Otwórz menu główne

Zmiany

m
Poprawa fragmentów artykułu na zgodne z regułami języka polskiego
Jesienią 1809 część obszaru objętego klasyfikacją ([[cyrkuł zamojski]] z [[Galicja Wschodnia|Galicji Wschodniej]]) włączono do [[Księstwo Warszawskie|Księstwa Warszawskiego]]. Na obszarze tym istniało:
 
* ''10 miast'': [[Grabowiec (powiat zamojski)|Grabowiec]], [[Horodło]], [[Hrubieszów]], [[Józefów (powiat biłgorajski)|Józefów]], [[Krzeszów (województwo podkarpackie)|Krzeszów]], [[Szczebrzeszyn]], [[Tarnogród]], [[Tomaszów Lubelski|Tomaszów]], [[Tyszowce]] i [[Zamość]];
* ''7 miasteczek'': [[Jarczów]], [[Komarów-Osada|Komarów]], [[Krasnobród]], [[Kryłów]], [[Łaszczów]], [[Skierbieszów]] i [[Uchanie]].
 
Ponieważ na terenie Księstwa pojęcie miasteczka nie istniało, przyłączone miasteczka zostały zamienione w miasta<ref name=karpiniec />. Pozostałe miasteczka Galicji opisane są w sekcji o obszarach galicyjskich w granicach II Rzeczypospolitej:
 
{{osobny artykuł|Miasteczko (urbanizacja)#Galicja}}
 
Na uwagę zasługuje fakt, że liczba miast i miasteczek na terytorium Galicji bardzo często się zmieniała i wiele miejscowości raz zaliczano do miast, raz do miasteczek, a czasem nawet do wsi lub tzw. wsi targowych. Liczba miejscowości o charakterze miejskim zależała też oczywiście od zmian terytorialnych omawianego obszaru<ref name=karpiniec />:
 
{| class="wikitable sortable" style="text-align:right"
 
==== Miasteczko vs. osada miejska: Porównanie z Królestwem Polskim ====
Miasteczka ''nie występowały'' natomiast w ogóle na obszarze byłego [[Królestwo Polskie (kongresowe)|Królestwa Kongresowego]], a te, które sklasyfikowano jako miasteczka na terytorium tzw. [[cyrkuł zamojski|cyrkułu zamojskiego]] z [[Galicja Wschodnia|Galicji Wschodniej]] przyłączonego jesienią 1809 do [[Księstwo Warszawskie|Księstwa Warszawskiego]], zostały przemienione w miasta<ref name=karpiniec /> (na obszarze [[Nowa Galicja|Nowej Galicji]], również przyłączonej do Księstwa w 1809, nie było miasteczek, ponieważ obszar ten został zagarnięty przez Austrię dopiero wskutek [[III rozbiór Polski|III rozbioru Polski]] w 1795, a więc po klasyfikacji miejscowości o charakterze miejskim na miasta i miasteczka w 1784, podczas gdy obszar cyrkułu zamojskiego został zagarnięty wskutek [[I rozbiór Polski|I rozbioru]], w 1772). Na terytorium Kongresówki istniały natomiast tzw. ''[[osada|osady miejskie]]''. Była to kategoria osiedli o charakterze miejskim, do której zaliczano miasta pozbawione praw miejskich (przed 1869 – oddolnie, z inicjatywy mieszkańców lub dziedziców, od 1869 – odgórnie, przez zaborcze władze rosyjskie), tzn. te ''„które chociaż nazywały się miastami, jednakże z powodu nieznacznej liczby mieszkańców, małego rozwoju przemysłu i niedostateczności dochodów, w rzeczywistości nie miały znaczenia miast”''<ref>Motywy do Ukazu do rządzącego Senatu z dnia 1 (13) czerwca 1869 roku (Dziennik Praw Nr 235, tom 69 str. 245).</ref><ref>Nietyksza, M., 1986. Rozwój miast i aglomeracji miejsko-przemysłowych w Królestwie Polskim 1865–1914. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.</ref><ref>Kołodziejczyk, R., [1961] 1979. Zamiana miast na osady w Królestwie Polskim. In: K. Kołodziejczyk, ed. Miasta, mieszczaństwo, burżuazja w Polsce w XIX w. Szkice i rozprawy historyczne. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 52–66.</ref>. W praktyce najwięcej osad stanowiły miejscowości, którym odebrano [[prawa miejskie]] w ramach reformy administracyjnej z 1869-70 (336 z 452 istniejących wówczas miast)<ref>Zarówno polska i rosyjska nauka przyznaje niemałą w tym rolę poparciu udzielonemu [[powstanie styczniowe|powstaniu styczniowemu]]. Por. [http://www.law.edu.ru/article/article.asp?articleID=187500 К. Е Ливанцев, Правовой статус городского населения Королевства Польского в XIX в. (до реформы 1866 г.), Правоведение, Министерство высшего и среднего специального образования СССР, Правоведение.N 4, июль-август. -Л.:Изд-во Ленинградского университета, 1979] {{lang|ru}}</ref>, w zamian obdarzając je czysto honorowym mianem osady, pozwalającym lokalnej społeczności na wyróżnianie się spośród wsi, lecz nie dającym żadnych dodatkowych praw<ref>''Dzieje Końskowoli'' (red.) Ryszard Szczygieł, Końskowolskie Towarzystwo Regionalne, [[Lublin]] [[1988]], s. 97-98.</ref>. W przeciwieństwie do ''miasteczek'', które miały swój własny ustrój miasteczkowy<ref>Nadany przez Generalnego Komisarza Ziem Wschodnich.</ref>, ''[[osada|osady miejskie]]'' były poddane mocy obowiązującej [[ukaz]]u z dnia 19 lutego 1864 o urządzeniu [[gmina wiejska|gmin wiejskich]]<ref>Dziennik Praw z 1864, Nr 187, tom 62.</ref>. Tak więc mimo że zarówno miasteczka, jak i osady miejskie w praktyce stanowiły kategorię osiedli pośrednią między miastem a wsią, według prawa, osady były formalnie wsiami, natomiast miasteczka posiadały odrębny status<ref name=najgrakowski />.
 
