdy zbuntowały się kolonie w Ameryce Północnej (1774) i powstały [[Stany Zjednoczone|USA]], a następnie na początku XIX wieku wyzwanie brytyjskiej potędze rzuciła ponownie [[Francja]] z [[Napoleon Bonaparte|Napoleonem Bonaparte]] na czele.
 
Dopiero pokonanie Napoleona w [[1815]] oznaczało zaistnienie na nowo brytyjskiej hegemonii, tym razem na dłuższy już okres. Wielka Brytania po 1815 bywa określana jako "pierwsze supermocarstwo"<ref>zob: ''The world's first superpower : the rise of the British Empire from 1497 to 1901''</ref><ref>''"Wielka Brytania wyłoniła się jako światowe supermocarstwo po ostatecznym pokonaniu Napoleona 18 VI 1815 pod Waterloo"'' zob: http://www.international-issues.org/wp/?p=214</ref> lub "pierwszy globalny hegemon"<ref>http://www.europaeum.org/index.php?option=com_content&task=view&id=617&Itemid=71 American hegemony and the war against Saddam</ref>. Mimo to potencjalnym przeciwnikiem okazała się tym razem Rosja (wielka gra w Azji Centralnej).
 
Brytyjski premier [[Henry Temple, 3. wicehrabia Palmerston|wicehrabia Palmerston]] w przemówieniu w parlamencie wygłoszonym w 1850, w związku z aferą Don Pacifico <ref>W 1850 r. Palmerston poparł sprawę Don Pacifico, portugalskiego Żyda, konsula tego kraju w Atenach, któremu dom zdemolowano przy biernej postawie greckiej policji. Minister doprowadził do wysłania Royal Navy na Morze Egejskie i blokady portu w Pireusie.</ref> stwierdził, że tak jak w starożytności [[Cesarstwo Rzymskie]] chroniło swych obywateli zasadą "Civis Romanus sum", tak obecnie obywatel brytyjski, gdziekolwiek by przebywał, ma prawo do obrony ze strony swojego państwa również przy użyciu siły - dając w ten sposób do zrozumienia że Wielka Brytania ma prawo do hegemonii na całej kuli ziemskiej.<ref>G.Jaszuński: ''Ostatni monarchowie.'' Warszawa: Czytelnik, 1975.s. 92</ref>
Jeszcze jedna proponowana data początku Pax Britannica to [[1856]] - zwycięstwo koalicji pod przywództwem Wielkiej Brytanii nad Rosją w [[wojna krymska|wojnie krymskiej]].<ref>http://www.kingsownmuseum.plus.com/imagesfromempire04.htm ''Images from Empire''</ref>
 
Jeszcze jednaKolejna proponowana data początku Pax Britannica to [[1856]] - zwycięstwo koalicji pod przywództwem Wielkiej Brytanii nad Rosją w [[wojna krymska|wojnie krymskiej]].<ref>http://www.kingsownmuseum.plus.com/imagesfromempire04.htm ''Images from Empire''</ref>
Pax Britannica wiąże się z [[Epoka wiktoriańska|epoką wiktoriańską]] którą znamionowały gospodarczy i polityczny rozkwit Wielkiej Brytanii oraz jej dojście do rangi mocarstwa dominującego w świecie, co stanowiło szczyt brytyjskiej potęgi w historii uwidaczniający się szczególnie w dominacji floty.
 
UNa jejprzełomie schyłkuwieków -XIX pocz.i XX w., pojawilirozpoczęła się nowiera rywaleokreślana (tzw.jako "Nowy Imperializm"). Pojawili się wtedy nowi rywale Wielkiej Brytanii - przede wszystkim [[Niemcy]] i [[Stany Zjednoczone|USA]] na polu militarnym i gospodarczym, zaś "starzy" rywale rozwinęli ponownie ekspansję - [[Francja]] w Afryce, zaś [[Rosja]] w Azji. Za definitywny koniec brytyjskiej hegemonii uznajeprzyjmuje się najczęściej wybuch [[I wojna światowa|I wojny światowej]] w [[1914]].
 
Po I wojnie światowej, kiedy główny rywal Wielkiej Brytanii - Niemcy – zostały pokonane, USA - potencjalny następca Wielkiej Brytanii w roli hegemona - powróciły do polityki izolacjonistycznej, Rosja była osłabiona na skutek rewolucji, a Francja – choć zwycięska - bardzo osłabiona wojną przyjęła strategię defensywną, [[Imperium brytyjskie|Imperium Brytyjskie]] nadal mogło odgrywać rolę "wiodącego mocarstwa światowego", osiągając niemal 34 mln km kw powierzchni<ref>Steven E. Lobell: ''The Challenge of Hegemony: Grand Strategy, Trade, and Domestic Politics'', s.85</ref><ref>"Szczyt swojej potęgi politycznej Wielka Brytania uzyskała po I wojnie światowej." Moczulski: ''Geopolityka'', s. 349</ref>. Jednakże na przeszkodzie temu stanęły nowe wydarzenia: zrównanie brytyjskiej potęgi morskiej - podstawy dominacji w świecie - z amerykańską w [[Traktat waszyngtoński (1922)|Traktacie waszyngtońskim]] w [[1922]]; osłabienie wewnętrznej spójności Imperium na skutek uznania niepodległości dominiów - przyznanej przez [[Statut Westminsterski (1931)|Statut Westminsterski]]; buntów w Indiach i Palestynie; imperialistyczne dążenia Niemiec i Japonii, które doprowadziły do [[II wojna światowa|II wojny światowej]]; oraz pojawienie się w roli nowych supermocarstw - USA i ZSRR ostatecznie zakończyło okres brytyjskiej dominacji. W [[1945]] to [[Stany Zjednoczone|USA]] i [[Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich|ZSRR]] były globalnymi potęgami, a Imperium Brytyjskie było w przededniu rozpadu.
1901

edycji