Otwórz menu główne

Zmiany

poprawa linków do ujedn. i przek., to są szacunki z dokładnością do tysiąca, nie do sztuki
|strona2 = {{Państwo|SUN}}
|dowódca1 = {{flaga|DEU|wariant=III Rzesza}} [[Erich von Manstein]]<br />{{flaga|DEU|wariant=III Rzesza}} [[Paul Hausser]]<br />{{flaga|DEU|wariant=III Rzesza}} [[Hermann Hoth]]<br />{{flaga|DEU|wariant=III Rzesza}} [[Eberhard von Mackensen]]
|dowódca2 = {{flaga|SUN}} [[FilipFilipp Golikow|Filipp Golikow]]<br />{{flaga|SUN}} [[Nikołaj Watutin]]<br />{{flaga|SUN}} [[Andriej Jeriomienko]]
|siły1 = 70 000tys. żołnierzy
|siły2 = 346 000tys. żołnierzy
|straty1 = 11,5 500tys. zabitych, rannych lub zaginionych
|straty2 = 45 219 zabitych<br />41 250 rannych
}}
'''Bitwa o Charków (1943)''' – bitwa stoczona pomiędzy wojskami radzieckimi a niemieckimi na [[front wschodni (II wojna światowa)|froncie wschodnim]] w dniach od 21 lutego do 18 marca 1943 roku. Dla Niemców jest ona znana pod nazwą '''kampania doniecka''', zaś dla Rosjan jako '''operacje donbasko-charkowskie'''. Niemiecki kontratak doprowadził do zniszczenia ok. 52 dywizji radzieckich i odbicia z rąk Rosjan miast [[Biełgorod]] i [[Charków]].
 
Kiedy niemiecka [[6 Armia (III Rzesza)|6 Armia]] była [[Bitwa stalingradzka|okrążona pod Stalingradem]], [[Robotniczo-Chłopska Armia Czerwona|Armia Czerwona]] podjęła serię większych ataków przeciwko reszcie jednostek [[Grupa Armii Południe|Grupy Armii "Południe"]]. 29 stycznia 1943 roku Rosjanie rozpoczęli operację "Skaczok", zaś 2 lutego operację "Zwiezda", które pomiędzy styczniem a początkiem lutego przełamały niemieckie linie obronne, co doprowadziło do wyzwolenia przez oddziały radzieckie miast Charków, [[Kursk]], Biełgorod, [[Ługańsk|Woroszyłowgrad]] i [[Izium|Izjum]]. Radzieckie sukcesy spowodowały nadmierne rozciągnięcie jednostek biorących udział w tych operacjach. Podczas ciągłych operacji wojska radzieckie zostały mocno wyczerpane i w niektórych dywizjach radzieckich pozostawało zaledwie 1000–20001 tys.–2 tys. żołnierzy. 21 lutego feldmarszałek [[Erich von Manstein]] rozpoczął kontrofensywę na Charków, używając w tym celu świeżego [[II Korpus Pancerny SS|II Korpusu Pancernego SS]] i dwóch armii pancernych.
 
Pomimo tego, że siły niemieckie posiadały mniej ludzi niż oddziały Armii Czerwonej, to udało im się oskrzydlić, otoczyć i pokonać jednostki radzieckie na południe od Charkowa. Dzięki temu Manstein mógł ponowić swoją ofensywę na Charków 28 lutego. Pomimo rozkazów nakazujących otoczenie Charkowa od północy II Korpus Pancerny SS uderzył od razu na samo miasto 4 marca. 10 marca oddziały niemieckie podeszły do przedmieść miasta, które po kilkudniowych ciężkich walkach ulicznych, zostało ponownie zdobyte przez [[1 Dywizja Pancerna SS Leibstandarte SS Adolf Hitler|1 Dywizję Pancerną SS]] 15 marca. Niemcy zdobyli Biełgorod trzy dni później, tworząc wybrzuszenie, które doprowadziło do [[Bitwa na Łuku Kurskim|bitwy na Łuku Kurskim]] w lipcu 1943 roku. W wyniku niemieckiej kontrofensywy Rosjanie stracili ponad 80 000tys. żołnierzy. Walki uliczne w Charkowie były także krwawe dla II Korpusu Pancernego SS, który do połowy marca stracił ok. 4300 żołnierzy. Bitwa ta doprowadziła do stabilizacji frontu wschodniego po katastrofalnej porażce pod Stalingradem.
 
