Książę: Różnice pomiędzy wersjami

Usunięte 20 bajtów ,  5 lat temu
brak opisu edycji
(Wycofano pierwszą zmianę treści (zrobioną przez 77.255.111.5), którą wykonano po wersji 40494781 autorstwa 77.255.111.5)
'''Książę''' – tytuł przysługujący:
* monarchom suwerennych państw ([[księstwo]]), np. książę Monako
* feudalnym władcom wielkich jednostek terytorialnych w ramach monarchii, podległych królowi lub cesarzowi, np. książęta Andegawenii
* przedstawicielom arystokracji, parom (tytuł arystokratyczny), wywodzący się najczęściej z powyższych dwóch kategorii.
* członkom rodziny suwerennego monarchy (np. w formie ''książę krwi'')
=== Etymologia ===
'''Princeps''' [[Łacina|łac.]] – ''pierwszy'', w znaczeniu ''pierwszy wśród równych'', pierwotnie w starożytnym [[Rzym]]ie oznaczało przywódców senatu – [[Princeps senatus]], później przejęte jako tytuł [[cesarz]]y.
Stąd wywodzą się słowa we współczesnych językach europejskich:
* [[język francuski|fr.]], [[język angielski|ang.]] – '''''[http://www.etymonline.com/index.php?term=prince prince]''''', forma żeńska: ''princess'', ''princesse''
* [[język włoski|wł]] i [[język hiszpański|hiszp.]] – '''''príncipe''''', forma żeńska: ''principessa''
* władców niepodległych państw, nie będących królestwami – np. książęta (prince) [[Monako]] lub [[Liechtenstein]]u. {{fakt|Tytułem princeps określano także niekoronowanych władców [[Polska|Polski]], np. [[Mieszko I|Mieszka I]].|data=2013-10}}
** Tytuł księcia, dawniej niezależnych księstw, później wchodzących w skład większych monarchii. Posiadają różny status: od ziem odrębnych terytorialnie i posiadających niekiedy pewną samodzielność aż do zwykłych godności tytularnych, będących faktycznie zwykłymi tytułami arystokratycznymi (patrz poniżej). W formie tej współcześnie bywa też stosowany jako tytuł następcy tronu np. [[książę Walii]], [[książę Asturii]] lub książę [[Orania|Oranii]], związany w tym przypadku z feudalną władzą terytorialną (obecnie jedynie symboliczną).
* członków rodzin królewskich lub cesarskich, jako tytuł honorowy, bez odniesienia do feudalnej władzy terytorialnej. Stosowane tu bywają ściślejsze rozróżnienia pokrewieństwa z suwerenem – np. [[Książę Krwi Królewskiej]] lub [[Książę krwi]]. Charakterystycznym dla niektórych monarchii jest osobliwy tytuł następcy tronu - [[książę koronny|Książę koronny (książę korony)]]. Tytuł używany także przez niekoronowanych mężów królowych - [[książę małżonek]].
* wielkich panów feudalnych, podległych bezpośrednio cesarzowi lub królowi.
** W [[Święte Cesarstwo Rzymskie|Świętym Cesarstwie Rzymskim]] do kategorii tej zaliczali się [[Książę Świętego Cesarstwa Rzymskiego|książęta Rzeszy]] (''Reichsfürsten''), będący bezpośrednimi wasalami cesarza. Tytuł przysługiwał: [[Elektorzy Rzeszy|książętom elektorom]] (''Kurfürsten'', mający prawo wyboru [[Święty Cesarz Rzymski|cesarza]]), książętom (''Herzog''), a także hrabiom ([[graf (tytuł szlachecki)|margrabiom]], [[landgraf]]om i [[Palatyn (tytuł)|palatynom]]) oraz wolnym baronom (''Freiherren''). Tytuł Fürst przysługiwał też [[arcybiskup]]om, [[biskup]]om i niektórym [[opat]]om. Na Śląsku [[biskupi wrocławscy|biskupowi wrocławskiemu]] przysługiwał tytuł [[Księstwo Nyskie|księcia Nysy]] (Fürst von Neisse).
* tytuł arystokratyczny, zazwyczaj niższy rangą od księcia – diuka ([[język niemiecki|niem.]] ''Herzog'', [[język angielski|ang.]] ''duke'') bez faktycznej feudalnej władzy terytorialnej, czysto honorowy, nadawany od XVI w., m.in. w [[Niemcy|Niemczech]] (np. Fürst von Bismarck), [[Francja|Francji]] (Prince de Polignac), [[Rosja|Rosji]] (książę Potiomkin) czy w [[Polska|Polsce]], tuż przed rozbiorami (książę Poniński).
** W [[Wielka Brytania|Wielkiej Brytanii]] kurtuazyjny tytuł księcia stosowany jest w szczególnie oficjalnych sytuacjach także wobec [[markiz]]ów i [[earl]]ów (''Most Noble and Puissant Prince'').
** Do tej kategorii książąt należy też zaliczyć potomków lokalnych dynastii panujących w księstwach włączonych do [[Rosja|Rosji]] i [[Wielkie Księstwo Litewskie|Wielkiego Księstwa Litewskiego]]. Należy do niej większość kniaziowskich rodzin dawnej [[Rzeczpospolita Obojga Narodów|Rzeczypospolitej Obojga Narodów]].
 
