Otwórz menu główne

Zmiany

Rozmiar się nie zmienił, 5 lat temu
m
linki zewnętrzne, drobne redakcyjne
[[Plik:Guard Grenadier at Eylau.jpg|thumb|350px|Grenadierzy konni Gwardii podczas bitwy pod Pruską Iławą]]
'''Wielka Armia''' ([[język francuski|fr.]] ''Grande Armée'') – nazwa nadawana kolejnym głównym [[armia|armiom]], tworzonym w czasie [[I Cesarstwo Francuskie|I Cesarstwa Francuskiego]] w latach 1805-1808 i 1811-1814 przez wojska francuskie i sojusznicze. Motto formacji brzmiało: „''Valeur et Discipline''” (męstwo i dyscyplina).
 
== Nazwa formacji ==
Nazwa Wielka Armia pojawiła się po raz pierwszy w korespondencji Napoleona z szefem sztabu [[Louis-Alexandre Berthier|marszałkiem Louisem Berthierem]] w roku [[1803]]. W rozkazie z [[13 stycznia]] [[1804]] roku Napoleon użył terminu „Wielka Armia Wybrzeży Oceanu”. Liczyła około 200 000 ludzi i stacjonowała na wybrzeżu [[Kanał La Manche|kanału La Manche]] i miała być przeznaczona do inwazji na Anglię.
 
Wobec fiaska planu lądowania i perspektywy wojny z [[Cesarstwo Austrii|Austrią]] [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] [[29 sierpnia]] [[1805]] przemianował Armię Wybrzeży Oceanu na „Wielką Armię”. [[12 października]] [[1808]], aby nazwa nie wskazywała na imperialne zamiary Cesarza, [[Napoleon Bonaparte|Bonaparte]] porzucił nazwę Wielka Armia, co miało wskazywać na brak zamiaru dalszych podbojów i nie powodowało niepokojów na dworze nowego sojusznika [[Francja|Francji]], [[Aleksander I Romanow|Aleksandra I]], [[car]]a [[Rosja|Rosji]].
 
[[10 stycznia]] [[1811]] w liście do ministra administracji wojennej gen. Lacuée, Napoleon oświadczył, że przystępuje od dnia [[15 lutego]] tego roku do organizacji nowej „Wielkiej Armii”. Jak wiadomo jej proces organizacji został zakończony w roku [[1812]]. Działała ona aż do momentu pierwszej abdykacji Napoleona [[2 kwietnia]] [[1814]] roku. Była armią wielonarodowościową a w jej skład weszli oprócz Francuzów żołnierze państw wcielonych do Francji lub pozostających w sojuszu z [[I Cesarstwo Francuskie|Cesarstwem Francuskim]] m.in. Bawarczycy, Wirtemberczycy, Westfalczycy, Polacy, Szwajcarzy, Holendrzy.
 
W ciągu Stu Dni Napoleon nie używał terminu Wielka Armia, nie chcąc sugerować, że zamierza podejmować jakiekolwiek agresywne działania przeciwko innym państwom, a także chcąc podwyższyć morale Francuzów, sięgając po nazwy armii z czasów rewolucji.
== Organizacja Wielkiej Armii ==
=== Podział taktyczny ===
[[Napoleon Bonaparte|Bonaparte]] przyjął w Wielkiej Armii znany z czasów [[Francja|I Republiki]] podział wojsk na [[Dywizja|dywizje]] (3-4 pułki, artyleria dywizyjna). Grupował je w [[Korpus (wojsko)|korpusy]] (2-3, czasami więcej dywizji piechoty, 1-2 [[Brygada|brygady]] kawalerii lekkiej do celów rozpoznawczych i ubezpieczających). Korpusy były w pełni samodzielne (m.in. posiadały własny [[sztab]]), co pozwalało działać bez pomocy z zewnątrz. Sformowano także korpusy kawalerii rezerwowej (głównie jazda ciężka i liniowa), które – w zamiarach cesarza – miały prowadzić decydujące natarcia i zapewnić zwycięstwo Wielkiej Armii. Głównym odwodem Napoleona od początku do końca [[I Cesarstwo Francuskie|I Cesarstwa]] była [[Gwardia Cesarska|Gwardia]], od [[1808]] roku podzielona na Starą (weterani) i Młodą (rekruci wcieleni w szeregi Gwardii); w [[1812]] roku wydzielono także Średnią Gwardię (tego rodzaju Gwardię użyto tylko w kampanii rosyjskiej).
 