==== Obwód białostocki ====
[[Plik:Urzad miasta-ustron.jpg|thumb|242px|Ratusz w [[Ustroń|Ustroniu]]]]
 
Na obszarach dawnego [[zabór pruski|zaboru pruskiego]] (województwa [[Województwo pomorskie (II Rzeczpospolita)|pomorskie]] i [[Województwo poznańskie (II Rzeczpospolita)|poznańskie]]) oraz tzw. ziem niemieckich (główna część województwa [[Województwo śląskie (II Rzeczpospolita)|śląskiego]]) ''miasteczka'' nie istniały; nawet najmniejsze z miejscowości o charakterze małomiasteczkowym (np. [[Kopanica (województwo wielkopolskie)|Kopanica]] z 640 mieszkańcami<ref>[[Drugi Powszechny Spis Ludności]], GUS.</ref>) zaliczano do miast i – przez to – do gmin miejskich<ref name=najgrakowski />. Wszystkie inne miejscowości nie posiadającenieposiadające praw miejskich – w tym [[Miejscowości w Polsce pozbawione praw miejskich|miasta zdegradowane]] – stanowiły jednostkowe gminy wiejskie bądź tzw. [[obszar dworski|obszary dworskie]]<ref name=mielcarek />. Ostatecznie, w związku z wchodzącą w życie w 1933 roku ustawą o częściowej zmianie ustroju samorządu terytorialnego w Galicji (patrz dalej), na omawianych terenach zniesiono w 1934 roku 19 najmniejszych miast, mających de facto charakter miasteczek<ref>{{Dziennik Ustaw|rok=1934|numer=48|pozycja=422}}</ref>.
 
* [[Bnin (Kórnik)|Bnin]], [[Budzyń (województwo wielkopolskie)|Budzyń]], [[Dobrzyca|Dobrzycę]], [[Gąsawa|Gąsawę]], [[Gębice (województwo kujawsko-pomorskie)|Gębice]], [[Jaraczewo (powiat jarociński)|Jaraczew]], [[Kopanica (województwo wielkopolskie)|Kopanicę]], [[Mieścisko (województwo wielkopolskie)|Mieścisko]], [[Nowe Miasto nad Wartą|Nowe Miasto]], [[Obrzycko]], [[Piaski (powiat gostyński)|Piaski]], [[Powidz (województwo wielkopolskie)|Powidz]], [[Rogowo (powiat żniński)|Rogowo]], [[Rostarzewo]], [[Rychtal]] (z ziem niemieckich, nie zaborczych), [[Ryczywół (województwo wielkopolskie)|Ryczywół]], [[Rynarzewo (województwo kujawsko-pomorskie)|Rynarzewo]], [[Święciechowa|Święciechowę]] i [[Zaniemyśl]]
Sprawę charakteru prawnego miejscowości tych obszarach regulowały odrębne rozporządzenia [[Zarząd Cywilny Ziem Wschodnich|Zarządu Cywilnego Ziem Wschodnich]]<ref name=skorowidzpoleski>Według publikacji: ''Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej – Tom VIII – Województwo Poleskie'', Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1924.</ref>:
 