=== Tytuły pochodne ===
* '''[[Wielki książę]] ([[Łacina|łac.]] ''Magnus Princeps'')''' - tytuł m.in. Habsburskich [[Władcy Siedmiogrodu|Wielkich Książąt Siedmiogrodu]], a także członków [[Romanowowie|domu Romanowów]].
* '''[[Kniaź]]''' - tytuł arystokratyczny, tłumaczony jako książę, lub rzadziej hrabia.
 
== Dux ==
=== Etymologia ===
'''Dux''' [[Łacina|łac.]] – ''wódz'', pierwotnie dowódcy w armii rzymskiej, później stosowany także na określenie wodzów barbarzyńskich wojowniczych plemion okresu [[Wielka wędrówka ludów|wędrówki ludów]]. W cesarstwie [[Karolingowie|Karolingów]] tym tytułem określano wodzów plemion niefrankijskich – np. [[Alamanowie|Alemanów]], [[Bawarowie|Bawarów]] czy [[Akwitania|Akwitanów]]. W [[IX wiek|IX]]/[[X wiek|X]] wieku przekształcił się w tytuł dziedzicznych władców plemiennych, później władców terytorialnych. Tytuł od zawsze odnosił się więc do jurysdykcji ziemskiej. Jako książąt określano niepodległych władców plemion słowiańskich (m.in. [[Meklemburgia|Meklemburgii]], [[Pomorze|Pomorza]]). Dla władców [[Czechy|Czech]] i [[Polska|Polski]] był to krok w kierunku otrzymania korony królewskiej.
 
Od łacińskiego słowa „[[Dux (wódz)|dux]]” wywodzą się określenia w językach m.in.
* [[język angielski|angielskim]] – '''''duke''''', forma żeńska: ''duchess''
* [[język francuski|francuskim]] – '''''duc''''', forma żeńska: ''duchesse''
* [[język włoski|włoskim]] – '''''duca''''', '''''doge''''', forma żeńska: ''duchessa''
* [[język hiszpański|hiszpańskim]] - '''''duque''''', forma żeńska: ''duquesa''
Inna jest etymologia w językach:
* [[język niemiecki|niemieckim]] - '''''Herzog''''', forma żeńska: ''Herzogin''
* [[język polski|polskim]], [[język czeski|czeskim]], [[język węgierski|węgierskim]] - '''''wojewoda'''''
 
Dosłownymi tłumaczeniami z łaciny są tytuł polskiego, czeskiego i węgierskiego '''[[wojewoda|wojewody]]''' oraz niemieckiego '''Herzoga''' (słowo to oznacza dokładnie ''tego co ciągnie (prowadzi) za sobą wojsko'' – [[Język niemiecki|niem.]] He(e)r (Heer – wojsko) oraz zog (ziehen – ciągnąć, pchać do przodu)). W Polsce tytuł wojewody przekształcił się w tytuł wysokiego urzędnika, zwierzchnika administracji województwa, o ograniczanych z czasem funkcjach wojskowych. W [[Czechy|Czechach]] i na [[Węgry|Węgrzech]] tytuł ten pozostał odpowiednikiem zachodnioeuropejskich tytułów księcia.
 
Powszechnym w języku polskim odpowiednikiem zachodnioeuropejskiej formy ''dux'', jest '''''książę'''''. Niekiedy spotykane jest także określenie - '''diuk'''.
 
=== Zastosowanie ===
** ''royal dukes'' – w [[Wielka Brytania|Zjednoczonym Królestwie]] tytuł tradycyjnie przysługujący członkom rodziny królewskiej (m.in. ''Duke of Gloucester'', ''Duke of Kent'', ''Duke of Edinburgh'', ''Duke of York''), wywodzący się z dawnych księstw terytorialnych, obecnie bez faktycznej władzy terytorialnej, jedynie godność honorowa.
 
=== Tytuły pochodne ===
Od tego tytułu pochodzą:
* '''[[Arcyksiążę]] ''([[Łacina|łac.]] Archdux)''''' - Tytuł władców Austrii, a następnie oficjalny tytuł arystokratyczny nadawany wyłącznie książętom i księżniczkom austriackim z [[Habsburgowie|Domu Habsburgów]].
* '''[[Wielki książę]] ''([[Łacina|łac.]] ''Magnus Dux'')''''' - , to tytuł który przysługiwał m.in. władcom Litwy. W zachodniej Europie niektórzy książęta również uzyskiwali suwerenność, zwłaszcza po [[1815]] roku. Księstwem tej klasy jest np. [[Luksemburg|Wielkie Księstwo Luksemburga]].
* '''[[Doża]]''' - tytuł władców republik [[Republika Wenecka|Wenecji]] i [[Republika Genui|Genui]].
 