=== Rodzaje broni ===
==== [[Piechota]] ====
[[Plik:Napoleon Grenadier of 1808 by Bellange.jpg|left|thumb|150px|Grenadier (z lewej) i woltyżer, 1808]]
W czasach napoleońskich piechota dzieliła się na liniową i lekką, lecz różnice tych rodzajów broni były czysto iluzoryczne (często widoczne tylko w umundurowaniu). W obu tych rodzajach broni występowały kompanie wyborowe (w piechocie liniowej – [[grenadier]]zy, a lekkiej – [[karabinierzy]]). Dodatkowo w czasach [[Konsulat (Francja)|Konsulatu]] utworzono kompanie woltyżerskie do celów rozpoznawczych i nękających. Każdy pułk piechoty składał się z trzech bądź (rzadziej) czterech batalionów liniowych oraz batalionu szkolnego tzw. zakładu (franc. dépot). Każdy batalion liniowy składał się z dziewięciu kompanii w tym dwóch wyborczych (tj. grenadierskiej i woltyżerskiej) oraz siedmiu fizylierskich. Od 1808 roku batalion składał się z sześciu kompanii (w tym grenadierska i woltyżerska). Według etatu pułk liczył 3970 żołnierzy (w tym 108 oficerów). W roku 1812, w momencie szczytowej potęgi militarnej [[I Cesarstwo Francuskie|I Cesarstwa]] piechota liniowa liczyła 130 pułków, natomiast lekka 34. Do tego jeszcze istniały 2 pułki śródziemnomorskie, pułk ''Walcheren'', pułk ''de Bellle Isle'', pułk ''Rè'' oraz oddziały złożone z innych narodów na francuskim żołdzie np. pułki szwajcarskie, [[Legia Nadwiślańska]], pułki kroackie (rekrutujące się z Chorwatów) czy [[Legion Irlandzki]].
 
W wielu nominalnie francuskich pułkach piechoty służyli także Belgowie, Niemcy, Włosi, Holendrzy, Szwajcarzy, Hiszpanie pochodzący z obszarów anektowanych przez [[I Cesarstwo Francuskie|Francję]].
 
Wiosną 1813 roku w związku z klęską w [[Rosja|Rosji]] wcielono do szeregów wielu młodych rekrutów nie mających często przepisowego wieku. Na cześć cesarzowej żołnierzy tych nazwano ''Marie-Louises''. W roku tym pojawiła się tez seria pułków liniowych o numerach 134-156 formowana z [[Gwardia Narodowa (Francja)|Gwardii Narodowej]]. Oddziały te odznaczyły sie w czasie kampanii 1814 roku.
 
Po [[Bitwa pod Lipskiem|bitwie lipskiej]] w związku z przejściem oddziałów saskich na stronę [[VI koalicja antyfrancuska|koalicji]] dekretem z 25 listopada 1813 roku rozbrojono wszystkie oddziały liniowe złożone z żołnierzy pochodzących z narodów walczących z [[Francja|Francją]]. Przekształcono je w jednostki pionierów.
 
==== Kawaleria ====
Kawaleria liniowa składała się z:
* [[Dragoni|Dragonów]] (w 1803 – 30, od 1811 – 24 pułków) – byli czasami wykorzystywani w zastępstwie kirasjerów, używani także do walki z partyzantką w [[Hiszpania|Hiszpanii]], gdzie dragonii okazali się bezcenni i dowódcy napoleońscy chcieli mieć jak najwięcej oddziałów dragońskich przy sobie.
* [[Szwoleżerowie|Szwoleżerów-lansjerów]] (w armii francuskiej od [[1811]] roku w liczbie 9 pułków – w tym 2 pułki złożone z Polaków) – mieszani nieraz z ciężką jazdą, często decydowali o zwycięstwie. Ich prekursorami w armii francuskiej były polskie formacje [[ułan]]ów.
 