* Rozporządzeniem z 27 czerwca 1919 ''tymczasową'' ustawę miejską rozciągnięto na 17 głównych miejscowości na zajętym przez wojska polskie terytorium: [[Brześć|Brześć Litewski]], [[Druskieniki]], [[Kobryń]], [[Kowel]], [[Lida|Lidę]], [[Łuck]], [[Nowa Wilejka|Nowo-Wilejkę]], [[Nowogródek]], [[Oszmiana|Oszmianę]], [[Pińsk]], [[Prużana|Prużanę]], [[Słonim]], [[Święciany]], [[Troki]], [[Wilno]], [[Włodzimierz Wołyński|Włodzimierz]] i [[Wołkowysk]]<ref>Dziennik Urzędowy Zarządu Cywilnego Ziem Wschodnich z dnia 27 czerwca 1919, Nr 7, poz. 46.</ref>, w tym dwie nie liczącenieliczące 2.000 mieszkańców (Troki – 1.886 i Druskieniki – 989). Tymczasową ustawę miejską zastąpiono nową, ''definitywną'', ustawą miejską z 14 sierpnia 1919; objęła one te same 17 miast, ponadto [[Grodno]] i [[Łuniniec]] (razem 19 miast)
 
* Rozporządzeniami z 29 sierpnia 1919<ref>Dziennik Urzędowy Zarządu Cywilnego Ziem Wschodnich z dnia 29 sierpnia 1919, Nr 15, poz. 124.</ref> i 12 września 1919<ref>Dziennik Urzędowy Zarządu Cywilnego Ziem Wschodnich z dnia 12 września 1919, Nr 19, poz. 176.</ref> tymczasową ustawę miejską rozciągnięto na 10 miejscowości [[Okręg miński (ZCZW)|okręgu mińskiego]], z których tylko trzy ([[Baranowicze]], [[Dokszyce]] i [[Nieśwież]]) pozostały w Polsce, a pozostałe siedem ([[Bobrujsk]], [[Borysów (miasto)|Borysów]], [[Hłusk]], [[Czerwień (Białoruś)|Ihumeń]], [[Mińsk]], [[Słuck]] i [[Uzda (miasto)|Uzda]]) odpadły w 1920 do [[Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich|ZSRR]]
 
* Za '''miasteczka''' uznano wszelkie miejscowości o charakterze miasteczkowym z liczbą mieszkańców '''od 2.000 do 4.000 mieszkańców'''. Miasteczka tworzą oddzielne [[gmina miejska|gminy miejskie]] i otrzymują miasteczkową ustawę samorządową
** w myśl prawa tego za miasteczka sensu strictestricto uznano 17 miejscowości (w nawiasach liczba mieszkańców)<ref name=charakter />: [[Bereza (miasto)|Berezę Kartuską]] (3526), [[Bereźne]] (2494), [[Dąbrowica (miasto)|Dąbrowicę]] (2694), [[Horodno]] (2597; status odebrany w 1927), [[Indura|Indurę]] (2323), [[Kamieniec (Białoruś)|Kamieniec Litewski]] (2348), [[Kosów Poleski|Kossów]] (2433), [[Luboml]] (3328), [[Radoszkowicze]] (2459), [[Ratno (Ukraina)|Ratno]] (2410), [[Rożyszcze]], (3263), [[Skidel]] (2907), [[Stołpce]] (2956; status zniesiony i reaktywowany w 1926), [[Szereszów]] (3310; status odebrany w 1934), [[Świsłocz (obwód grodzieński)|Świsłocz]] (2935), [[Uściług]] (3728) i [[Wysokie (Białoruś)|Wysokie Litewskie]] (2100)
** <small>na terenach administrowanych przez ZCZW, do grupy tej kwalifikowały także [[Berezyna (miasto)|Berezyna]] (2589), [[Kopatkiewicze]] (2007), [[Lubań (obwód miński)|Lubań]] (2211), [[Łohojsk]] (1972), [[Osipowicze]] (3685), [[Puchowicze]] (2434), [[Siemieżewo]] (2439), [[Skryhałów]] (2059), [[Śmiłowicze|Smiłowicze]] (3009), [[Smolewicze]] (3846) i [[Starobin]] (2455), które w 1920 odpadły do Rosji, oraz [[Niemież]] (2941), która w 1920 odpadła do Litwy Kowieńskiej; nie wiadomo czy ustrój miejski został zaimplementowany<ref name=zczw /></small>
 
