Otwórz menu główne

Zmiany

Dodane 1781 bajtów ,  6 lat temu
dopracowanie, przypisy
| łacina = Lilium martagon
| autor = [[Karol Linneusz|L.]]
| cytat = [[species plantarum|Sp. Pl.]] 1753<ref name=grin>{{cytuj stronę|url=http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?22185|tytuł=Lilium martagon|praca=Germplasm Resources Information Network (GRIN)|opublikowany=United States Department of Agriculture|język=en|data dostępu=2013-04-22}}</ref>
| cytat = [[species plantarum|Sp. Pl.]] 1753
| synonim = <small>
* ''Lilium versicolor'' Salisb.</small><ref name=TPL>{{Cytuj stronę | tytuł = The Plant List | url = http://www.theplantlist.org/tpl/record/kew-279985| data dostępu = 2013-04-22}}</ref>
| wikispecies = Lilium martagon
| commons = Lilium martagon
}}
[[Plik:Lilium Martagon, Lai Blau.jpg|250px|thumb|right|Kwiatostan]]
'''Lilia złotogłów''', dawniej zwana też leliwą<ref>Erazm Majewski: ''Słownik nazwisk zoologicznych i botanicznych polskich'', Warszawa 1891.</ref> (''Lilium martagon'' [[Karol Linneusz|L.]]) – [[gatunek (biologia)|gatunek]] [[bylina (botanika)|byliny]] z rodziny [[liliowate|liliowatych]] (''Liliaceae''). Występuje w [[Europa|Europie]] i [[Azja|Azji]]<ref name=grin/>. W [[Polska|Polsce]] jest rośliną rzadką, częściej spotykana jest w [[Sudety|Sudetach]] i [[Karpaty|Karpatach]].
 
== Rozmieszczenie geograficzne ==
=== Morfologia ===
Gatunek występujący na przeważającej części Europy z wyjątkiem [[Półwysep Skandynawski|Półwyspu Skandynawskiego]] i [[Wyspy Brytyjskie|Wysp Brytyjskich]] aż po [[Kaukaz]]. W [[Azja|Azji]] zasięg występowania ciągnie się przez centralną część kontynentu przez wschodnią i zachodnią Syberię aż po północną [[Mongolia|Mongolię]] i prowincję Sinciang w [[Chiny|Chinach]]<ref name=grin/>.
W Polsce spotykana w [[Sudety|Sudetach]] i [[Karpaty|Karpatach]]<ref name= Szafer>{{cytuj książkę|nazwisko=Szafer, Kulczyński, Pawłowski|tytuł= Rośliny polskie|wydawca=Państwowe Wydawnictwo Naukowe|miejsce=Warszawa|data=1969|strony=803}}</ref>, na niżu bardzo rzadka<ref name=Tatrzańskie>{{cytuj książkę|nazwisko=Radwańska-Paryska|tytuł=Rośliny tatrzańskie|wydawca=Wydawnictwa Szkolne i pedagogiczne|miejsce=Warszawa|data=1988|strony=134|isbn=83-02-00872-9}}</ref>.
Gatunek [[introdukcja|introdukowano]] we wschodnich prowincjach Kanady<ref name=USDA>{{cytuj stronę |url=http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=LIMA8| tytuł=USDA Plants| data dostępu=2013-04-16 | autor = Farrell W. | rok=2001– | język=en}}</ref>.
 
=== Morfologia ===
; [[Łodyga]]: Nierozgałęziona, sztywna, naga lub owłosiona, w górnej części czasem purpurowo nakrapiana, wysoka od 40 do 150 cm.
; [[Liść|Liście]]: Liście siedzące, podłużne, [[kształt liścia|eliptycznie lancetowate]], całobrzegie, szerokie na 2 - 5 cm, są wyraźnie unerwione. Ustawione na łodydze skrętolegle, tworzą zwykle 2–4 nibyokółki.
; [[Kwiat]]y: [[Kwiatostan]] na wierzchołku łodygi stanowi luźne [[grono]]. Kwiaty barwy od ciemnoróżowej do brudnolila, ciemnopurpurowo nakrapiane, w liczbie od trzech do dwunastu, osadzone są na długich, łukowato zwieszających się [[szypułka]]ch. [[Okwiat]] nie zróżnicowany na [[kielich (botanika)|kielich]] i [[korona kwiatu|koronę]], sześciodziałkowy, ze środka wystaje maczugowaty słupek otoczony przez sześć pręcików o dużych purpurowo-czerwonych pylnikach. W miarę dojrzewania mięsiste działki [[okwiat]]u odginają się coraz mocniej na zewnątrz, aż zawinięte dotkną nasady [[kwiat]]u. Środkiem każdego płatka biegnie rynienka, wypełniona [[nektar (botanika)|nektarem]].
; [[Owoc]]e: W formie dużej, trójkątnokulistej [[Torebka (botanika)|torebki]] z płaskimi, ciemnożółtymi, szeroko oskrzydlonymi [[nasiono|nasionami]]. Nasiona rozsiewane są przez wiatr.
; Część podziemna: Owalna, złotożółta [[Cebula (botanika)|cebula]], złożona z licznych łusek.
 
