Stanisław Dunin-Karwicki: Różnice pomiędzy wersjami

dodanie linków
(→‎Reforma sejmu i bezkrólewia: dodatek nt. alternaty)
(dodanie linków)
W swym dziele twierdził, że ustrój [[I Rzeczpospolita|Rzeczypospolitej]], łączący dość znaczne prerogatywy [[monarcha|monarchy]] z rozbudowanymi prawami stanu [[szlachta|szlacheckiego]], jest w istocie "mieszaną" formą rządów, która łączy w sobie zarówno cechy [[monarchia|monarchii]] jak i [[republika|republiki]], a to nie stwarza optymalnych warunków rozwoju. Domagał się zastąpienia go systemem rządów o racjonalnym republikańskim charakterze.
 
W tym celu zalecał aby pozbawić władców prawa rozdawnictwa urzędów i królewszczyzn, które to prawo uważał za przejaw władzy absolutnej oraz proponował głęboką reformę zasad sejmowania. Karwicki twierdził, że [[wojewoda|wojewodów]], [[kasztelan]]ów, [[starosta|starostów]] oraz innych urzędników ziemskich i grodzkich powinny wyłaniać [[Sejmiki ziemskie|sejmiki]], a ministrów państwa – [[sejm walny|parlament]] w głosowaniu tajnym. Wybory według podkomorzego sandomierskiego powinny się odbywać większością głosów na sejmach i sejmikach, które co za tym idzie nie mogłyby zostać zerwanie. Królewszczyzny zamierzał zamienić w ordynacje, których dochody miały służyć utrzymaniu stałej armii państwowej dowodzonej przez wybieranego na kilkuletnią kadencję [[hetman]]a. Jako wzór powoływał się na [[unia hadziacka|unię hadziacką]] której postanowienia [[mutatis mutandis]] proponował rozciągnąć na całość Rzeczypospolitej<ref>[[Julian Bartoszewicz]] [http://www.wbc.poznan.pl/dlibra/docmetadata?id=3740 ''Szkice z czasów saskich''] Kraków 1880 rozdział ostatni "Systemat Karwickiego" s.353 - 356</ref>
 
== Reforma sejmu i bezkrólewia ==
Jest rzeczą charakterystyczną podejście Karwickiego do kwestii [[liberum veto]]. Uważał, że może ono odegrać rolę pozytywną, ale jedynie wtedy gdyby dotyczyło poszczególnych spraw, a nie wszystkich uchwał sejmu. Ten motyw zresztą nieraz pojawiał się w pismach republikańskich myślicieli, którzy rozróżniali liberum veto, czyli prawo pojedynczego posła do zawetowania konkretnej ustawy, i [[liberum rumpo]] ("wolne zrywam"), czyli faktycznie istniejącą w Rzeczypospolitej praktykę, że sprzeciw poselski prowadzi do zerwania sejmu i unieważnienia wszystkich przyjętych przez zgromadzenie posłów ustaw. Najlepszy dla funkcjonowania państwa był w zamysłach Dunina-Karwickiego sejm stały, odbywany raz w roku, zdolny do samodzielnego odraczania i zwoływania swoich sesji parlamentarnych, którego nie można było zerwać. Gdyby jakiś [[poseł]] blokował przebieg procedury sejmowania, sprawę należało odesłać do odpowiedniego sejmiku ziemskiego lub wojewódzkiego, by osądził, czy prawo veta było użyte słusznie, czy też stanowiło przejaw niskich pobudek. W tym drugim wypadku posła należało osądzić i co bardzo racjonalne veto unieważnić. Miało to skutecznie zniechęcać do bezzasadnego blokowania obrad. W wypadku jednak gdyby protest był zasadny, sejm winien się zebrać ponownie i podjąć ostateczną decyzję. A gdyby i wówczas nie udało się osiągnąć jednomyślności izby, sprawę należało odroczyć do zebrania się nowego sejmu. Karwicki zajmował się również w swym traktacie sprawą reformy [[bezkrólewie|bezkrólewia]]. Skrócenie czasu trwania i ograniczenie procedur bezkrólewia oraz likwidację [[elekcja viritim|elekcji viritim]] miałby zapewnić [[prymas]], który w porozumieniu z sejmem wskazywałby sejmikom wojewódzkim kandydatów do tronu (wyłącznie obywateli Rzeczpospolitej, przy czym zachodziła by [[alternata]] : król po kolei z Wielkopolski, z Małopolski i z Wielkiego Księstwa Litewskiego)<ref>Julian Bartoszewicz [http://www.wbc.poznan.pl/dlibra/docmetadata?id=3740 ''Szkice z czasów saskich''] Kraków 1880Tamże s.371</ref>, każde województwo wybierałoby spośród nich większością głosów swojego kandydata, a sejm, również większością głosów, nowego króla.
 
Autor zdawał sobie sprawę, że sejmujący szlachecki wyborca jest uzależniony materialnie od magnatów i ambasadorów ościennych państw. W związku z tym zamierzał odebrać prawo do głosowania [[posesjonat|nieposesjonatom]], sługom szlacheckim i [[banicja|banitom]] oraz wprowadzić listy uprawnionych do głosowania. Chciał podnieść poziom umysłowy szlacheckich elektorów poprzez wprowadzenie cenzusu wieku i doświadczenia politycznego. Aby odświeżyć po kilku sejmach skład [[izba poselska|izby poselskiej]] uznał za konieczne ograniczenie prawa do posłowania do trzech kolejnych sesji. Zmianom uległaby również "geografia" sejmowa czyli zasady reprezentacji terytorialnej w sejmie. Miała opierać się ona nie na ustalonej wiekami tradycji, lecz "sile podatkowej" poszczególnych ziem, [[powiat]]ów i [[województwo|województw]]: liczba posłów z danego terenu miała być proporcjonalna do sumy płaconego przez daną prowincję podatku.
Jest to wyraźny [[protestantyzm|protestancki]] akcent w traktatach podkomorzego sandomierskiego, który był [[kalwinizm|kalwinistą]], "ostatnim [[hugenoci|hugenotą]]" Rzeczypospolitej i który wprowadził "[[hugenoci|hugenocką]] śmiałość" do myśli reformatorskiej [[katolicyzm|katolickiego]] już wówczas w większości kraju.
 
Warto zauważyć, że choć był on zagorzałym [[republikanizm|republikaninem]] i zwolennikiem ograniczenia prerogatyw monarszych to w chwili tak trudnej jak sejm [[1688]]/[[1689]] twardo stawał po stronie monarchy – [[Jan III Sobieski|Jana III]], natomiast przeciwko oligarchom i podległej im części szlachty.<ref>[[Władysław Konopczyński]] [http://archive.org/details/liberumvetostudy00konouoft ''Liberum Veto''] Kraków 1918 s.271n, ''Mowa Imci Pana Karwickiego, podkomorzego sandomierskiego, na Sejmie grodzieńskim miana'' 3 lutego 1688 roku [http://www.wbc.poznan.pl/dlibra/doccontent?id=7763 Teka Gabriela Junoszy Podoskiego tom 5] s.96 - 100, mowa druga s.100 - 103, Poznań 1857</ref> A sejm ten stworzył możliwość wybuchu w Rzeczypospolitej wojny domowej, w której siłami wojska i średniej szlachty mógł [[Jan III Sobieski|Jan III]] pokusić się o zniszczenie buntowniczej magnaterii.
 
== Wyznawca kalwinizmu i reformator Jednoty Małopolskiej ==
15 846

edycji