** w woj. wileńskim: (''115 miasteczek'')<ref>Według Wykazu miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej – Tom I – Województwo Nowogródzkie'', Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa, 1 maja 1938; Skorowidza miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej – Tom VII – Ziemia Wileńska, Część II (Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Dzisna i Wilejka'', Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923.</ref>:<br />[[Balingródek]], [[Bezdany]], [[Bienica]], [[Bobrowszczyzna|Bobrujszczyzna]], [[Boruny]], [[Brasław]] (siedziba powiatu), [[Budsław]], [[Bujwidze]], [[Bystrzyca Nadwilejska]], [[Cejkinie]], [[Dryhuczki]], [[Dryświaty (Białoruś)|Dryświaty]], [[Dukszty (miasto)|Dukszty]], [[Duniłowicze]] (siedziba powiatu), [[Dziewieniszki]], [[Gierwiaty]], [[Gródek (Białoruś)|Gródek (Mołodecki)]], [[Graużyszki]], [[Hermanowicze]], [[Hoduciszki]], [[Holszany]], [[Hruzdowo]], [[Hołubicze]], [[Ignalino]], [[Ikaźń (wieś)|Ikaźń]], [[Ilia (wieś)|Ilia]], [[Jaszuny]], [[Jazno]], [[Jody]], [[Kiemieliszki (Białoruś)|Kiemieliszki]], [[Kluszczany]], [[Kobylnik (Narocz)|Kobylnik]], [[Kołtyniany (okręg wileński)|Kołtyniany]], [[Komaje (Białoruś)|Komaje]], [[Konstantynów Świrski]], [[Konwaliszki]], [[Kościeniewicze Wilejskie]], [[Kożaczyzna|Kozaczyzna]], [[Koziany]], [[Krasne nad Uszą|Kraśne nad Uszą]], [[Krewo]], [[Krzywicze]], [[Kurzeniec]], [[Landwarów]], [[Lebiedziewo|Lebiedziew]], [[Leonpol]], [[Ławaryszki]], [[Łuczaj]], [[Łużki (rejon szarkowszczyński)|Łużki]], [[Łyngmiany]], [[Łyntupy]], [[Soleczniki Małe|Małe Soleczniki]], [[Markowo (Białoruś)|Marków]], [[Mejszagoła]], [[Melegiany|Mielegiany]], [[Michaliszki]], [[Mickuny]], [[Miory]], [[Mołodeczno]] (miasto od 1929), [[Murowana Oszmianka]], [[Narwiliszki]], [[Niemenczyn]], [[Daugieliszki Nowe|Nowe Daugieliszki]], [[Nowe Krzywicze]], [[Miadzioł (miasto)|Nowy Miadzioł]], [[Nowy Pohost]], [[Niestaniszki]], [[Olkieniki]], [[Olkowicze]], [[Onżadowo]], [[Opsa]], [[Orzechowo (Białoruś)|Orzechowno]], [[Ostrowiec Oszmiański]], [[Parafianów|Parafianowo]], [[Plisa (Białoruś)|Plissa]], [[Podbrzezie (rejon wileński)|Podbrzezie]], [[Połusze]], [[Porudomino]], [[Postawy]] (od 1926 siedziba powiatu), [[Prozoroki]], [[Przebrodzie (miejscowość)|Przebrodzie]], [[Rudomino]], [[Rudziszki (Litwa)|Rudziszki]], [[Rymszany]], [[Rukojnie]], [[Rzeczki (obwód miński)|Rzeczki]], [[Słobódka (Białoruś)|Słobódka (Zawierska)]], [[Smołwy]], [[Soły (Białoruś)|Soły]], [[Spiahło]], [[Daugieliszki Stare|Stare Daugieliszki]], [[Stary Miadzioł]], [[Sużany]], [[Szarkowszczyzna|Szarkowszczyzna (Nowa)]], [[Szemetowszczyzna]], [[Szumsk (okręg wileński)|Szumsk Wileński]], [[Świła]], [[Świr (Białoruś)|Świr]], [[Świranki]], [[Taboryszki]], [[Turgiele]], [[Turmont]], [[Twerecz (miejscowość)|Twerecz]], [[Wiazyń (rejon wilejski)|Wiazyń]], [[Widze]], [[Soleczniki|Wielkie Soleczniki]], [[Wiszniew Świrski]], [[Wojstom]], [[Wołkołata]], [[Worniany]], [[Zaśkiewicze]], [[Ziabki]], [[Żeladź]], [[Żodziszki]] i [[Żuprany]] (ewentualnie też [[Daniuszewo]], [[Orany]] i [[Zaświrz]]<ref>Według Rewieńskiej, Wandy (1938). ''Miasta i miasteczka w północno-wschodniej Polsce. Położenie topograficzne, rozplanowanie, fizjognomia''. Wilno.</ref>)
** w woj. wołyńskim (''47 miasteczek'')<ref>Według Skorowidza miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej – Tom IX – Województwo Wołyńskie'', Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923.</ref>:<br />[[Aleksandria (obwód rówieński)|Aleksandria]], [[Bereźne (miasteczko)|Bereźne]], [[Bereżce (obwód tarnopolski)|Bereżce]], [[Boremel]], [[Demidówka]], [[Deraźne]], [[Drużkopol]], [[Gródek (rejon maniewicki)|Gródek]], [[Horyńgród]], [[Hoszcza]], [[Hulewicze]], [[Iwanówka (rejon rożyszczeński)|Janówka]], [[Jezierzany (rejon turzyski)|Jezierzany]], [[Kateryniwka|Katrynburg]], [[Kisielin]], [[Kiwerce]], [[Klewań]], [[Korytnica (rejon włodzimierski)|Korytnica]], [[Kostopol]] (miasto od 1922), [[Kozin (obwód rówieński)|Kozin]], [[Liszniówka]], [[Ludwipol]], [[Łanowce]], [[Łobaczówka]], [[Mielce]], [[Mielnica (obwód wołyński)|Mielnica]], [[Międzyrzecz Ostrogski|Międzyrzecz]], [[Milanowicze]], [[Milatyn (obwód wołyński)|Milatyn]], [[Mizocz]], [[Młynów (obwód rówieński)|Młynów]], [[Murawica]], [[Wola (obwód wołyński)|Niesuchojeże]], [[Opalin]], [[Ostrożec (obwód wołyński)|Ostrożec]], [[Oździutycze|Ozdziutycze]], [[Rachmanów]], [[Sokul]], [[Świniuchy]], [[Targowica (rejon młynowski)|Targowica]], [[Trojanówka (Ukraina)|Trojanówka]], [[Turzysk]], [[Warkowicze]], [[Werba (rejon dubieński)|Werba]], [[Wyszogródek|Wyżgródek]], [[Wyżwa Nowa]] i [[Zofiówka (powiat łucki)|Zofiówka]]
** <small>'''Uwaga:''' Dla ułatwienia, miasteczka zostały ugrupowane według województw utworzonych znaczenie później, w chwili wejścia w życie rozporządzenia obowiązywał zupełnie inny podział na okręgi ([[Okręg brzeski|brzeski]], [[Okręg miński (ZCZW)|miński]], [[Okręg wileński (ZCZW)|wileński]] i [[Okręg wołyński|wołyński]]) pod zarządem [[Zarząd Cywilny Ziem Wschodnich|ZCZW]]; dlatego też miasteczka, które ostatecznie nie weszły w skład II RP, nie zostały uwzględnione.</small>
NiejednakNiemniej jednak, przepisy te były tylko częściowo wykonywane. Stan faktyczny nie zgadzał się często ze stanem prawnym, co spotykało się ze znacznymi rozbieżnościami między realiami a oficjalnymi statystykami miast<ref name=charakter />:
 