=== Biologia i ekologia ===
Rośnie w rzadkich, widnych [[las]]ach, zaroślach, zrębach, rzadziej wśród [[ziołorośla|ziołorośli]]. W najwyższych położeniach ([[Tatry]]) na [[hala (botanika)|halach]], na trawiastych miejscach wśród skał. W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych [[gatunek charakterystyczny]] dla O. ''[[Fagetalia]]''<ref>Matuszkiewicz Władysław. ''Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski''. Wyd. Naukowe PWN, Warszawa, 2006. ISBN 83-01-14439-4.</ref>.
 
Kwitnie od czerwca do lipca<ref name= Świat roślin>{{cytuj książkę|nazwisko=Cervenka, Ferakova, Haber|tytuł=Świat roślin skał i minerałów|wydawca=PWRiL|miejsce=Warszawa|data=1982|strony=326|isbn=83-09-00462-1}}</ref>.Dostęp do nektaru mają tylko [[owady]] długotrąbkowe, dlatego [[kwiat]]y lilii zapylane są tylko przez [[motyle]] dzienne i nocne, głównie z rodziny [[zawisakowate|zawisakowatych]], m. in. przez [[fruczak gołąbek|fruczaka gołąbka]]. Roślina kwitnie od końca czerwca do połowy sierpnia<ref name= Świat roślin>{{cytuj książkę|nazwisko=Cervenka, Ferakova, Haber|tytuł=Świat roślin skał i minerałów|wydawca=PWRiL|miejsce=Warszawa|data=1982|strony=326|isbn=83-09-00462-1}}</ref>. Zwabia owady nie tylko dużymi i barwnymi kwiatami, ale również zapachem. Szczególnie intensywnie pachnie wieczorem i nocą. Jeśli jednak z jakichś powodów (np. długotrwała zła pogoda) nie dojdzie do [[ksenogamia|zapylenia krzyżowego]], roślina dość łatwo może zapylić się własnym pyłkiem i również wytworzyć nasiona, jednak gorszej jakości<ref>{{cytuj książkę|imię=Tadeusz |nazwisko=Traczyk |tytuł=Rośliny lasu liściastego |miejsce=Warszawa |rok=1959 |wydawca=PZWS}}</ref>.
 
Często rozmnaża się wegetatywnie (w hodowli amatorskiej) za pomocą cebulek powstających u nasady starej [[Cebula (botanika)|cebuli]] (nieliczne), a w ogrodnictwie głównie z [[sadzonka|sadzonek]] łuskowych.
 
Gatunek [[introdukcja|introdukowano]] we wschodnich prowincjach Kanady<ref name=USDA>{{cytuj stronę |url=http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=LIMA8| tytuł=USDA Plants| data dostępu=2013-04-16 | autor = Farrell W. | rok=2001– | język=en}}</ref>.
 
[[Plik:Türkenbund Lilie, Lilium martagon.JPG|thumb]]
 
=== Nazewnictwo ===
Łacińska nazwa gatunkowa - ''Lilium martagon'' - pochodzi z języka greckiego. W Starożytnej Grecji wierzono, że kwiaty lilii powstały z mleka uronionego przez Herę, roślinę nazwali więc ''leirion'' czyli cienka, delikatna. Drugi człon nazwy - ''martagon'' - oznaczała w alchemii roślinę poświęconą Marsowi. Polski człon nazwy - [[złotogłów]] - nawiązuje do cennego materiału<ref name= TPP>{{cytuj książkę|nazwisko=Szczygielski M.|tytuł=Tajemnice Polskiej Przyrody|wydawca=De Agostini Polska|miejsce=Warszawa|data=2006|isbn=83-7398-708-8}}</ref>. GóraleDawniej zwana też leliwą<ref>Erazm Majewski: ''Słownik nazwisk zoologicznych i botanicznych polskich'', Warszawa 1891.</ref> z kolei górale nazywają ją lelują<ref name= Minikompendium/>.
 
=== Ochrona ===
Objęta jest w Polsce [[ochrona gatunkowa roślin|ochroną ścisłą]]. Jej piękne kwiaty były i są przyczyną znacznego jej wyniszczenia na siedliskach naturalnych.
 
=== Zmienność ===
Odmiany ozdobne:
* ''Lilium martagon'' 'Album' - kwiaty woskowobiałe, [[kultywar]] nieco wyższyniższy od form dzikich, osiąga do 120 cm.
 
=== Zastosowanie ===
DawniejCebulki jejzawierają cebulkisporą ilość skrobi, dlatego dawniej uchodziły za przysmak w każdej postaci: surowej, gotowanej i pieczonej. W postaci suszonej i mielonej wraz z [[pałka szerokolistna|pałką szerokolistną]] i korzeniami [[łączeń baldaszkowaty|łącznia baldaszkowatego]] uchodziły za swego rodzaju mąkę.
 
=== Obecność w kulturze i symbolice ===
Jest częstym motywem w sztuce ludowej [[Podhale|Podhala]]<ref name= Minikompendium>{{cytuj książkę|nazwisko=Dzwonkowski J.|tytuł=Minikompendium Przyroda Polska|wydawca=Mozaika|miejsce=Warszawa|data=2004|strony=80|isbn=83-89200-84-8}}</ref>, szczególnie w rzeźbie góralskiej.
 
; Zobacz też: [[Rośliny tatrzańskie]]