== Podłoże ==
=== Sytuacja na froncie wschodnim i plany Armii Czerwonej na początek 1943 roku ===
Klęska 6. Armii pod Stalingradem na kilka tygodni całkowicie oddała inicjatywę w ręce Rosjan. Plan wyzwolenia rejonów dwóch dużych miast, Charkowa i Biełgorodu, powstał już w styczniu. Przedstawiciel [[Stawka Najwyższego Naczelnego Dowództwa|Stawki]] gen. [[Aleksander Wasilewski|Wasilewski]] i dowódca [[Front Woroneski|Frontu Woroneskiego]] gen. [[FilipFilipp Golikow|Filipp Golikow]] zapoznali z nim naczelne dowództwo 21 tego miesiąca, a dwa dni później uzyskano na jej realizację zgodę [[Józef Stalin|Stalina]]. Operacji, która miała przesunąć front o 250 km, nadano kryptonim "Zwiezda" (z [[Język rosyjski|ros.]] ''gwiazda''). Jej przeprowadzenie powierzono Frontowi Woroneskiemu, nacierającemu na Kursk i Charków, czyli w dwóch różnych kierunkach. Rejon Charkowa miał zostać wyzwolony przez [[38 Armia (ZSRR)|38.]] i [[40 Armia (ZSRR)|40. Armię]], [[3 Armia Pancerna (ZSRR)|3 Armię Pancerną]], 18 Korpus Strzelecki i [[6 Korpus Kawalerii Gwardii]]. Do obu armii ogólnych włączono szereg oddziałów przekazanych przez [[60 Armia (ZSRR)|60 Armię]]. 38 Armii, złożonej z 240., 167., 206. i 237. Dywizji Strzeleckiej, przekazała ona 232 Dywizję Strzelecką i 253 Brygadę Strzelecką. Wsparcie 38 Armii stanowiły 180., 14. i 150. Brygada Pancerna oraz trzy pułki artylerii. W skład 40 Armii wchodziły 303. i 100. Dywizja Strzelecka przekazane przez 60 Armię oraz 25 Dywizja Strzelecka Gwardii, 183., 309., 107., 340. i 305. Dywizja Strzelecka, a także 4., 6., 8. i 129. Brygada Strzelecka. Wsparcie zapewniały: [[4 Korpus Pancerny (ZSRR)|4 Korpus Pancerny]], 10 Dywizja Artylerii, 4 Dywizja Artylerii Rakietowej i 5 Dywizja Obrony Przeciwlotniczej<ref name=autonazwa1>''Encyklopedia II wojny światowej nr 36...'', s. 643.</ref>.
 
Najsilniejszym elementem frontu była 3 Armia Pancerna dowodzona przez gen. [[PawełPawieł Rybałko|Pawła Rybałkę]]. Składała się ona z [[12 Korpus Pancerny (ZSRR)|12.]] i [[15 Korpus Pancerny (ZSRR)|15. Korpusu Pancernego]], 179 Samodzielnej Brygady Pancernej, 48. i 62. Dywizji Strzeleckiej Gwardii, 184., 160. i 111. Dywizji Strzeleckiej. Tej armii podporządkowany był także 6 Korpus Kawalerii. Siły 3 Armii Pancernej liczyły 57 557 żołnierzy, 223 czołgi (w tym tylko 85 sprawnych), 389 dział kal. 76-152 mm, 1223 moździerze, 189 dział przeciwpancernych, 1353 [[Karabin przeciwpancerny|rusznice przeciwpancerne]], 1250 ręcznych i 535 ciężkich karabinów maszynowych. Jak na armię mającą nacierać na odcinku 60 km nie było to zbyt wiele, ale optymistycznie zakładano, że Charków zostanie wyzwolony piątego dnia ofensywy. W rzeczywistości korpusy pancerne nie dysponowały dużą liczbą czołgów i pancerne były jedynie z nazwy. W porównaniu z [[Wehrmacht]]em przydzielona artyleria była słaba, podobnie jak wsparcie lotnicze, które zapewniała [[2 Armia Lotnicza]]<ref name=autonazwa1 />.
 
