Otwórz menu główne

Zmiany

int., lit.
'''Bitwa o Charków (1943)''' – bitwa stoczona pomiędzy wojskami radzieckimi a niemieckimi na [[front wschodni (II wojna światowa)|froncie wschodnim]] w dniach od 21 lutego do 18 marca 1943 roku. Dla Niemców jest ona znana pod nazwą '''kampania doniecka''', zaś dla Rosjan jako '''operacje donbasko-charkowskie'''. Niemiecki kontratak doprowadził do zniszczenia ok. 52 dywizji radzieckich i odbicia z rąk Rosjan miast [[Biełgorod]] i [[Charków]].
 
Kiedy niemiecka [[6 Armia (III Rzesza)|6 Armia]] była [[Bitwa stalingradzka|okrążona pod Stalingradem]], [[Armia Czerwona]] podjęła serię większych ataków przeciwko reszcie jednostek [[Grupa Armii Południe|Grupy Armii "Południe"]]. 29 stycznia 1943 roku Rosjanie rozpoczęli operację "Skaczok", zaś 2 lutego operację "Zwiezda", które pomiędzy styczniem a początkiem lutego przełamały niemieckie linie obronne, co doprowadziło do wyzwolenia przez oddziały radzieckie miast Charków, [[Kursk]], Biełgorod, [[Ługańsk|Woroszyłowgrad]] i [[Izjum]]. Radzieckie sukcesy spowodowały nadmierne rozciągnięcie jednostek biorących udział w tych operacjach. Podczas ciągłych operacji wojska radzieckie zostały mocno wyczerpane i w niektórych dywizjach radzieckich pozostawało zaledwie 1000–2000 żołnierzy. 21 lutego feldmarsz.feldmarszałek [[Erich von Manstein]] rozpoczął kontrofensywę na Charków, używając w tym celu świeżego [[II Korpus Pancerny SS|II Korpusu Pancernego SS]] i dwóch armii pancernych.
 
Pomimo tego, że siły niemieckie posiadały mniej ludzi, niż oddziały Armii Czerwonej, to udało im się oskrzydlić, otoczyć i pokonać jednostki radzieckie na południe od Charkowa. Dzięki temu Manstein mógł ponowić swoją ofensywę na Charków 28 lutego. Pomimo rozkazów nakazujących otoczenie Charkowa od północy II Korpus Pancerny SS uderzył od razu na samo miasto 4 marca. 10 marca oddziały niemieckie podeszły do przedmieść miasta, które po kilkudniowych ciężkich walkach ulicznych, zostało ponownie zdobyte przez [[1 Dywizja Pancerna SS Leibstandarte SS Adolf Hitler|1 Dywizję Pancerną SS]] 15 marca. Niemcy zdobyli Biełgorod trzy dni później, tworząc wybrzuszenie, które doprowadziło do [[Bitwa na Łuku Kurskim|bitwy na Łuku Kurskim]] w lipcu 1943 roku. W wyniku niemieckiej kontrofensywy Rosjanie stracili ponad 80 000 żołnierzy. Walki uliczne w Charkowie były także krwawe dla II Korpusu Pancernego SS, który do połowy marca stracił ok. 4300 żołnierzy. Bitwa ta doprowadziła do stabilizacji frontu wschodniego po katastrofalnej porażce pod Stalingradem.
 
== Podłoże ==
=== Sytuacja na froncie wschodnim i plany Armii Czerwonej na początek 1943 roku ===
Klęska 6. Armii pod Stalingradem na kilka tygodni całkowicie oddała inicjatywę w ręce Rosjan. Plan wyzwolenia rejonów dwóch dużych miast, Charkowa i Biełgorodu, powstał już w styczniu. Przedstawiciel [[Stawka Najwyższego Naczelnego Dowództwa|Stawki]] gen. [[Aleksander Wasilewski|Wasilewski]] i dowódca [[Front Woroneski|Frontu Woroneskiego]] gen. [[Filip Golikow]] zapoznali z nim naczelne dowództwo 21 tego miesiąca, a dwa dni później uzyskano na jej realizację zgodę [[Józef Stalin|Stalina]]. Operacji, która miała przesunąć front o 250 km, nadano kryptonim "Zwiezda" (z [[Język rosyjski|ros.]] ''gwiazda''). Jej przeprowadzenie powierzono Frontowi Woroneskiemu, nacierającemu na Kursk i Charków, czyli w dwóch różnych kierunkach. Rejon Charkowa miał zostać wyzwolony przez [[38 Armia (ZSRR)|38.]] i [[40 Armia (ZSRR)|40. Armię]], [[3 Armia Pancerna (ZSRR)|3 Armię Pancerną]], 18 Korpus Strzelecki i [[6 Korpus Kawalerii Gwardii]]. Do obu armii ogólnych włączono szereg oddziałów przekazanych przez [[60 Armia (ZSRR)|60 Armię]]. 38 Armii, złożonej z 240., 167., 206. i 237. Dywizji Strzeleckiej, przekazała ona 232 Dywizję Strzelecką i 253 Brygadę Strzelecką. Wsparcie 38 Armii stanowiły 180., 14. i 150. Brygada Pancerna oraz trzy pułki artylerii. W skład 40 Armii wchodziły 303. i 100. Dywizja Strzelecka przekazane przez 60 Armię oraz 25 Dywizja Strzelecka Gwardii, 183., 309., 107., 340. i 305. Dywizja Strzelecka, a także 4., 6., 8. i 129. Brygada Strzelecka. Wsparcie zapewniały: [[4 Korpus Pancerny (ZSRR)|4 Korpus Pancerny]], 10 Dywizja Artylerii, 4 Dywizja Artylerii Rakietowej i 5 Dywizja Obrony Przeciwlotniczej<ref name=autonazwa1>''Encyklopedia II wojny światowej nr 36...'', s. 643.</ref>.
 