Niejednak, przepisy te były tylko częściowo wykonywane. Stan faktyczny nie zgadzał się często ze stanem prawnym, co spotykało się ze znacznymi rozbieżnościami między realiami a oficjalnymi statystykami miast<ref name=charakter />:
 
* W '''30 miasteczkach''' (a także w '''2 miastach''' – [[Motol]] i [[Wiśniowiec|Wiśniowiec Nowy]]), które według ww. założenia ludnościowego predestynowano do statusu [[gmina miejska|gmin miejskich]] (czyli miast w rozumieniu formalno-administracyjnym) ustrój miejski '''nie został''' wprowadzony:
Odwrotnie, ustrój miejski '''bezprawnie''' posiadały następujące miejscowości<ref name=charakter />:
* maleńskie, liczące 154 mieszkańców [[Smorgonie]] w okręgu wileńskim (aż do upadku II RP);
* przez krótki czas licząca ok. 1500 mieszkańców [[Orla (województwo podlaskie)|Orla]], której jednak ustrój miejski zniesono 27 października 1919<ref>M.P. 1919 nr 234 poz. 0.</ref>;
* [[Podbrodzie]] (1435 mieszkańców), które przestano zaliczać do miast po 1924<ref>GUS RP: Rocznik Statystyki Rzeczypospolitej Polskiej, R. 4 (1924/1926).</ref>, a od 1927 ponownie pojawiało się jako miasto<ref>GUS RP: Rocznik Statystyki Rzeczypospolitej Polskiej, R. 5 (1927).</ref>;
* [[Rokitno (miasto)|Rokitno]] (1491 mieszkańców), ''„miejscowość, w której ustrój miejski winien być zniesiony”'', co do 1924 roku nastąpiło<ref>Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej – Tom VIII – Województwo Poleskie, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1924.</ref>, i której ''formalnie'' przyznano status miasta dopiero 15 kwietnia 1927<ref>{{Dziennik Ustaw|rok=1927|numer=36|pozycja=320}}</ref>;
* [[Łokacze]] (1794 mieszkańców), którym ustrój miejski zniesiono przed 1925<ref>Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej – Tom IX – Województwo Wołyńskie, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923.</ref>.
Ponieważ [[Główny Urząd Statystyczny]] opierał oficjalne wykazy miast nie na stanie faktycznym, lecz na obowiązujących przepisach prawno-administracyjnych, powyższe miejscowości były traktowane jako miasta aż do 1926 roku<ref>GUS RP: Rocznik Statystyki Rzeczypospolitej Polskiej, R. 4 (1924/1926).</ref>, a począwszy od 1927 roku, traktowane były już jako części składowe gmin wiejskich<ref>GUS RP: Rocznik Statystyki Rzeczypospolitej Polskiej, R. 5 (1927).</ref>, tak więc wreszcie odzwierciedlając stan faktyczny. Z powyżej wymienionych miasteczek, których stan prawny nie był zgodny z faktycznym, jedynie [[Wołożyn]]owi (w 1929<ref>Dz. U. z 1929 r. Nr 33, poz. 309.</ref>) i [[Lachowicze|Lachowiczom]] (w 1931<ref>Dz.U. 1931 nr 56 poz. 448.</ref>), nadano później formalny ustrój miejski na mocy indywidualnych rozporządzeń. Dotyczyło to także [[Stołpce|Stołpiec]] (w 1926 roku<ref>Dz.U. 1926 nr 16 poz. 92.</ref>) i [[Rokitno (miasto)|Rokitna]] (w 1927 roku<ref>Dz. U. z 1927 r. Nr 36, poz. 320.</ref>), którym ustrój miejski został po pewnym czasie zniesiony. W 1929 roku status miasta otrzymało też miasteczko [[Mołodeczno]]<ref>Dz.U. 1929 nr 33 poz. 308.</ref>.
 
Ponieważ [[Główny Urząd Statystyczny]] opierał oficjalne wykazy miast nie na stanie faktycznym, lecz na obowiązujących przepisach prawno-administracyjnych, powyższe miejscowości były traktowane jako miasta aż do 1926 roku<ref>GUS RP: Rocznik Statystyki Rzeczypospolitej Polskiej, R. 4 (1924/1926).</ref>, a począwszy od 1927 roku traktowane były już jako części składowe gmin wiejskich<ref>GUS RP: Rocznik Statystyki Rzeczypospolitej Polskiej, R. 5 (1927).</ref>, tak więc wreszcie odzwierciedlając stan faktyczny. Z powyżej wymienionych miasteczek, których stan prawny nie był zgodny z faktycznym, jedynie [[Wołożyn]]owi (w 1929<ref>Dz. U. z 1929 r. Nr 33, poz. 309.</ref>) i [[Lachowicze|Lachowiczom]] (w 1931<ref>Dz.U. 1931 nr 56 poz. 448.</ref>), nadano później formalny ustrój miejski na mocy indywidualnych rozporządzeń. Dotyczyło to także [[Stołpce|Stołpiec]] (w 1926 roku<ref>Dz.U. 1926 nr 16 poz. 92.</ref>) i [[Rokitno (miasto)|Rokitna]] (w 1927 roku<ref>Dz. U. z 1927 r. Nr 36, poz. 320.</ref>), którym ustrój miejski został po pewnym czasie zniesiony. W 1929 roku status miasta otrzymało też miasteczko [[Mołodeczno]]<ref>Dz.U. 1929 nr 33 poz. 308.</ref>.
 