Jednocześnie sytuacja na froncie była na tyle dobra, że dowódca [[Front Południowo-Zachodni (radziecki)|Frontu Południowo-Zachodniego]] gen. [[Nikołaj Watutin]] zamierzał przeprowadzić operację przeciwko [[Grupa Armii Don|Grupie Armii "Don"]], wyzwalając [[Donieckie Zagłębie Węglowe|Zagłębie Donieckie]] i wychodząc na jej tyły. W konsekwencji mogło to odciąć odwrót odchodzących przez [[Rostów nad Donem]] niemieckich [[1 Armia Pancerna (III Rzesza)|1.]] i [[4 Armia Pancerna (III Rzesza)|4. Armii Pancernej]]. Swoje plany Watutin przedstawił Stalinowi 20 stycznia i natychmiast otrzymał akceptację. Operacja ta otrzymała kryptonim "Skaczok" (z ros. ''sus''). Nastawienie do jej przebiegu było bardzo optymistyczne. Z rubieży [[Pokrowskie]] – [[Starobielsk]] zamierzano uderzyć na front [[Kramatorsk]] – [[Artiomowsk (Ukraina)|Artemowsk]], a następnie dalej w kierunku Stalino (ob. [[Donieck]]) – [[Wołnowacha]] – [[Mariupol]], czyli aż do wybrzeża [[Morze Azowskie|Morza Azowskiego]]. Drugie uderzenie z rejonu [[Kamieńsk Szachtyński|Kamieńska]] na Stalino miało doprowadzić do odcięcia w Zagłębiu Donieckim i wokół Rostowa nad Donem znajdujących się tam wojsk niemieckich. Watutin liczył na to, że uda mu się zakończyć operację do 5 lutego 1943 roku. W razie powodzenia jeszcze w czasie zimy planowano wyzwolenie [[Zaporoże (miasto)|Zaporoża]] i marsz wzdłuż wybrzeża do odcięcia [[KrymPółwysep Krymski|Krymu]]u. Plany te były całkowicie nierealne, nie dysponowano bowiem odpowiednimi siłami, a przede wszystkim nie było możliwe dostarczenie zaopatrzenia. Cały front miał do dyspozycji 13001,3 tys. samochodów ciężarowych i 380 [[Cysterna (transport)|cystern]] (mogły one przewieźć zaledwie 45% potrzebnego paliwa) oraz 986 czołgów. Mimo takich trudności Watutin zamierzał zorganizować grupę uderzeniową z trzech korpusów pancernych (3., 10. i 18.), trzech dywizji strzeleckich, trzech pułków artylerii przeciwpancernej, trzech pułków moździerzy i trzech pułków lotniczych. Grupa miała przeprowadzić ofensywę z linii Tarasowka – Starobielsk najpierw na Kramatorsk i Artemowsk, a później na Stalino, Wołnowachę i Mariupol<ref>''Encyklopedia II wojny światowej nr 36...'', s. 643–644.</ref>.
 
Dla Hitlera Zagłębie Donieckie stanowiło cenną zdobycz i nie zamierzał jej oddać. Obawiał się także, że [[Turcja]] zachęcona zwycięstwami [[Alianci II wojny światowej|aliantów]], może wesprzeć ich zbrojnie. Aby wzmocnić wojska niemieckie w tym rejonie, w styczniu ściągnięto z [[Europa Zachodnia|zachodniej Europy]] sześć dywizji i dwie brygady piechoty. Z północnego [[Kaukaz (łańcuch górski)|Kaukazu]] odwołano 1. Armię Pancerną, a z rejonów [[Wiaźma|Wiaźmy]] i [[Rżew]]a – siedem dywizji<ref name=autonazwa2>''Encyklopedia II wojny światowej nr 36...'', s. 644.</ref>.
Podobnie przebiegały działania na głównym kierunku natarcia Frontu Woroneskiego. Armie 40., 69. i 3. Pancerna posuwały się w kierunku Charkowa i przełamały niemiecką linię obrony na rzece [[Oskoł]]. Ich marsz powstrzymała nie tylko niemiecka obrona, ale także zamiecie śnieżne. W nocy 6 lutego lewe skrzydło 40. Armii zbliżyło się do północnych przedmieść miasta Korocz, a następnego dnia wyparło stamtąd [[168 Dywizja Piechoty (III Rzesza)|168. Dywizję Piechoty]]. Walki o Biełgorod rozpoczęły się 8 lutego, a rankiem następnego dnia miasto zostało wyzwolone. Przełamanie obrony umożliwiło 10 lutego wyjście 40. Armii na przestrzeń operacyjną i zbliżenie się do Charkowa na odległość 55 km. Groźba okrążenia zmusiła niemieckie dowództwo do wycofania swych oddziałów z rubieży rzeki [[Doniec]]. Wprowadzenie do akcji [[4 Korpus Pancerny Gwardii|4. Korpusu Pancernego Gwardii]] 12 lutego zwiększyło możliwości 40. Armii i przyśpieszyło tempo natarcia. Popełniono jednak błąd i zamiast głębokiego manewru oskrzydlającego skoncentrowano się na wyzwoleniu miasta<ref name=autonazwa2 />.
 
