Otwórz menu główne

Zmiany

Dodane 85 bajtów, 6 lat temu
drobne redakcyjne, drobne techniczne, WP:SK, przeniesienie refów na koniec
{{Władca kraju infobox
| król = Gustaw II Adolf
| tytulatura = Z Bożej łaski król Szwecji, Gotów i Wenedów, Wielki Książę Finlandii, książę Estonii, Karelii, pan Ingrii
| grafika = [[Plik:Gustav II Adolf of Sweden.jpg|200px]]
| sygnatura grafika = [[Plik:Gustav II Adolf autograph.png|180px]]
| tytuł = [[Władcy Szwecji|Król Szwecji]]
| od = [[30 października]] [[1611]]<br />[[12 października]] [[1617]] (koronowany)
|do = [[6 listopada]] [[1632]]{{r|data}}
| do = [[6 listopada]] [[1632]]<ref name=data>Daty przyjęte wg źródeł szwedzkich, mogą być podane wg [[kalendarz juliański|kalendarza juliańskiego]] zamiast [[kalendarz gregoriański|gregoriańskiego]].</ref>
| poprzednik = [[Karol IX Waza]]
| następca = [[Krystyna Waza]]
| dynastia = [[Wazowie]]
| urodzony = [[9 grudnia]] [[1594]] w [[Sztokholm]]ie
| zmarł = [[16 listopada]] [[1632]] pod [[Lützen]]
| ojciec = [[Karol IX Waza]]
| matka = [[Krystyna z Holstein-Gottorp|Krystyna Holstein-Gottorp]]
| żona = [[Maria Eleonora Hohenzollern]]
| dzieci = [[Krystyna Waza|Krystyna]]
| rodzeństwo =
| commons = Category:Gustav II Adolf of Sweden
| source =
| quote =
}}
'''Gustaw II Adolf''', ''Lew Północy'' (ur. [[9 grudnia]] [[1594]] w [[Sztokholm]]ie, zm. [[16 listopada]] [[1632]]<ref name={{r|data/>}} pod [[Lützen]]) – król [[Szwecja|Szwecji]] w latach 1611-16321611–1632, dowódca, strateg, reformator armii i polityk.
 
== Biografia ==
=== Rodzina i pochodzenie ===
Pochodził z [[dynastia|dynastii]] [[Wazowie|Wazów]] i urodził się w 1594 roku w Sztokholmie jako syn [[Karol IX Waza|Karola IX Sudermańskiego]] i jego drugiej żony [[Krystyna z Holstein-Gottorp|Krystyny z Holstein-Gottorp]]. 25 listopada 1620 w Sztokholmie ożenił się z [[Maria Eleonora Hohenzollern|Marią Eleonorą Hohenzollern]]. Para miała jedną córkę: – [[Krystyna Waza|Krystynę]] (1626–1689), która była królową Szwecji w latach 1632–1654.
* [[Krystyna Waza|Krystynę]] (1626-1689), królową Szwecji.
 
=== Dzieciństwo i młodość ===
 
=== Początki rządów ===
[[Plik:AudiensTre Kronor.jpg|180px|thumb|left|180px|Król Gustaw II Adolf przyjmujący posłów holenderskich]]
Mając 17 lat, wstąpił po śmierci ojca na tron szwedzki. Zatwierdził wtedy wszystkie prawa i przywileje posiadane przez stany, jednocześnie wyrażając zgodę na ograniczenie na ich rzecz władzy monarszej w kwestiach dotyczących stanowienia prawa, polityki zagranicznej i fiskalnej. Zrezygnował z jednoczesnego prowadzenia wojny z trzema państwami: [[Królestwo Danii i Norwegii|Danią]], [[Carstwo Rosyjskie|Rosją]] i [[Rzeczpospolita Obojga Narodów|Polską]]. Dzięki ustępstwom terytorialnym i zobowiązaniu się do wypłaty odszkodowań wojennych zapewnił sobie spokój na granicy z Danią, z którą zawarł traktat pokojowy w [[Wojna kalmarska|Knäred]] 21 stycznia 1613.
 
=== Wojna z Rosją ===
Rok później uderzył na państwo moskiewskie i w [[1615]] roku oblegał [[Psków]], a następnie doprowadził do korzystnego dla Szwecji układu pokojowego w Stołbowie (27 stycznia 1617). Według jego postanowień Szwedzi wycofali się z [[Nowogród Wielki|Nowogrodu Wielkiego]] i Starej Russy, ale zatrzymali [[Ingria (Rosja)|Ingrię]] i [[Karelia|Karelię]] z miastami: Iwanogrod, Koporie, Nöteborg ([[Szlisselburg|Orieszek]] i Kexholm ([[Prioziorsk]]).
 
