William Murdoch (inżynier): Różnice pomiędzy wersjami

Usunięte 141 bajtów ,  4 lata temu
Anulowanie wersji 42074506 autora 46.113.224.22 (dyskusja). Link już jest
(→‎Oświetlenie gazowe: link do Redruth)
(Anulowanie wersji 42074506 autora 46.113.224.22 (dyskusja). Link już jest)
== Życiorys ==
=== Dzieciństwo i młodość ===
William urodził się w ''Old Cumnock''{{r|Cumnock}} ([[Ayrshire]]) w roku 1754, osiemnaście lat po narodzinach [[James Watt|Jamesa Watta]] (ur. w 1736) szkockiego inżyniera, który rozpoczął [[wiek pary]].
 
Był drugim synem Johna Murdocka. Nazwiska Murdock i Murdoch były wówczas bardzo popularne we [[Flandria (region)|Flandrii]] i [[Szkocja|Szkocji]]. Murdochowie (Murdockowie) zajmowali się przede wszystkim rolnictwem, a poza tym m.in. budową klasztorów i katedr oraz mechaniką. John Murdock był młynarzem, rolnikiem i rzemieślnikiem – pomysłowym producentem maszyn, m.in. stosowanych w [[Młyn zbożowy|młynach]]{{r|SignScots}}.
 
Matka Williama Murdocha miała nazwisko panieńskie Bruce. Twierdziła, że należy do potomków [[Robert I Bruce|Roberta I]], znanego jako „Waleczne Serce” ([[Język angielski|ang.]] ''Braveheart''), wyzwoliciela [[Szkocja|Szkocji]]{{r|SignScots}}. Do rodziny Williama Murdocha należał też znany szkocki poeta [[Robert Burns]], o 5 lat młodszy od Williama (obaj chłopcy razem uczęszczali do szkoły){{r|SignScots}}.
 
Do 23 roku życia William pracował w zakładzie ojca, m.in. nabierając w warsztacie mechanicznym umiejętności praktycznych oraz projektując nowe urządzenia i budowle{{r|SignScots}}.
 
=== Współpraca z Wattem i Boultonem ===
W roku 1777 William Murdoch przeniósł się do [[Birmingham]], szukając możliwości pracy w ''Soho Manufactory'', wytwórni [[silnik parowy|silników parowych]] [[Anglicy|angielskiego]] przemysłowca, [[Matthew Boulton]]a, realizującego w dużej skali projekty Watta. Spotkał się z uznaniem Watta i Boultona (którzy utworzyli wkrótce spółkę ''Boulton & Watt''). Wspólnicy szybko dostrzegli naturalny talent Murdocha do mechaniki. Powierzyli mu zadanie uruchamiania ich silników w kopalniach [[Kornwalia|Kornwalii]]{{r|SignScots}}.
 