Natarcie 69. Armii na południu przebiegało pomyślnie i po odparciu kontrataku dywizji [[2 Dywizja Pancerna SS Das Reich|SS "Das Reich"]] udało się 9 lutego wyzwolić [[Wołczańsk|Wowczańsk]], jednak niemiecki opór był coraz silniejszy i natarcie w kierunku Charkowa utknęło. 69. Armii zaczęło brakować piechoty do zdobywania punktów oporu. Z tego samego powodu zatrzymało się natarcie 3. Armii Pancernej, a oddziały wyznaczone do zdobycia przepraw przez rzekę Doniec zostały powstrzymane przez nowo przybyłą na front 1. Dywizję Pancerną SS "Leibstandarte Adolf Hitler". Od 6 do 9 lutego bezskutecznie próbowano zdobyć przyczółki. Dodatkowo trzeba było walczyć z niemieckimi oddziałami cofającymi się przed wojskami Frontu Południowo-Zachodniego i próbującymi przebić się do Charkowa. Jedynie 6. Korpus Kawalerii Gwardii zdołał 9 lutego dojść do rejonu [[Merefa|Merefy]]. W sumie jednak w ciągu dziesięciu dni wojska Frontu Woroneskiego zdołały przejść od 80 do 120 km i osiągnąć rubież Dońca, stwarzając zagrożenie dla wojsk wokół Charkowa. Zwiększyło się ono po pomyślnym przebiegu działań w kierunku na [[Pawłohrad|Pawłograd]] i [[KrasnoarmijskKrasnoarmijśk|Krasnoarmiejsk]]. Do obrony Charkowa dowództwo niemieckie wycofało z frontu dywizje SS "Das Reich" i "Leibstandarte Adolf Hitler". Ponadto utworzono w tym celu specjalny korpus złożony ze 168. Dywizji Piechoty, [[Dywizja Großdeutschland|dywizji "Grossdeutschland"]] i [[167 Dywizja Piechoty (III Rzesza)|167. Dywizji Piechoty]] pozostającej dotychczas w rezerwie<ref>''Encyklopedia II wojny światowej nr 36...'', s. 644–645.</ref>.
 
Podczas gdy Niemcy przygotowywali obronę miasta, Armia Czerwona powoli je otaczała, pozostawiając jedynie wąski korytarz od strony południowej. Od północy zbliżała się 40. Armia, od wschodu 69. Armia, a od południowego wschodu 3. Armia Pancerna. Natomiast [[6 Armia (ZSRR)|6. Armia]] Frontu Południowo-Zachodniego dotarła do linii kolejowej [[Łozowa (miasto)|Łozowa]]–Charków. Skierowanie do utrzymania Charkowa II Korpusu Pancernego SS, złożonego z trzech dywizji wyposażonych w 172 czołgi [[Panzerkampfwagen III|PzKpfw III]], 95 [[Panzerkampfwagen IV|PzKpfw IV]], 28 [[Panzerkampfwagen VI Tiger|PzKpfw VI Tiger]] i 49 innych, nie było rozsądnym pomysłem i dowódca korpusu chciał go wycofać. Spotkał się jednak z odmową, a do tego w momencie zbliżenia się Rosjan 16 lutego do przedmieść skierowano tam jeszcze dywizję [[3 Dywizja Pancerna SS Totenkopf|SS "Totenkopf"]]. Kiedy na ponowną propozycję wycofania udzielono negatywnej odpowiedzi, dowódca na własną rękę zarządził ewakuację korpusu, bardziej przydatnego na otwartych przestrzeniach. W efekcie część korpusu opuściła miasto, pozostawiając wiele sprzętu. Znacznie osłabiona niemiecka obrona nie wytrzymała szturmu i do 18 lutego oddziały radzieckie wyzwoliły miasto<ref name=autonazwa3>''Encyklopedia II wojny światowej nr 36...'', s. 645.</ref>.
Zanim ruszył Front Woroneski, działania rozpoczął Front Południowo-Zachodni. Trzon jego sił stanowiła grupa uderzeniowa złożona z 6. Armii gen. F.M. Charitonowa, grupa ruchoma gen. [[Markian Popow|Markiana Popowa]] i [[1 Armia Gwardii|1. Armia Gwardii]] gen. [[Wasilij Kuzniecow|Wasilija Kuzniecowa]]. Do osłony lewego skrzydła wyznaczono [[3 Armia Gwardii|3. Armię Gwardii]] gen. [[Dmitrij Leluszenko|Dmitrija Leluszenki]] i [[5 Armia Pancerna (ZSRR)|5. Armię Pancerną]] gen. [[Iwan Szlemin|Iwana Szlemina]]. Armie te miały nacierać bez drugiego rzutu, a grupa Popowa, przewidziana do przerwania frontu, miała tylko 137 czołgów oraz niewielkie zapasy paliwa i amunicji. Wsparcie z powietrza miała zapewniać [[17 Armia Lotnicza|17. Armia Lotnicza]], licząca 274 sprawne samoloty bazujące na oddalonych lotniskach<ref name=autonazwa3 />.
 