=== Działalność reformatorska ===
[[Plik:TÜ Hauptgebäude.JPG|180pxthumb|left|thumb180px|Akademia Dorpacka założona przez Gustawa II Adolfa (widok współczesny)]]
Po zabezpieczeniu panowania szwedzkiego nad całą [[Zatoka Fińska|Zatoką Fińską]] podjął wielkie dzieło reform, budując zręby nowoczesnego państwa. Uporządkował administrację centralną, wymiar sprawiedliwości, skarbowość oraz przeprowadził modernizację [[siły zbrojne|wojska]], co doprowadziło do wyższości armii szwedzkiej nad innymi w czasie trwania [[wojna trzydziestoletnia|wojny 30- letniej]]. Osiągnął wysoki odsetek militaryzacji ludności – aż 1,7%, co pozwalało na zwerbowanie armii nawet 40-tysięcznej. Wiązało się to z wprowadzeniem powszechnego poboru do wojska. Nieco później zreformował szkolnictwo, zakładając nowe [[gimnazjum|gimnazja]] i odnawiając [[Uniwersytet w Uppsali]] w 1624. Ufundował także wyższą uczelnię w [[Tartu|Dorpacie]] (1632).
 
=== Wojna z Rzecząpospolitą ===
[[Plik:Gustav II Adolf by Merian.jpg|thumb|180px|right|Gustaw II Adolf w polskim płaszczu na portrecie Matthausa Meriana 1632]]
Od 1617 roku toczył wojnę o ''dominium maris Baltici'' z Rzecząpospolitą Obojga Narodów. Wykorzystując zaangażowanie głównych sił wroga w konflikt z [[Imperium osmańskie|Turcją]], opanował w 1621 roku większą część [[Inflanty|Inflant]] z [[Ryga|Rygą]]. 31 lipca 1622 roku podpisał [[rozejm w Mitawie]], zatrzymując w swym ręku zdobyte wcześniej ziemie. Trzy lata później wznowił działania wojenne, zajmując Dorpat w Inflantach, skrawek [[Litwa|Litwy]] z Birżami oraz większą część [[Kurlandia|Kurlandii]] z Mitawą. Ośmielony tymi sukcesami, przerzucił swoje wojska w 1626 roku do [[Prusy Książęce|Prus Książęcych]], opanowawszy [[BałtijskBałtyjsk|Piławę]], [[Elbląg]], [[Malbork]] i przejściowo [[Puck]]. W trakcie oblężenia [[Nowe Miasto Lubawskie|Nowego Miasta]] w roku 1628 ranny w policzek. Jednak zwycięstwa polskie w [[Bitwa pod Oliwą|bitwie morskiej]] pod [[Oliwa (Gdańsk)|Oliwą]] (1627) i w polu pod Trzcianą (1629) zahamowały jego ekspansję na [[Pomorze|Pomorzu]]. 26 września 1629 zawarł [[rozejm w Altmarku]] (Starym Targu)<ref>{{cytuj książkęr|nazwisko=Anusik|imię=Zbigniew|autor=Zbigniew Anusik|tytuł=Gustaw II Adolf|wydawca=Ossolineum|strony=187|miejsce=Wrocław|data=2009|isbn=83-04-050008Anusik2009-2s187}}</ref>. Zatrzymał w swym ręku większość portów pruskich i dużą część Inflant oraz zapewnił sobie wpływy z ceł pruskich.
 
=== Działania wojenne w Niemczech i śmierć ===
[[Plik:Hellqvist - Gustaf II.jpg|180px|left|Przewiezienie ciała Gustawa II Adolfa do Szwecji z portu w [[Wolgast|Wolgaście]]|thumb]]
Zakończenie działań wojennych z RzeczpospolitąRzecząpospolitą umożliwiło Gustawowi II Adolfowi podjęcie działań wojennych w Niemczech. Mając na celu opanowanie południowych wybrzeży Bałtyku, przystąpił w 1629 roku do [[wojna trzydziestoletnia|wojny trzydziestoletniej]] przeciw [[Habsburgowie|Habsburgom]]. Po opanowaniu [[Księstwo Pomorskie|Księstwa Pomorskiego]] w 1630 roku wkroczył w głąb Niemiec. Wspomagany przez niemieckich książąt protestanckich, stoczył szereg bitew z wojskami cesarskimi, w których odniósł szereg spektakularnych zwycięstw, m.in. pod [[I bitwa pod Breitenfeld|Breitenfeld]]. Zginął w [[Bitwa pod Lützen (1632)|bitwie pod Lützen]]<ref>{{cytuj książkęr|nazwisko=Anusik|imię=Zbigniew|autor=Zbigniew Anusik|tytuł=Gustaw II Adolf|wydawca=Ossolineum|strony=326|miejsce=Wrocław|data=2009|isbn=83-04-050008Anusik2009-2s326}}</ref>.
 