Kawaleria lekka – używana do celów rozpoznawczych, osłonowych, nękających i pościgu, a nieraz odznaczająca się w walce z wrogiem (np. zagarnięcie floty holenderskiej w Texel, czy zmuszenie do kapitulacji pruskiego garnizonu w [[Szczecin]]ie. Na tego typu jazdę składały się pułki:
* [[Szaserzy|Szaserów]] (strzelców konnych, w [[1811]] roku 30 pułków)
* [[Huzarzy|Huzarów]] (w [[1813]] roku 13 pułków)
* [[Eklererzy|Eklererów]] (od [[1814]] roku w liczbie 3 pułków)
* [[Gwardia Honorowa|Gwardii Honorowej]] (od [[1814]] roku w liczbie 4 pułków)
* [[Dromaderzy]] (występowali tylko w czasie wyprawy do [[Egipt]]u w liczbie kilku oddziałów).
 
 
==== [[Artyleria]] ====
[[Napoleon Bonaparte|Napoleon]], jako że sam był artylerzystą, twierdził, iż ''wojnę wygrywa się artylerią'', dlatego szczególnie dbał o ten rodzaj broni. Wyodrębnił ją i zorganizował w oddzielny cesarski korpus artylerii, na który składała się artyleria piesza i konna (wprowadzona w [[1791]] roku). Za czasów Napoleona używano [[Armata|dział]] polowych (4-, 6-, 8-, 12-funtowych i haubic) oraz [[Moździerz (wojsko)|moździerzy]] (6- calowych) systemu stworzonego przez [[Jean Baptiste Vacquette de Gribeauval|Jeana Gribeauvala]], wprowadzonego jeszcze za czasów [[Ancien regime|Starego Porządku]]. Organizacyjnie w [[1803]] roku artyleria liczyła 8 pułków artylerii pieszej i 6 pułków artylerii konnej. W tym samym roku utworzono 8 batalionów pociągu artylerii. Rok później sformowano 100 kompanii kanonierów obrony wybrzeża, w których służyli weterani, oraz kompanie kanonierów stacjonarnych (fr. ''sedentaires''). Każdy pułk artylerii pieszej składał się z 22 kompanii bojowych. W [[1809]] roku dodano kompanię zakładową, a w [[1814]] roku liczbę kompanii bojowych zwiększono do 28.
 
{| class="wikitable" style="central"
{{osobny artykuł|Wojny napoleońskie}}
 
=== Wojna 1805 roku ===
{{osobny artykuł|III koalicja antyfrancuska}}
[[Plik:Austerlitz-baron-Pascal.jpg|350px|thumb|right|[[Bitwa pod Austerlitz]], 1805]]
 
Pierwszym sprawdzianem bojowym Wielkiej Armii Napoleona była kampania [[1805]] roku, w której Francuzi zmierzyli się z armiami austriacką cesarza [[Franciszek II Habsburg|Franciszka II]] oraz rosyjską cara [[Aleksander I Romanow|Aleksandra I]]. Wojska francuskie szybko nacierały przez Bawarię, zmusiły do kapitulacji dużą część austriackiej armii [[Karl Mack von Leiberich|generała Macka]] ([[bitwa pod Ulm]]) oraz dotarły aż do Moraw. W decydującym starciu – [[bitwa pod Austerlitz|pod Austerlitz]] – [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] pokonał przeciwników i zmusił ich do podpisania traktatu pokojowego we Preszburgu (dzisiaj [[Bratysława]]) [[26 grudnia]] [[1805]] roku.
 