Silniki produkowane w ''Soho Manufactory'' budziły wówczas wielkie zainteresowanie. W roku 1776 Boulton mówił:
{{CytatD|''I sell here, Sir, what all the world desires to have… POWER.|Sprzedaję, Panie, to co wszyscy chcą mieć… MOC}}
Zakład odwiedzało w tym czasie wiele znakomitych osobistości, m.in. książę [[Józef Poniatowski]] (bratanek [[Król Polski|króla Polski]] [[Stanisław August Poniatowski|Stanisława Augusta]], wicekról [[Irlandia|Irlandii]], ambasadorowie [[Francja|Francji]], [[Dania|Danii]], [[Holandia|Holandii]]… Murdoch szybko stał się najbliższym współpracownikiem właścicieli firmy, wobec których był lojalny (nie przyjmował ofert pracy od właścicieli innych firm, które otrzymywał jako wybitny fachowiec){{r|SohoManuf}}.
{{Grafika rozwinięta
|opis = <center>W ''Soho Manufactory'' Matthew Boultona wyprodukowano przed rokiem&nbsp;1800 prawie 500&nbsp;silników parowych dla&nbsp;przemysłu Wielkiej Brytanii{{r|SohoManuf2}} (na&nbsp;rysunku – zakład w&nbsp;roku ok.&nbsp;1800).<br />Wyrazem uznania dla zasług [[Matthew Boulton|Boultona]], [[James Watt|Watta]] i&nbsp;Murdocha jest ich wspólny pomnik, znajdujący się w&nbsp;centrum [[Birmingham]]{{r|lokalizacja}}</center>
|położenie = center
|grafika1 = Soho Manufactory ca 1800.jpg
|szerokość1 = 241
|alt1 = 1
|opis1 =
|grafika2 = Boulton Watt and Murdoch (3430656511).jpg
|szerokość2 = 279
|alt2 = 2
|opis2 =
}}
Wdrażanie silników produkowanych przez Watta i Boultona (funkcja [[menedżer]]a i technicznego doradcy u klientów) niezupełnie satysfakcjonowało Murdocha. W nielicznych wolnych chwilach prowadził próby skonstruowania pojazdu napędzanego podobnym silnikiem (prawdopodobnie inspiracją były podobne prace Watta). Jego pierwszy model miał wysokość wysokość ok. 30–45 cm (ok. 1–1,5 [[Stopa angielska|stopy]]). Był osadzony na trzech kołach i wyposażony w mały miedziany zbiornik na wodę, podgrzewany lampą spirytusową i [[Cylinder (mechanika)|cylinder]] o średnicy 3/4 [[cal]]a (na szczycie boilera) z [[tłok]]iem, połączonym z [[Korbowód|korbowodem]]. Model Murdoch wypróbował nocą, po powrocie z pracy w kopalni, na drodze koło kościoła w [[Redruth]] (wywołując przerażenie proboszcza, który dostrzegł „diabła”, oddychającego ogniem i dymem){{r|SignScots}}.
Boulton i Watt odradzali Murdochowi kontynuację tych doświadczeń (uważali, że jest to strata czasu i pieniędzy); wrócił do pracy przy silnikach stacjonarnych. W lutym 1782 roku jego kolejny wynalazek umożliwił Wattowi opatentowanie nowego rozwiązania (ominięcie wcześniejszych zastrzeżeń, dotyczących stosowania [[Korba|korby]] dzięki systemowi „Sun-and-planet motion”{{r|Sun&planet}}). Zarzucenie przez Murdocha pracy nad pierwszym modelem pojazdu parowego jest też wiązane z osobistymi przeżyciami wynalazcy. W roku 1785 zawarł małżeństwo i zamieszkał z żoną w zakupionym domu w Redruth, przy Cross Street{{r|SignScots|MurdochHouse}}.
{{Grafika rozwinięta
|opis = <center>Szkic parowego pojazdu Murdocha (model 1784)<br />i działająca pełnoskalowa replika pojazdu przy rondzie w&nbsp;Tolgus{{r|Tolgus|Redruth}} </center>
|położenie = center
|grafika1 = PSM V12 D272 Murdoch model 1784.jpg
|szerokość1 = 324
|alt1 = 1
|opis1 =
|grafika2 = The Murdoch Flyer - geograph.org.uk - 98782.jpg
|szerokość2 = 195
|alt2 = 2
|opis2 =
}}
=== Oświetlenie gazowe ===
W swoim domu w Redruth (współcześnie muzeum „Murdoch House”) William Murdoch dokonał wynalazku, który przyniósł mu największą sławę. Wykorzystał [[gaz koksowniczy|gazy]] powstające w czasie [[piroliza|pirolizy]] [[Węgle kopalne|węgla]] do konstrukcji przenośnych lamp, ułatwiających nocne wędrówki do kopalni, oraz do oświetlenia domu. Gaz z domowej [[retorta (wypał)|retorty]] był kierowany systemem rur do pomieszczeń mieszkalnych i warsztatowych, gdzie był spalany w odpowiednich palnikach. Dom przy Cross Street w [[Redruth]] stał się w 1792 roku pierwszym budynkiem z oświetleniem gazowym{{r|SignScots|MurdochHouse|Orlowski}}.
 
Pierwszym zakładem przemysłowym, który został oświetlony gazem węglowym, była ''Soho Manufactory'', z którą Murdoch nadal współpracował. W roku 1802 zainstalowano w niej 2600 lamp gazowych, a w roku 1806 – 50 lamp oświetliło przędzalnię bawełny firmy ''Phillips and Lee'' w [[Salford]] koło [[Manchester]]u. Latarnie gazowe pojawiły się też na ulicach [[Birmingham]], [[Londyn]]u (1804), [[Paryż]]a (1818), [[Hanower]]u (1824), [[Berlin]]a (1829). W Londynie końcu roku 1815 latarnie gazowe oświetlały ulice o łącznej długości przekraczającej 40 km{{r|SignScots|Orlowski}}.
 
W roku 1806 William Murdoch został wyróżniony przez [[Royal Society]] [[Medal Rumforda|Medalem Rumforda]] (uzasadnienie: ''For his publication of the employment of Gas from Coal, for the purpose of illumination''{{r|Rumford}}.
 