Działania frontu rozpoczęła 6. Armia, ruszając 29 stycznia w kierunku [[Bałaklija|Balaklei]]. Następnego dnia przystąpiły do walki 1. Armia Gwardii, nacierająca na [[Krasnyj Łyman|Krasny Liman]], i 3. Armia Gwardii, uderzając na [[Debalcewe]] z zamiarem obejścia Woroszyłowgradu (ob. [[Ługańsk]]) od południa. Między 1. Armią Gwardią a 6. Armią wprowadzono grupę Popowa, która szybko się posuwała na południe. Do 19 lutego 6. Armia przebyła 140-180 km, wyzwoliła przy tym Balakleję i [[Izium|Izjum]] oraz zbliżyła się do [[Krasnohrad|Krasnogradu]]. 1. Armia Gwardii już 11 lutego wyzwoliła miasto Łozowa, a 4. Korpus Pancerny Gwardii z grupy Popowa osiągnął rejon miasta Krasnoarmiejsk<ref name=autonazwa4>''Encyklopedia II wojny światowej nr 36...'', s. 646.</ref>.
 
Marsz oddziałów radzieckich na południe zaczął zagrażać okrążeniem Grupy Armii "Don". W takiej sytuacji von Manstein zaproponował odejście wojsk tej grupy znad Dońca i [[Don]]u na rubież rzeki [[Mius]]. Feldmarszałek wezwany 6 lutego przed oblicze [[Adolf Hitler|Hitlera]] zdołał go przekonać do swego planu i zgodę na odwrót uzyskał. Wycofanie wojsk rozpoczęto już następnego dnia. Manewr ten pozwolił na znaczną poprawę wojsk niemieckich w tym rejonie, a dodatkowo pozostał on niezauważony przez radziecki wywiad. Tymczasem ofensywa [[Front Południowy (radziecki)|Frontu Południowego]] gen. [[Andriej Jeriomienko|Andrieja Jeriomienko]], istniejącego od 1 stycznia 1943 roku, prowadzona po wycofaniu się Niemców doprowadziła do wyzwolenia [[Nowoczerkask]]a i [[Rostów nad Donem|Rostowa nad Donem]]. Rzekę Mius wojska frontu osiągnęły 17 lutego, ale dobrze przygotowanej obrony nie zdołały sforsować i front zatrzymał się na północ od [[Taganrog]]u<ref name=autonazwa4 />.
Do kontrofensywy armia niemiecka przygotowywała się w pośpiechu, ale starannie. 13 lutego na bazie Grupy Armii "Don" została utworzona [[Grupa Armii Południe|Grupa Armii "Południe"]], której podporządkowano wszystkie wojska znajdujące się w pasie od Taganrogu do Grajworonu. Trzon wojsk tej grupy stanowiły [[1 Armia Pancerna (III Rzesza)|1.]] i [[4 Armia Pancerna (III Rzesza)|4. Armia Pancerna]] oraz grupy operacyjne [[Grupa Operacyjna Kempf|"Kempf"]] i "Hollidt". Dodatkowo stan tej grupy armii uzupełniono siedmioma dywizjami przerzuconymi spod Rostowa i z zachodniej Europy oraz zrekonstruowanym II Korpusem Pancernym SS. Do 18 lutego Grupa Armii "Południe" rozrosła się do 30 dywizji, w tym 13 pancernych i zmechanizowanych. Operację odrzucenia Rosjan rozpoczęto 21 lutego, jeszcze przed zakończeniem przygotowań. 4. Armia Pancerna i II Korpus Pancerny SS spod Krasnogradu uderzyły na prawe skrzydło 6. Armii Frontu Południowo-Zachodniego, a cztery dywizje XL Korpusu Pancernego 1. Armii Pancernej nacierały spod Krasnoarmiejska w kierunku [[Barwinkowe|Barwinkowa]]. Po kilku dniach do działań miał się włączyć XLVIII Korpus Pancerny i zaatakować od południa Pawłograd. W rezerwie miały pozostać dwie dywizje piechoty. Łącznię do przerwania frontu wyznaczono 7 dywizji pancernych i zmechanizowanych oraz 3 dywizje piechoty. Posiadały one ponad 800 czołgów, głównie średnich i nieliczne Tygrysy. Wsparcie lotnicze liczyło ok. 750 samolotów<ref name=autonazwa5 />.
 
