Książę: Różnice pomiędzy wersjami

Dodane 36 bajtów ,  5 lat temu
m (Dodano kategorię "Tytuły monarsze" za pomocą HotCat)
'''Dux''' [[Łacina|łac.]] – ''wódz'', pierwotnie dowódcy w armii rzymskiej, później stosowany także na określenie wodzów barbarzyńskich wojowniczych plemion okresu [[Wielka wędrówka ludów|wędrówki ludów]]. W cesarstwie [[Karolingowie|Karolingów]] tym tytułem określano wodzów plemion niefrankońskich – np. [[Alamanowie|Alemanów]], [[Bawarowie|Bawarów]] czy [[Akwitania|Akwitanów]]. W [[IX wiek|IX]]/[[X wiek|X]] wieku przekształcił się w tytuł dziedzicznych władców plemiennych, później władców terytorialnych. Tytuł od zawsze odnosił się więc do jurysdykcji ziemskiej. Jako książąt określano niepodległych władców plemion słowiańskich (m.in. [[Meklemburgia|Meklemburgii]], [[Pomorze|Pomorza]]). Dla władców [[Czechy|Czech]] i [[Polska|Polski]] był to krok w kierunku otrzymania korony królewskiej.
 
Od łacińskiego słowa „[[Dux (wódz)|dux]]” wywodzą się określenia w językach m.in.
* [[język angielski|angielskim]] – '''''duke''''', forma żeńska: ''duchess''
* [[język francuski|francuskim]] – '''''duc''''', forma żeńska: ''duchesse''
=== Zastosowanie ===
Obecnie jest używany na określenie:
* władców księstw, które uzyskały po [[Kongres wiedeński|kongresie wiedeńskim]] suwerenność – w Niemczech np. [[Szlezwik-Holsztyn]], [[Anhalt]], [[NassauKsięstwo (księstwo)Nassau|Nassau]], we Włoszech m.in. [[Modena]], [[Parma]], [[Lukka]], w wyższej randze Wielkiego Księcia – dla władców m.in. Litwy, [[Luksemburg]]a, [[Oldenburg (kraina)|Oldenburga]]. Tytuł [[Wenecja|weneckiego]] [[doża|doży]] również ma tę samą etymologię.
* władców księstw lennych, podległych większemu suwerenowi – np. większość księstw Rzeszy (podległych cesarzowi), księstwa (województwa) [[Siedmiogród|Siedmiogrodu]], [[Mołdawia|Mołdawii]], [[Wołoszczyzna|Wołoszczyzny]] (podległe sułtanowi) lub dzielnicowych książąt polskich.
* tytuł arystokratyczny – wyższy od tytułu prince (Fürst), nadawany m.in. w wielu monarchiach europejskich, m.in. Wielkiej Brytanii, Holandii, Belgii, Hiszpanii, dawniej we Francji, także napoleońskiej i cesarstwie niemieckim. Pierwotnie był tytułem feudalnym, ściśle związanym ze zwierzchnością terytorialną, później w niektórych monarchiach nadawany także jako godność tylko honorowa-tytularna (np. tytuł Herzog von Lauenburg, nadany Ottonowi von Bismarck).
W [[Polska|Polsce]] tytuł księcia przysługiwał początkowo tylko członkom dynastii panującej. Książęta [[Piastowie|piastowscy]] władający [[rozdrobnienie feudalne|dzielnicami]] mieli według nomenklatury europejskiej tytuł księcia – princepsa, jako członkowie rodu panującego, i tytuł księcia – diuka, jako władcy księstw dzielnicowych. W stosunku do najbliższych spadkobierców króla stosowano zwykle tytuł królewicz, królewna. Używanie tytułów arystokratycznych, jako sprzeciwiające się równości szlacheckiej było zabronione, czego początkowo ściśle przestrzegano. Jednak po [[Unia lubelska|unii lubelskiej]] zezwolono na używanie tytułów książęcych potomkom dynastii książęcych Litwy i Rusi, później zezwolono na używanie tytułów książęcych kilku rodom magnackim, które otrzymały zagraniczne nadania godności (od cesarza, papieża, królów Francji, Czech, Węgier). Pod koniec istnienia I Rzeczypospolitej sejm zaczął również nadawać polskie tytuły książęce.
 
Wobec braku feudalnych tradycji i odpowiedniej nomenklatury tym samym tytułem '''książę''' określano zarówno książąt z rodu [[Giedyminowicze|Giedyminowiczów]] (m.in. [[Czartoryscy]], [[Sanguszkowie]], [[Wiśniowieccy]], Trubeccy, [[Koreccy]]) i [[Rurykowicze|Rurykowiczów]] ([[Ostrogscy]], [[Czetwertyńscy]]), potomków [[kniaź|kniaziów]] tatarskich ([[Glińscy]], Baranowscy), [[diukKsiążę#Dux|diuków]]ów ([[Lubomirscy]], [[Ossolińscy]]), książąt krwi ([[Sobiescy]], [[Poniatowscy herbu Ciołek|Poniatowscy]]) jak i książąt tytularnych ([[Radziwiłłowie]], [[Sapiehowie]]).
 
Tytuł książęcy przysługiwał też niektórym polskim hierarchom kościelnym:
* [[polskie rody książęce]]
* [[tytuły szlacheckie]]
* [[Dux (wódz)|dux]]
* [[duce]]
 
99 902

edycje