Markowa (województwo podkarpackie): Różnice pomiędzy wersjami

m
drobne redakcyjne
m (drobne redakcyjne)
 
== Historia ==
Wieś lokowana na surowym korzeniu, na co wskazuje karczunkowy charakter osadnictwa, gdzie zwarte obszary leśne na tym terenie w średniowieczu ciągnęły się od [[Łańcut]]a aż po [[Handzlówka|Handzlówkę]], lokowaną w roku [[1381]]<ref>[[Janusz Kurtyka]], ''Południowy odcinek granicy polsko-ruskiej we wczesnym średniowieczu (przed 1340 r.) w świetle źródeł historycznych'', [w:] M. Parczewski (red.), ''Początki sąsiedztwa. Pogranicze etniczne polsko-rusko-słowackie w średniowieczu'', Rzeszów 1996, s. 188.</ref><ref>W. Blajer, ''Uwagi o stanie badań nad enklawami średniowiecznego osadnictwa niemieckiego między Wisłoką i Sanem'', [w:] ''Późne średniowiecze w Karpatach polskich'', Rzeszów 2007, s. 77.</ref>. Markowa była [[Prawo lokacyjne|lokowana]] w XIV w. jako ''Markhof'' na [[Prawo magdeburskie|prawie niemieckim]] i zasiedlona osadnikami z Górnej [[Saksonia|Saksonii]], [[Łużyce|Łużyc]] i [[Dolny Śląsk|Dolnego Ślaska]], sprowadzanymi przez [[Kazimierz III Wielki|Kazimierza Wielkiego]] po przyłączeniu tych ziem do [[Korona Królestwa Polskiego|Korony]]<ref>"Wieś„Wieś Markowa położona na granicy Kotliny Sandomierskiej i Pogórza w dawnej ziemi przemyskiej zawdzięcza swoje istnienie sprowadzeniu przez Ottona z Pilczy w II połowie XIV wieku na te tereny zdobyte przez Kazimierza Wielkiego niemieckich osadników. Jej mieszkańcy stanowili zamkniętą grupę, niechętnie dopuszczając do swego grona nowe osoby. Język polski wieś przyjęła bardzo późno, prawdopodobnie w wieku XVII. Była to osada duża i zamożna. Oddanie mieszkańcom ziemi na własność i wprowadzenie samorządu w Galicji rozwinęły wśród nich zdolności do samodzielnego dbania o sprawy gromady. Będąca siedzibą gminy Markowa i wchodząca w jej skład Gać, w końcu XIX wieku stały się pionierami spółdzielczości na polskiej wsi." [[Tadeusz Szylar]]. Markowa wieś spółdzielcza, [w:] Z dziejów wsi Markowa. (Red.) Janusz Półćwiartek. Rzeszów. 1993. strony 211-241. </ref>. Kolejna fala osadników przybyła tu ok. roku 1571 o czym wspomina [[Ignacy Krasicki]] w jednym z komentarzy do herbarza [[Kasper Niesiecki|Kacpra Niesieckiego]]<ref>''O [[Mikołaj Tarło (chorąży przemyski)|Mikołaju Tarle]] chorążym Przemyskim w liście Jana Czermińskiego do [[Marcin Kromer|Marcina Kromera]] koadjutora naówczas biskupstwa Warmiśkiego, pisanym z Krakowa [[5 czerwca]] roku [[1571]] jest wzmianka takowa: "Pan„Pan [[Mikołaj Tarło (chorąży przemyski)|Mikołaj Tarło]] chorąży Przemyski pisał do książęcia Bawarskiego żeby mu ludzi rzemieślników wypuścił do jego majętności, o oznajmił to chęcią, rad wypuścił mu ludzi z żonami i dziećmi, których jest czterysta, i już tam przez [[Kraków]] przeszli i wiedzie je Pan chorąży, kosztem swym"swym”. - Wielkie jest podobieństwo, iż naówczas chorąży był dziedzicem wsi niedaleko [[Jarosław]]ia, i ta jego osada trwa dotąd, w tamtejszych obywatelach z [[Niemcy|Niemiec]] przyszłych, których dotąd pospolicie w tamtejszych okolicach głuchemi Niemcami zowią. Majętności zaś te nazywają się Markowa, [[Albigowa]], [[Białoboki (województwo podkarpackie)|Białoboki]] itd.'' [[Kasper Niesiecki]] Herbarz [...] (1839-1846) tom. IX, strs. 11.</ref> (zob. [[Głuchoniemcy]]). W 1450 roku właścicielem był [[Jan z Pilczy]] syn [[Elżbieta Granowska|Elżbiety Granowskiej]] trzeciej żony [[Władysław II Jagiełło|Władysława Jagiełły]]<ref>Akta Grodzkie i Ziemskie z czasów RzeczpospolitejRzeczypospolitej Polskiej z Archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie wydane staraniem Galicyjskiego Wydziału Krajowego., 1888 rok, tomTom 13., ''Termini Terrestres Przeworscenses 1450''.