=== Kampania 1806/1807 roku ===
{{osobny artykuł|IV koalicja antyfrancuska}}
 
[[Plik:Napoleon friedland.jpg|thumb|250px|Napoleon na polu bitwy pod Frydlandem]]
 
Po zwycięstwie nad Austrią rozpadło się [[Święte Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego]]. Zastąpił je [[Związek Reński]] utworzony pod egidą [[Francja|Francji]] ([[Napoleon Bonaparte|Napoleon I]] został protektorem tegoż związku). Zmiany te, a także korony dla władców Bawarii i Wirtembergii oraz tytuł wielkiego księcia dla władcy Badenii (którym został jeden z marszałków Napoleona – [[Joachim Murat]]) źle przyjęto na berlińskim dworze opanowanym przez stronnictwo wojenne pod przywództwem królowej Luizy. Król Prus [[Fryderyk Wilhelm III Pruski|Fryderyk Wilhelm III]] ośmielony obietnicą rosyjskiej pomocy wysłał 1 X [[1806]] roku ultimatum do Napoleona, w którym domagał się wycofania Francuzów z [[Niemcy|Niemiec]] i zwrotu ziem odebranym niegdyś Prusom. W odpowiedzi Bonaparte skoncentrował armię i zaatakował [[Prusy (państwo)|Prusy]] przez [[Las Turyński]]. W tym czasie powstała IV koalicja antyfrancuska złożona z Prus, Rosji, Anglii, Szwecji i Saksonii. Po zwycięstwie Napoleona [[Bitwa pod Jeną-Auerstedt|pod Jeną]] i marszałka [[Louis Nicolas Davout|Davouta]] [[Bitwa pod Auerstädt|pod Auerstaedt]] armia pruska znalazła się w rozsypce, a Francuzi weszli do Berlina i ruszyli dalej, na ziemie polskie.
 
Król uciekł do Prus Wschodnich, gdzie z pomocą przybyła mu armia rosyjska. Podjęła ona w lutym ofensywę powstrzymaną przez Francuzów w krwawej bitwie [[bitwa pod Pruską Iławą|pod Pruską Iławą]]. Ostatecznie Wielka Armia pobiła Rosjan i Prusaków 4 czerwca [[1807]] w [[bitwa pod Frydlandem|bitwie pod Frydlandem]]. Tym samym cesarz Francuzów zmusił cara Aleksandra i króla Fryderyka Wilhelma III do podpisania [[pokój w Tylży|pokoju w Tylży]] w lipcu [[1807]] roku.
 
=== Wyprawa moskiewska (1812) ===
Wielka Armia musiała rozpocząć odwrót, zbliżała się zima, a żołnierze nie mieli solidnych mundurów, obuwie było popękane po długich marszach, kończyła się amunicja, podupadła dyscyplina, w napoleońskie szeregi wdarło się rozprzężenie i zamęt. Często atakowali je rosyjscy Kozacy i partyzanci, a rosyjska armia niszczyła mniejsze oddziały, czyniąc niemałe straty. W czasie odwrotu żołnierze padali z wycieńczenia i chłodu, Wielka Armia kruszyła się, wielu opuściło jej szeregi, liczni byli maruderzy i oderwańcy. Na wielu odcinkach Rosjanie przeszli do ofensywy i zamierzali okrążyć wycofujących się Francuzów. Podczas [[Bitwa nad Berezyną (1812)|przeprawy przez Berezynę]] Napoleon musiał stoczyć bitwę, która przysporzyła mu kolejnych strat. Zdziesiątkowane wojsko wycofywało się przez [[Księstwo Warszawskie]] i [[Królestwo Prus|Prusy]] za Łabę.
 
=== Kampania niemiecka 1813 roku ===
[[Plik:MoshkovVI SrazhLeypcigomGRM.jpg|thumb|350px|Bitwa pod Lipskiem]]
 
W czasie marszu przez [[Prusy (państwo)|Prusy]] Wielka Armia została zaatakowana przez wojska koalicji [[Bitwa pod Lipskiem|pod Lipskiem]] i tam właśnie rozegrała się tzw. Bitwa Narodów. W tym starciu V korpus polski pod dowództwem księcia [[Józef Poniatowski|Józefa Poniatowskiego]] osłaniał przeprawę przez rzekę [[Biała Elstera|Elsterę]], a dowódca polski, jako jedyny obcokrajowiec, został na polu bitwy mianowany francuskim marszałkiem. Dzięki waleczności polskich żołnierzy udało się uratować większą część armii, jednak straty były ogromne. Książę Józef Poniatowski zginął w nurtach rzeki.
 