Najsilniejszym elementem frontu była 3 Armia Pancerna dowodzona przez gen. [[Paweł Rybałko|Pawła Rybałkę]]. Składała się ona z [[12 Korpus Pancerny (ZSRR)|12.]] i [[15 Korpus Pancerny (ZSRR)|15. Korpusu Pancernego]], 179 Samodzielnej Brygady Pancernej, 48. i 62. Dywizji Strzeleckiej Gwardii, 184., 160. i 111. Dywizji Strzeleckiej. Tej armii podporządkowany był także 6 Korpus Kawalerii. Siły 3 Armii Pancernej liczyły 57 557 żołnierzy, 223 czołgi (w tym tylko 85 sprawnych), 389 dział kal. 76-152 mm, 1223 moździerze, 189 dział przeciwpancernych, 1353 [[Karabin przeciwpancerny|rusznice przeciwpancerne]], 1250 ręcznych i 535 ciężkich karabinów maszynowych. Jak na armię mającą nacierać na odcinku 60 km nie było to zbyt wiele, ale optymistycznie zakładano, że Charków zostanie wyzwolony piątego dnia ofensywy. W rzeczywistości korpusy pancerne nie dysponowały dużą liczbą czołgów i pancerne były jedynie z nazwy. W porównaniu z [[Wehrmacht]]em przydzielona artyleria była słaba, podobnie jak wsparcie lotnicze, które zapewniała [[2 Armia Lotnicza]]<ref name=autonazwa1 />.
Natarcie 69. Armii na południu przebiegało pomyślnie i po odparciu kontrataku dywizji [[2 Dywizja Pancerna SS Das Reich|SS "Das Reich"]] udało się 9 lutego wyzwolić [[Wołczańsk|Wowczańsk]], jednak niemiecki opór był coraz silniejszy i natarcie w kierunku Charkowa utknęło. 69. Armii zaczęło brakować piechoty do zdobywania punktów oporu. Z tego samego powodu zatrzymało się natarcie 3. Armii Pancernej, a oddziały wyznaczone do zdobycia przepraw przez rzekę Doniec zostały powstrzymane przez nowo przybyłą na front 1. Dywizję Pancerną SS "Leibstandarte Adolf Hitler". Od 6 do 9 lutego bezskutecznie próbowano zdobyć przyczółki. Dodatkowo trzeba było walczyć z niemieckimi oddziałami cofającymi się przed wojskami Frontu Południowo-Zachodniego i próbującymi przebić się do Charkowa. Jedynie 6. Korpus Kawalerii Gwardii zdołał 9 lutego dojść do rejonu [[Merefa|Merefy]]. W sumie jednak w ciągu dziesięciu dni wojska Frontu Woroneskiego zdołały przejść od 80 do 120 km i osiągnąć rubież Dońca, stwarzając zagrożenie dla wojsk wokół Charkowa. Zwiększyło się ono po pomyślnym przebiegu działań w kierunku na [[Pawłohrad|Pawłograd]] i [[Krasnoarmijsk|Krasnoarmiejsk]]. Do obrony Charkowa dowództwo niemieckie wycofało z frontu dywizje SS "Das Reich" i "Leibstandarte Adolf Hitler". Ponadto utworzono w tym celu specjalny korpus złożony ze 168. Dywizji Piechoty, [[Dywizja Großdeutschland|dywizji "Grossdeutschland"]] i [[167 Dywizja Piechoty (III Rzesza)|167. Dywizji Piechoty]] pozostającej dotychczas w rezerwie<ref>''Encyklopedia II wojny światowej nr 36...'', s. 644–645.</ref>.
 
Podczas gdy Niemcy przygotowywali obronę miasta, Armia Czerwona powoli je otaczała, pozostawiając jedynie wąski korytarz od strony południowej. Od północy zbliżała się 40. Armia, od wschodu 69. Armia, a od południowego wschodu 3. Armia Pancerna. Natomiast [[6 Armia (ZSRR)|6. Armia]] Frontu Południowo-Zachodniego dotarła do linii kolejowej [[Łozowa (miasto)|Łozowa]]–Charków. Skierowanie do utrzymania Charkowa II Korpusu Pancernego SS, złożonego z trzech dywizji wyposażonych w 172 czołgi [[Panzerkampfwagen III|PzKpfw III]], 95 [[Panzerkampfwagen IV|PzKpfw IV]], 28 [[Panzerkampfwagen VI Tiger|PzKpfw VI Tiger]] i 49 innych, nie było rozsądnym pomysłem i dowódca korpusu chciał go wycofać. Spotkał się jednak z odmową, a do tego w momencie zbliżenia się Rosjan 16 lutego do przedmieść skierowano tam jeszcze dywizję [[3 Dywizja Pancerna SS Totenkopf|SS "Totenkopf"]]. Kiedy na ponowną propozycję wycofania udzielono negatywnej odpowiedzi, dowódca na własną rekęrękę zarządził ewakuację korpusu, bardziej przydatnego na otwartych przestrzeniach. W efekcie część korpusu opuściła miasto, pozostawiając wiele sprzętu. Znacznie osłabiona niemiecka obrona nie wytrzymała szturmu i do 18 lutego oddziały radzieckie wyzwoliły miasto<ref name=autonazwa3>''Encyklopedia II wojny światowej nr 36...'', s. 645.</ref>.
 
[[Plik:Bundesarchiv Bild 183-J22454, Charkow, Schützenpanzerwagen der SS.jpg|thumb|300px|Niemiecki [[transporter opancerzony]] na ulicach Charkowa, marzec 1943 roku]]
Anonimowy użytkownik