Jego dewizą były łacińskie sentencje: ''Gloria Altissimo Suorum Refugio'' (Chwała Bogu, ucieczce swych wiernych) i ''Cum Deo et victribus armis'' (dzięki Bogu i zwycięskiemu orężu) oraz niemiecka ''Gott mit uns'' (Bóg z nami). Uważany był za jednego z najwybitniejszych wodzów w historii.
[[Plik:Gustav2AdRiddarh.jpg|200px|right|Nagrobek Gustawa II Adolfa w kościele Riddarholm|thumb]]
Jego ciało zostało przewiezione z Niemiec do Szwecji, gdzie został pochowany w kościele Riddarholm w Sztokholmie.
 
== Genealogia ==
{| class="wikitable" style="background:000000; font-size:85%; text-align:center"
|- bgcolor="#FF0000"
!colspan="9"|
|'''Prapradziadkowie'''
|colspan="1"|
Johan Kristiernsson VasaWaza<br />(1426-1477)<br />
∞1451<br />
Birgitta Gustavsdotter Sture<br />(-1472)
Måns Karlsson Eka<br />
∞<br />
Sigrid Eskilsdotter Banér<br />
|colspan="1"|
Abraham Kristiernsson Leijonhufvud<br />
∞<br />
Birgitta Månsdotter Natt och Dag<br />
|colspan="1"|
Erik Karlsson VasaWaza<br />(1436-1491)<br />
∞<br />
Anna Karlsdotter Vinstorpaätten<br />
|colspan="1"|
król Danii, Szwecji i Norwegii<br />[[Chrystian I Oldenburg]]<br />(1426-1481)<br />
|'''Pradziadkowie'''
|colspan="2"|
Erik Johansson VasaWaza<br />(''1470''-1520)<br />
∞''1495''<br />
Cecilia Månsdotter Eka<br />(''1476''-1523)
Erik Abrahamsson Leijonhufvud<br />(-1520)<br />
∞1512<br />
Ebba Eriksdotter VasaWaza<br />(-1549)
|colspan="2"|
król Danii i Norwegii<br />[[Fryderyk I Oldenburg]]<br />(1471-1533)<br />
'''Gustaw II Adolf Waza (1594-1632) król Szwecji'''
|}
 
{{Przypisy}}
 
== Zobacz też ==
* [[Święto Bratniej Pomocy im. Gustawa Adolfa]]
 
== Linki zewnętrznePrzypisy ==
{{Przypisy}}-lista|
* [http://www.rp.pl/artykul/69903.html Piotr Semka, ''Stary Szwed wciąż żyje'', „Rzeczpospolita”, PlusMinus A28-A29, 17-18 listopada 2007]
<ref name="Anusik2009-s187">{{cytuj książkę | nazwisko = Anusik | imię = Zbigniew | autor = Zbigniew Anusik | tytuł = Gustaw II Adolf | wydawca = Ossolineum | strony = 187 | miejsce = Wrocław | data = 2009 | isbn = 83-04-050008-2 }}</ref>
<ref name="Anusik2009-s326">{{cytuj książkę | nazwisko = Anusik | imię = Zbigniew | autor = Zbigniew Anusik | tytuł = Gustaw II Adolf | wydawca = Ossolineum | strony = 326 | miejsce = Wrocław | data = 2009 | isbn = 83-04-050008-2 }}</ref>
| do = [[6 listopada]] [[1632]]<ref name="data">Daty przyjęte wg źródeł szwedzkich, mogą być podane wg [[kalendarz juliański|kalendarza juliańskiego]] zamiast [[kalendarz gregoriański|gregoriańskiego]].</ref>
}}
 
== Bibliografia ==
* Zbigniew Wójcik, ''Historia powszechna XVI-XVII wiek'',
* ''Słownik władców Europy nowożytnej i najnowszej, pod red. Macieja Serwańskiego i Janusza Dobosza, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1998.
 
== Linki zewnętrzne ==
* [http://www.rp.pl/artykul/69903.html Piotr Semka, ''Stary Szwed wciąż żyje'', „Rzeczpospolita”, PlusMinus A28-A29, 17-18 listopada 2007]
 
{{clear}}
{{Władca-Szwecja|urząd=Król Szwecji|lata=1611-16321611–1632|poprzednik=[[Karol IX Waza|Karol IX Sudermański]]|następca=[[Krystyna Waza|Krystyna]]}}
 
[[Kategoria:Władcy Szwecji]]
21 233

edycje