Ruchy niemieckich oddziałów w stronę frontu 19 i 20 lutego wykryło [[RadzieckieWojskowe Siły Powietrzne (ZSRR)|radzieckie lotnictwo]], ale w dowództwie uznano je za działania osłonowe i nie zmieniono działań dla 6. Armii i grup ruchomych. Także lewe skrzydło Frontu Woroneskiego dalej miało się posuwać na zachód. Jeszcze wieczorem 20 lutego 69. Armia otrzymała rozkaz kontynuowania działań w kierunku na Krasnograd, który był także celem dla 3. Armii Pancernej. Ich działania zatrzymała skierowana w ten rejon dywizja "Grossdeutschland". Dzień wcześniej w rejonie Krasnoarmiejska niemiecki XL Korpus Pancerny rozpoczął oskrzydlanie grupy ruchomej Frontu Południowo-Zachodniego, zadając jej poważne straty. Gen. [[Nikołaj Watutin|Watutin]] nie wyraził 21 lutego zgody na wycofanie tych oddziałów i rozkazał atakować, choć pozostało im tylko 25 czołgów. Jeszcze bardziej sytuacja skomplikowała się następnego dnia, kiedy niemiecki XLVIII Korpus Pancerny, atakując w kierunku Pawłogradu i dążąc do spotkania z II Korpusem Pancernym SS, zagroził wojskom południowego skrzydła Frontu Południowo-Zachodniego<ref name=autonazwa5 />.
 
Wojska 6. Armii 22 i 23 lutego znalazły się w tak trudnej sytuacji, że pozostał im tylko odwrót na wschód. Nie wszystkie oddziały mogły wykonać taki manewr i znalazły się w okrążeniu. Natomiast [[25 Korpus Pancerny (ZSRR)|25. Korpus Pancerny]], mimo wszystko nacierający na [[Zaporoże (miasto)|Zaporoże]], oddalił się od 6. Armii o 100 km i pozbawiony paliwa znalazł się w okrążeniu. Sytuacja Frontu Południowo-Zachodniego stawała się tragiczna, ale mimo tego [[Stawka Najwyższego Naczelnego Dowództwa|Stawka]] do 25 lutego nie wydała zgody na odwrót. Odchodzenie wojsk frontu na rubież rzeki Doniec trwało do 3 marca podczas ciężkich walk połączonych z dużymi stratami<ref>''Encyklopedia II wojny światowej nr 36...'', s. 647–648.</ref>.
Pomyślny dla Niemców rozwój wydarzeń spowodował, że 28 lutego dowództwo Grupy Armii "Południe" wydało rozkaz bezpośredniego ataku na Charków. Zadanie to miała wykonać 4. Armia Pancerna wzmocniona trzema dywizjami i grupą "Kempf". W sumie na początku marca lewe skrzydło Frontu Woroneskiego było atakowane przez sześć dywizji pancernych, jedną zmotoryzowaną i dziesięć piechoty. Siły te miały działać na odcinku 150 km. Do zdobycia samego miasta wyznaczono dwa korpusy pancerne i jeden armijny, które miały w składzie pięć dywizji pancernych<ref name=autonazwa6>''Encyklopedia II wojny światowej nr 36...'', s. 648.</ref>.
 