Odwrotnie, status miejski odebrano miasteczkom [[Horodno]] (w 1927<ref>Dz. U. z 1927 r. Nr 38, poz. 338.</ref>) i [[Szereszów]] (w 1934<ref>Dz. U. z 1934 r. Nr 26, poz. 202.</ref>), a w 1934 także miastom [[Boćki]], [[Mielnik (województwo podlaskie)|Mielnik]], [[Narew (województwo podlaskie)|Narew]], [[Nowy Dwór (powiat sokólski)|Nowy Dwór]] i [[Odelsk]]<ref>Dz.U. 1934 nr 48 poz. 420.</ref>.
 
==== Galicja ====
Określenie ''miasto'' na terenie [[Galicja (Europa Środkowa)|Galicji]] (województwa [[województwo krakowskie (II Rzeczpospolita)|krakowskie]], [[województwo lwowskie|lwowskie]], [[województwo stanisławowskie|stanisławowskie]] i [[województwo tarnopolskie|tarnopolskie]]) nie było jednoznaczne. Mogło odnosić się wyłącznie do charakteru prawnego miejscowości (a więc typu jednostki administracyjnej), co nie znaczyło automatycznie, że „miasto administracyjne” faktycznie posiadało [[prawa miejskie]]. Mimo że większość miast prawnych prawa miejskie posiadała, wiele z nich miało zaledwie ''prawa miasteczka'' a niektóre miasta były wręcz [[wieś|wsiami]]<ref name=skorowidz>Według publikacji: ''Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej – Tom XV – Województwo Tarnopolskie'', Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923.</ref>. Wreszcie, niektóre miejscowości posiadały w nazwie wyraz ''Miasto'' – pisany wielką literą – mimo braku praw miejskich (np. [[Pruchnik|Pruchnik Miasto]], [[Waręż|Waręż Miasto]], [[Tartaków|Tartaków Miasto]]). Wyraz ten stanowił integralną część nazwy miejscowości (choć nie przesądzał bynajmniej jej charakteru topograficznego) w celu odróżnienia jej od innej, topograficznie wiejskiej, miejscowości o identycznej nazwie w tej samej okolicy (np. Pruchnik-Wieś, Waręż-Wieś, Tartaków-Wieś)<ref name=skorowidzlwowski>Według publikacji: ''Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej – Tom XIII – Województwo Lwowskie'', Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1924.</ref>.
 
[[Plik:Ua butschatsch rathaus.jpg|thumb|242px|Ratusz w [[Buczacz]]u]]
[[Plik:Rybotycze1.jpg|thumb|242px|Ulica przyrynkowa w [[Rybotycze|Rybotyczach]]]]
 
[[13 lipca]] [[1933]] roku weszła w życie ustawa o częściowej zmianie ustroju samorządu terytorialnego, stanowiąca ''znoszenie miast o liczbie mieszkańców niższej niż 3000'' w drodze rozporządzeń Rady Ministrów, a większych miast w drodze ustawodawczej<ref>Ustawa z dnia 23 marca 1933 r. o częściowej zmianie ustroju samorządu terytorjalnego ({{Dziennik Ustaw|rok=1933|numer=35|pozycja=294}}, Art. 33).</ref>. Ustawa z 3 lipca 1896 roku przestała obowiązywać w ciągu roku od wejścia w życie ustawy (czyli do lipca 1934), przez co '''40 miast''' i '''66 miasteczek''' (w rozumieniu reformy z 1784) rządzących się ustawą z 1896 roku i liczących w chwili reformy powyżej 3000 mieszkańców zostało podniesionych '''automatycznie''' do rangi miast objętych ustawą z 1889 roku<ref name=mielcarek>{{cytuj książkę|nazwisko=Mielcarek |imię=Adam Janusz|tytuł=Podziały terytorialno – administracyjne II Rzeczypospolitej w zakresie administracji zespolonej|wydawca=Wydawnictwo Neriton|miejsce=Warszawa|data=2008}}</ref>:
 