</ref>. Właścicielami Markowej byli w XV w. Pileccy, potem Stadniccy, Korniaktowie, Lipscy, Bratkowscy i Lubomirscy. W 1624 roku na wieś napadli [[Tatarzy]]<ref>"Nie„Nie ustawały napady tatarskie jako odpowiedź na wyprawy kozackie. W latach 1623 i 1624 Tatarzy dotarli niemal po Wisłę, rabując kraj i uprowadzając jasyr."”, [w:] Gierowski, J.A. Gierowski, ''Historia Polski'', 1505-1764, 1988.</ref> i wzięli w [[jasyr]] 900 osób{{fakt|data=2011-03}}. Ofiary jasyru zostały odbite przez hetmana [[Stanisław Koniecpolski (hetman)|Stanisława Koniecpolskiego]] podczas słynnego pogromu ordy [[Kantymir Murza|Kantymira Murzy]] pod [[Bitwa pod Martynowem|Martynowem]] nad [[Dniestr]]em. W Markowej istniał niewielki [[folwark]], rozparcelowany przez Lubomirskich w 1926 roku. Na pocz. XX w. powstały we wsi: kółko rolnicze, kasa pożyczkowa, straż pożarna, kółko teatralne, a w latach międzywojennych spółdzielnia mleczarska i jedna z pierwszych w Polsce spółdzielnia zdrowia.
{|
</ref> i wzięli w [[jasyr]] 900 osób{{fakt|data=2011-03}}. Ofiary jasyru zostały odbite przez hetmana [[Stanisław Koniecpolski (hetman)|Stanisława Koniecpolskiego]] podczas słynnego pogromu ordy [[Kantymir Murza|Kantymira Murzy]] pod [[Bitwa pod Martynowem|Martynowem]] nad [[Dniestr]]em. W Markowej istniał niewielki [[folwark]], rozparcelowany przez Lubomirskich w 1926 roku. Na pocz. XX w. powstały we wsi: kółko rolnicze, kasa pożyczkowa, straż pożarna, kółko teatralne a w latach międzywojennych spółdzielnia mleczarska i jedna z pierwszych w Polsce spółdzielnia zdrowia.
[[Plik:Markowa pomnik.jpg|thumb|240px|left|240px|Pomnik rodziny Ulmów]]
{|
||
[[Plik:Markowa pomnik.jpg|thumb|240px|left|Pomnik rodziny Ulmów]]
24 marca 1944 r. niemieccy żandarmi i policjanci granatowi rozstrzelali polską, ośmioosobową rodzinę [[Józef Ulma|Józefa i Wiktorii Ulmów]] oraz ukrywanych przez nich w domu ośmioro Żydów z rodzin Szallów i Goldmanów<ref>[http://www.krainalancut.pl/oferta-turystyczna/turystyka-religijna/markowa-gr-b-ulm-w-ii-wojna-wiatowa.html Markowa - Grób Ulmów, Marcin Hołota].</ref>. Wydarzenie to upamiętnia odsłonięty w [[2004]] r. pomnik, znajdujący się przy drodze do skansenu, planowane jest także muzeum ([[Muzeum Polaków Ratujących Żydów|Muzeum Polaków Ratujących Żydów na Podkarpaciu im. Rodziny Ulmów]])<ref>[http://wiadomosci.gazeta.pl/Wiadomosci/1,81048,8676898,Podkarpackie_Rozstrzygnieto_konkurs_na_Muzeum_Polakow.html Podkarpackie.Rozstrzygnięto konkurs na Muzeum Polaków Ratujących Żydów], PAP, 2010-11-17.</ref>.
||
24 marca 1944 r. niemieccy żandarmi i policjanci granatowi rozstrzelali polską, ośmioosobową rodzinę [[Józef Ulma|Józefa i Wiktorii Ulmów]] oraz ukrywanych przez nich w domu ośmioro Żydów z rodzin Szallów i Goldmanów<ref>[http://www.krainalancut.pl/oferta-turystyczna/turystyka-religijna/markowa-gr-b-ulm-w-ii-wojna-wiatowa.html Markowa - Grób Ulmów, Marcin Hołota]</ref>. Wydarzenie to upamiętnia odsłonięty w [[2004]] r. pomnik, znajdujący się przy drodze do skansenu, planowane jest także muzeum ([[Muzeum Polaków Ratujących Żydów|Muzeum Polaków Ratujących Żydów na Podkarpaciu im. Rodziny Ulmów]])<ref>[http://wiadomosci.gazeta.pl/Wiadomosci/1,81048,8676898,Podkarpackie_Rozstrzygnieto_konkurs_na_Muzeum_Polakow.html Podkarpackie.Rozstrzygnięto konkurs na Muzeum Polaków Ratujących Żydów], PAP, 2010-11-17</ref>.
 