Tytuły będące odpowiednikiem ''diuka'':
* '''[[Wojewoda (tytuł)|Wojewoda]]''' - tytuł będący w językach słowiańskich częstym odpowiednikiem łacińskiego '''dux'''.
* '''[[Hospodar]]''' - tytuł w języku polskim określający suwerennych władców Mołdawii i Wołoszczyzny, także arystokratyczny tytuł słowiański.
 
== Książęta w Polsce ==
W [[Polska|Polsce]] tytuł księcia przysługiwał początkowo tylko członkom dynastii panującej. Książęta [[Piastowie|piastowscy]] władający [[rozdrobnienie feudalne|dzielnicami]] mieli według nomenklatury europejskiej tytuł księcia – princepsa, jako członkowie rodu panującego, i tytuł księcia – diuka, jako władcy księstw dzielnicowych. W stosunku do najbliższych spadkobierców króla stosowano zwykle tytuł królewicz, królewna. Używanie tytułów arystokratycznych, jako sprzeciwiające się równości szlacheckiej było zabronione, czego początkowo ściśle przestrzegano. Jednak po [[Unia lubelska|unii lubelskiej]] zezwolono na używanie tytułów książęcych potomkom dynastii książęcych Litwy i Rusi, później zezwolono na używanie tytułów książęcych kilku rodom magnackim, które otrzymały zagraniczne nadania godności (od cesarza, papieża, królów Francji, Czech, Węgier). Pod koniec istnienia I Rzeczypospolitej sejm zaczął również nadawać polskie tytuły książęce.
 
Wobec braku feudalnych tradycji i odpowiedniej nomenklatury tym samym tytułem '''książę''' określano zarówno książąt z rodu [[Giedyminowicze|Giedyminowiczów]] (m.in. [[Czartoryscy]], [[Sanguszkowie]], [[Wiśniowieccy]], Trubeccy, [[Koreccy]]) i [[Rurykowicze|Rurykowiczów]] ([[Ostrogscy]], [[Czetwertyńscy]]), potomków [[kniaź|kniaziów]] tatarskich ([[Glińscy]], Baranowscy), [[Książę#Dux|diuków]] ([[Lubomirscy]], [[Ossolińscy]]), książąt krwi ([[Sobiescy]], [[Poniatowscy herbu Ciołek|Poniatowscy]]), jak i książąt tytularnych ([[Radziwiłłowie]], [[Sapiehowie]]).
 
Tytuł książęcy przysługiwał też niektórym polskim hierarchom kościelnym:
 
== Tytulatura książęca po I wojnie światowej ==
Gdy w [[Niemcy|Niemczech]] w [[1919]] r. zniesiono tytuły arystokratyczne, stały się one częścią nazwiska rodowego i tak zamiast „Freiherr Werner von Braun” urzędowo stosuje się „Werner Freiherr von Braun” (Werner baron von Braun) czy też zamiast „Graf Anton von Magnis” pisze się „Anton Graf von Magnis” (Antoni hrabia Magnis). W Austrii tytuły zniesiono zupełnie i nawet arcyksiążę [[Otto von Habsburg]] funkcjonuje jako Otto Habsburg-Lothringen (nawet używanie „von” jako tytułu szlacheckiego jest zakazane przez austriacką konstytucję).
 
W Polsce tytuł księcia i inne tytuły arystokratyczne pozbawiła znaczenia prawnego [[konstytucja marcowa]] ([[1921]]). [[Konstytucja kwietniowa]] z [[1935]] r. zezwoliła na dowolne posługiwanie się swoimi tytułami, o ile nie narusza to porządku prawnego. Natomiast [[Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej|Konstytucja RP z 1997 r.]] nie wypowiada się na ten temat. W Polsce szyk „imię-tytuł-nazwisko” był zwyczajem jeszcze przedrozbiorowym, jednak ograniczonym do ceremonialnych uroczystości i podpisów itp. Wskutek snobizmu czy też mody konstrukcję tę zaczęto naśladować i stosować szerzej także w języku polskim; stąd niekiedy zamiast mówić „hrabia Wojciech Dzieduszycki” używa się nieco pretensjonalnej formy „Wojciech hr. Dzieduszycki” czy też „Adam Karol książę Czartoryski” albo „Prymas Józef [[kardynał]] Glemp”.
 
== Zobacz też ==
{{wikisłownik|książę}}
'''Inne tytuły równe księciu'''
* [[kardynał]] - ''książę Kościoła''
* [[emir]], [[mirza]] - książęta w państwach islamskich
* [[earl]] - anglosaska forma księcia, lub hrabiego
'''Inne hasła nawiązujące tematyką'''
* [[polskie rody książęce]]
 
[[Kategoria:Władcy]]
[[Kategoria:Książęta|! ]]
[[Kategoria:Tytuły szlacheckie]]
[[Kategoria:Tytuły monarsze]]
53 547

edycji