{{Grafika rozwinięta
|opis = <center>Szkic pionowej retorty Murdocka (''Gas Light & Coke Company'', retorta w&nbsp;[[Kensal Green]]<br /> oraz&nbsp;gazowe oświetlenie [[Lincoln's Inn]] (Londyn)</center>
|położenie = center
|grafika1 = Murdock's Vertical Retort.PNG
|szerokość1 = 305
|alt1 = 1
|opis1 =
|grafika2 = Vertical Retorts, Kensal Green, Gas Light & Coke Co.PNG
|szerokość2 = 220
|alt2 = 2
|opis2 =
|grafika3 = Gas lighting at Lincoln's Inn.jpg
|szerokość3 = 118
|alt3 = 3
|opis3 =
}}
 
{{Przypisy|2|przypisy=
* <ref name="SycamoreHill">{{Cytuj stronę | url = http://billdargue.jimdo.com/placenames-gazetteer-a-to-y/places-s/sycamore-hill/ | tytuł = Sycamore Hill | autor = William Dargue | praca = A History of Birmingham Places & Placenames | opublikowany = billdargue.jimdo.com | język = en | data dostępu = 2014-07-20}}</ref>
* <ref name="Cumnock">{{Cytuj stronę | url = http://www.visionofbritain.org.uk/place/16788 | tytuł = Old Cumnock Ayrshire | praca = A Vision of Britain through Time | opublikowany = University of Portsmouth and others | język = en | data dostępu = 2014-07-20}}</ref>
* <ref name="Tolgus">{{Cytuj stronę | url = http://www.geograph.org.uk/photo/1812378 | tytuł = Tolgus Hill roundabout near to Redruth, Cornwall, Great Britain | opublikowany = www.geograph.org.uk | język = en | data dostępu = 2014-07-20}}</ref>
* <ref name="Redruth">{{Cytuj stronę | url = http://www.visitredruth.co.uk/World-Heritage-Tourist-Information/the_murdoch_flyer-2373.aspx | tytuł = The Murdoch Flyer (Tolgus Mount, Redruth TR15 3TA) | praca = Explore Redruth > Heritage and History Attractions | opublikowany = Redruth Town Council | język = en | data dostępu = 2014-07-20}}</ref>
* <ref name="SignScots">{{Cytuj stronę | url = http://www.electricscotland.com/history/other/murdoch_william.htm | tytuł = Significant Scots, William Murdock | praca = Electric Scotland's Classified Directory (podstawowe źródło: Robert Chambers, ''Biographical Dictionary of Eminent Scotsmen'') | opublikowany = www.electricscotland.com | język = en | data dostępu = 2014-07-20}}</ref>
* <ref name="Sun&planet">{{Cytuj stronę | url = http://www.mekanizmalar.com/sunandplanet.html | tytuł = How does a Sun and Planet Wheels Gear System Work? | praca = Animacja | opublikowany = www.mekanizmalar.com | język = en | data dostępu = 2014-07-20}}</ref>
* <ref name="lokalizacja ">{{Cytuj stronę | url = https://www.google.com/maps/@52.478618,-1.90855,3a,90y,166h,90t/data=!3m4!1e1!3m2!1s52agTrSZKUM1ek5EqppvmA!2e0!6m1!1e1 | tytuł = Zdjęcie centrum [[Birmingham]] | opublikowany = www.google.com/maps | język = en | data dostępu = 2014-07-21}}</ref>
* <ref name="Orlowski">{{Cytuj pismo | autor = prof. Bolesław Orłowski (Instytut Historii Nauki PAN) | tytuł = Dawno, dawno temu > Oświetlenie gazowe | czasopismo = Inżynier Budownictwa | język = pl | data = styczeń 2009 | url = http://pzitb-kielce-szkolenia.pl/jomlaa/dokumenty/historia_bud/Oswietlenie%20gazowe.pdf}}</ref>
* <ref name="Rumford">{{Cytuj stronę | url = https://royalsociety.org/awards/rumford-medal/ | tytuł = Rumford Medal | praca = Strona internetowa stowarzyszenia > Awards | opublikowany = royalsociety.org | język = en | data dostępu = 2014-07-12}}</ref>
}}
 
== Linki zewnętrzne ==
* [http://www.williammurdoch.com/index.html „The Scot Who Lit The World - The Story of William Murdoch”, a book by Janet Thomson about the Scottish inventor of gas lighting ] (w tym prezentacja zawierająca pokaz działania repliki modelu pojazdu Murdocka) na: www.williammurdoch.com
* Janet Thomson: [https://www.worldcat.org/search?qt=wikipedia&q=isbn%3A0953001326 The Scot who lit the world : the story of William Murdoch, inventor of gas lighting], Glasgow : Janet Thomson, ©2003
* [http://www.murdochhouse.org/williammurdoch.html Murdoch House > William Murdoch] na: www.williammurdoch.com
* [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/398073/William-Murdock www.britannica.com]