W 70 rocznicę [[Zbrodnia katyńska|zbrodni katyńskiej]] uchwałą rady gminy Markowa z 25 kwietnia 2010 ufundowano tablicę oraz dęby pamięci bohaterów pomordowanych przez [[NKWD]]. Major Antoni Flejszar, kpt. Władysław Ciekot, oraz porucznik rez. Franciszek Majewski pracowali w przeszłości i byli związani z gminą Markowa<ref>[http://www.biuletyn.net/nt-bin/_private/markowa/595.pdf]Uchwała rady gminy, 25.04.2010.</ref>.
|}
 
== Toponimika nazwy ==
Najstarsza, zachowana wzmianka o wsi (wtedy ''Markenhof'') pochodzi z listu biskupa Demetriosa do kapituły przemyskiej, pisanego w 1384 r., zachowanego w przemyskim Archiwum Diecezjalnym.
Niemiecka kolonia, początkowo ''Markenhow'', podobnie jak sąsiednie wsie z końcówkami na ''-hau/how'' oznaczające w języku niemieckim ''porębę''; np. pobliska [[Handzlówka|Henselshow]], [[Albigowa]] ''(Helwygheshow)'', [[Husów|Husowa]] ''(Langenkow)'' oraz [[Sonina]] ''(Schonerwald)''<ref>[[Józef Półćwiartek]]. Wieś Markowa w okresie systemu pańszczyźnianego. s. 16, [w:] ''Z dziejów wsi Markowa.'', Rzeszów strs. 13-54, Rzeszów, 1993.</ref>.
 
== Etnografia wsi ==
Na terenie gminy Markowa zachowała się stosunkowo duża liczba drewnianych domów pochodzących z XIX w. i początku XX w. Reprezentacyjne i najlepiej zachowane przykłady tego typu budownictwa znajdują się na terenie skansenu w Markowej, zorganizowanego w latach 80. XX w. z inicjatywy mieszkańców wsi.
 
=== Zabytki ===
Znajdują się tu m.in. następujące zabytki:
* [[stajnia|Stajnie]] z [[zagroda|zagrody]] kmiecej z końca XIX w. [[konstrukcja wieńcowa|konstrukcji zrębowej]]
* [[Stodoła]] [[konstrukcja przysłupowa|konstrukcji słupowej]] z przełomu XIX-XX w. z [[wozownia|wozownią]]
* Spichlerz z końca XIX w., zwany w Markowej "sołkiem"„sołkiem”
* [[wiatrak|Wiatrak-koźlak]] z poł. XX w. (czynny).
* Chałupa "biedniacka"„biedniacka” z [[chlew]]ikiem, pochodzące z 1905 r.
* [[Ul]]e skrzyniowe, kryte strzechą
* [[Kierat]] i [[studnia]] z [[żuraw studzienny|żurawiem]], wykonane współcześnie na wzór występujących niegdyś w Markowej tego typu urządzeń.
Plik:Markowa piec.jpg|Piec kuchenny
Plik:Markowa stodoła.jpg|Studnia i stodoła
Plik:Markowa spichlerz.jpg|Spichlerz ("sołek"„sołek”)
Plik:Markowa wiatrak.jpg|Wiatrak "koźlak"„koźlak”
Plik:Markowa chata biedniacka.jpg|Chata "biedniacka"„biedniacka”
Plik:Markowa wozy.jpg|Wozownia
</gallery></div>
* [[Kościół Adwentystów Dnia Siódmego]]
** [[Zbór Kościoła Adwentystów Dnia Siódmego w Markowej|zbór w Markowej]]
 
== Ludzie związani z Markową ==
* [[Józef Tejchma]] - minister kultury i sztuki
* mjr. Antoni Flejszar ur. 20 grudnia, 1897 - ofiara zbrodni katyńskiej, Charków
 
{{Przypisy}}
 
== Bibliografia ==
* Stanisław Kłos, Podkarpackie - przewodnik po województwie, wyd. BOSZ 2005
* Jacek Tejchma, Muzeum wsi Markowa, wyd. Towarzystwo Przyjaciół Markowej 2005
 
== Linki zewnętrzne ==
* [http://www.opoka.org.pl/biblioteka/I/IH/sprawiedliwi_00.html "Rodzina„Rodzina Ulmów z Markowej"Markowej”]
* [http://www.riesenbach.com/riesenbachstory.html Riesenbach - wspomnienia]
* {{SgKP|VI|125| Markowa}}
 
{{Gmina Markowa}}