* '''40 gmin miejskich na prawach miast''', które zmieniły ustawę z 1896 na 1889, posiadając nieprzerwanie prawa miejskie: [[Bełz]], [[Biecz]], [[Bolechów (miasto)|Bolechów]], [[Bóbrka (miasto)|Bóbrka]], [[Brzozów]], [[Busk]], [[Czortków]], [[Dębica]] (prawa miejskie 27 lipca 1912), [[Dobczyce]], [[Dobromil (obwód lwowski)|Dobromil]], [[Dolina (miasto)|Dolina]], [[Grybów]], [[Halicz (miasto)|Halicz]], [[Jordanów]], [[Kamionka Bużańska|Kamionka Strumiłowa]], [[Kęty]], [[Komarno (miasto)|Komarno]], [[Kuty (miasto)|Kuty]], [[Lesko]], [[Lubaczów]], [[Mikulińce]], [[Mościska]], [[Myślenice]], [[Nowy Targ]], [[Olesko]], [[Oświęcim]], [[Pilzno (województwo podkarpackie)|Pilzno]], [[Pomorzany (obwód lwowski)|Pomorzany]], [[Przeworsk]], [[Rohatyn]], [[Ropczyce]], [[Rymanów]], [[Sądowa Wisznia]], [[Skawina]], [[Stary Sambor]], [[Tyśmienica (miasto)|Tyśmienica]], [[Zaleszczyki]], [[Zbaraż]], [[Żydaczów]] i [[Żywiec]]
* w woj. tarnopolskim (''36 miasteczek''): [[Białobożnica]], [[Biały Kamień (wieś)|Biały Kamień]], [[Bilcze Złote]], [[Chołojów]], [[Dobrotwór]], [[Dunajów]], [[Dźwinogród (rejon borszczowski)|Dźwinogród]], [[Gołogóry (miejscowość)|Gołogóry]], [[Gródek (obwód tarnopolski)|Gródek]], [[Dołyna (obwód tarnopolski)|Janów]], [[Jezierna]], [[Kozłów (obwód tarnopolski)|Kozłów]] ('''ʘ'''), [[Krzywcze|Krzywcze Górne]], [[Kudryńce]], [[Leszniów]], [[Markopol]], [[Narajów]], [[Podkamień (rejon brodzki)|Podkamień]], [[Potok Złoty]] ('''ʘ'''), [[Probużna]], [[Sokołówka (rejon buski)|Sokołówka]], [[Stanisławczyk (rejon brodzki)|Stanisławczyk]], [[Stojanów (obwód lwowski)|Stojanów]], [[Strusów]], [[Szczurowice]], [[Świrz]], [[Tarnoruda]], [[Touste (rejon husiatyński)|Touste]], [[Ułaszkowce]], [[Uście Biskupie]], [[Uście Zielone]], [[Uścieczko]], [[Nowy Witków|Witków Nowy]] i [[Trawniewo|Zarudzie]]
 
Ponadto w związku z omawianą reformą status miast (w sensie historycznym) automatycznie utaciło także '''14 [[gmina wiejska|gmin wiejskich]]''', które niejednak '''posiadały [[prawa miejskie]]'''. Mimo nikłych rozmiarów i morfologicznych podobieństw, ''nie były'' one miasteczkami, lecz ''miastami'' z punktu widzeniu historii, chociaż nie pełniły one już miejskich funkcji administracyjnych. Przez to utrata praw miejskich była dla nich zmianą głównie prestiżową, nie formalną. Były to<ref>Na podstawie Skorowidzów miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej: Tom XII – Województwo Krakowskie i Śląsk Cieszyński, Tom XIII – Województwo Lwowskie, Tom XIV – Województwo Stanisławowskie, Tom XV – Województwo Tarnopolskie, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923-1925).</ref>:
 
* w woj. krakowskim (''1 miasto''): [[Osiek Jasielski|Osiek (Jasielski)]];
 
=== Współcześnie ===
Pojęcie ''miasteczko'' nie ma obecnie formalnego (administracyjnego) znaczenia, a mianem tym określa się potocznie małe miasta nie pełniąceniepełniące roli ośrodków ponadgminnych (czesem nawet miasta średnie), a także formalnie wiejskie [[miejscowości w Polsce pozbawione praw miejskich|miejscowości pozbawione praw miejskich]], które do dziś zachowały miejską morfologię i miejski charakter<ref>Kwiatek, J., 2006. Polska. Urokliwy świat małych miasteczek. Warszawa: Sport i Turystyka – MUZA.</ref>.
 
== Czechy ==
== Charakterystyka miasteczek ==
=== Architektura ===
Plan zabudowy zgodny zze średniowieczną tradycją wynikającą z prawa magdeburskiego, tj. prostokątny [[Rynek (urbanistyka)|rynek]] z [[ratusz]]em pośrodku, kościołem usytuowanym przy ulicy wychodzącej z narożnika rynku i szachownicą ulic.
 
=== Socjologia ===