Dopiero w takiej sytuacji dowództwo Frontu Woroneskiego zdecydowało się przerwać operacje zaczepne prawego skrzydła i przygotować armie [[38 Armia (ZSRR)|38.]] i [[60 Armia (ZSRR)|60.]] do obrony. Natomiast armie [[40 Armia (ZSRR)|40.]] i [[69 Armia (ZSRR)|69.]] w razie fiaska działań obronnych miały się wycofać na północ od Charkowa, a [[3 Armia Pancerna (ZSRR)|3. Armia Pancerna]] – bronić podejścia do miasta. Jednocześnie w rejon Charkowa przerzucono sześć dywizji i dwie brygady strzeleckie. W rzeczywistości siły przeznaczone do obrony miasta były słabe. Dywizje liczyły po 3500–40003,5 tys.–4 tys. ludzi, a cały front miał tylko 70 czołgów. Brakowało uzbrojenia, amunicji, paliwa, żywności i mundurów. Skierowana na pomoc [[64 Armia (ZSRR)|64. Armia]] mogła przybyć dopiero 10 marca<ref name=autonazwa6 />.
 
Szturm Charkowa rozpoczął się 4 marca atakiem [[II Korpus Pancerny SS|II Korpusu Pancernego SS]] i XLVIII Korpusu Pancernego na pozycje 3. Armii Pancernej, której opór był na tyle silny, że w ciągu dwóch dni Niemcy posunęli się tylko o 6-8 km. W takiej sytuacji kierunek ataku został zmieniony 6 marca na styk 69. Armii i 3. Armii Pancernej. Niemieckie oddziały pancerne zdołały w rejonie Walek przerwać front i wejść na 15 km w głąb pozycji wroga. Następnego dnia zwiększono nacisk przez wprowadzenie do walki Korpusu Armijnego "Raus", co zmusiło 3. Armię Pancerną do cofnięcia się za rzekę [[Mża]]. Niemieckiego marszu nie powstrzymało też skierowanie pod Charków kolejnych trzech dywizji strzeleckich<ref name=autonazwa6 />.
== Podsumowanie i straty obu stron ==
[[Plik:Bundesarchiv Bild 101I-704-0129-08, Russland-Süd (Charkow-), Panzer VI (Tiger I).jpg|thumb|300px|PzKpfw VI Tiger na ulicach Charkowa]]
W czasie bitwy zniszczeniu uległy trzy radzieckie armie oraz jeden korpus pancerny – 52 dywizje, ponad 80 000tys. żołnierzy, z czego 45 219 zabitych i zaginionych. Odbudowa sił na tym odcinku przez [[Robotniczo-Chłopska Armia Czerwona|Armię Czerwoną]] trwała aż do lipca 1943 roku. Straty niemieckie są trudniejsze do ustalenia, ale np. w oddziałach uderzeniowych II Korpusu Pancernego SS
wyniosły ok. 44%. Nie są to jednak dokładne ustalenia strat niemieckich, gdyż jednostki SS, jako najbardziej fanatyczne, rozmieszczane były na odcinkach, gdzie spodziewano się szczególnie trudnych walk. Ogólny bilans strat niemieckich szacowany jest na ok. 10 000tys. do 12 000tys. straconych żołnierzy.
 
Po klęsce Niemców [[Bitwa stalingradzka|pod Stalingradem]] sukces [[Erich von Manstein|von Mansteina]] stabilizujący sytuację na froncie należy uznać za jedno z największych osiągnięć dowódczych [[II wojna światowa|II wojny światowej]]. Wykonał on jeden z najtrudniejszych manewrów wojskowych, a następnie przypuścił zmasowany kontratak i wykorzystując miejscową przewagę pancerną (niedawno wprowadzone do jednostek bojowych ciężkie czołgi [[Panzerkampfwagen VI Tiger|PzKpfw VI Tiger]] okazały się równorzędnymi przeciwnikami dla radzieckich [[T-34]] co miało demoralizujący wpływ na Armię Czerwoną) i lotniczą, zadał wielkie straty dużo liczniejszemu przeciwnikowi.