Gdy część wojsk Napoleona przeprawiło się przez Elsterę, a Polacy pozostawali na drugim brzegu, Francuscy saperzy przedwcześnie wysadzili most. Car rosyjski [[Aleksander I Romanow]] zaproponował korpusowi polskiemu poddanie się i swobodny powrót do kraju, jednak wielu Polaków pozostało z Napoleonem i walczyło honorowo do końca. Po [[Bitwa pod Lipskiem|bitwie pod Lipskiem]] (16-18.10.[[1813]] roku) zdziesiątkowana Wielka Armia była zmuszona do odwrotu do Francji, przy czym przyszło jej zbrojnie torować sobie drogę, m.in. pokonać armię bawarską ([[bitwa pod Hanau]]).
 
=== Kampania francuska (1814) ===
[[Plik:Montfort - Adieux de Napoleon a la Garde imperiale.jpg|thumb|left|150px|Pożegnanie Napoleona ze Stara Gwardią]]
 
1 stycznia [[1814]] roku wojska [[VI koalicja antyfrancuska|VI koalicji]] (złożone z prusko-rosyjskiej [[Armia Śląska|Armii Śląskiej]] i austriacko-niemiecko-rosyjskiej [[Armia Czeska|Armii Czeskiej]]) przekroczyły [[Ren]] i rozpoczęły koncentryczny marsz na [[Paryż]]. Mimo wielu wygranych bitew (kampanię [[1814]] roku wielu historyków porównuje do I kampanii włoskiej z lat [[1796]]-[[1797]]) – m.in. [[Bitwa pod Brienne-le-Château|pod Brienne]], [[Bitwa pod Montmirail|pod Montmirail]] czy pod [[Bitwa pod Montereau|pod Montereau]] wobec zajęcia Paryża przez wojska koalicji (31 marca [[1814]]) i zdrady części wojsk (korpus marsz. Marmonta), Napoleon został zmuszony do abdykacji 10 kwietnia [[1814]] roku.
 
== Ordre de Bataille Wielkiej Armii w kampaniach 1805-1814 ==
=== Skład Wielkiej Armii w kampanii 1805 roku ===
* Naczelny Wódz – [[Napoleon Bonaparte|Napoleon I]], cesarz Francuzów, król Włoch
* szef sztabu – marsz. [[Louis-Alexandre Berthier]]
** 6 Dywizja Kawalerii Ciężkiej – gen. dyw. Milhaud (1600 ludzi, 3 działa)
 
=== Wielka Armia w bitwie pod La Rothiere 1 II 1814 roku ===
* dowódca – [[Napoleon Bonaparte|Napoleon I]], cesarz Francuzów, król Włoch
* szef sztabu – marsz. [[Louis-Alexandre Berthier]], książę [[Deutsch-Wagram|Wagram]], książę [[Neufchatel]]
* {{cytuj książkę |autor=David G. Chandler |tytuł=The Illustrated Napoleon |miejsce=New York |wydawca=Henry Holt & Co. |rok=1990 |isbn=0-8050-0442-4}}
* {{cytuj książkę|autor=Dezydery Chlapowski |tytuł=Memoirs of a Polish Lancer |miejsce=Chicago |wydawca=The Emperor's Press |rok=1992 |isbn=0-9626-6553-3}}
* {{cytuj książkę|autor=John R. Elting |tytuł=Napoleonic uniforms |tom=II |miejsce=New York |wydawca=Macmillan Publishing |rok=1993 |isbn=0-02-897115-9}}
* {{cytuj książkę|autor=Michel Franceschi |autor2=Ben Weider |tytuł=The Wars against Napoleon |miejsce=New York |wydawca=SB Publishing |rok=2008 |isbn=978-1-9327-1437-1}}
* {{cytuj książkę |autor=Marian Kukiel |tytuł=Dzieje oręża polskiego w epoce napoleońskiej 1795-1815 |miejsce=Poznań |wydawca=Wydawnictwo KURPISZ |rok=1996 |isbn=83-86600-51-9}}
2571

edycji