Organizacja międzynarodowa: Różnice pomiędzy wersjami

Usunięte 4039 bajtów ,  4 lata temu
odn
(odn)
'''Organizacje międzynarodowe''' – niejednorodna grupa [[Uczestnicy stosunków międzynarodowych|uczestników stosunków międzynarodowych]] dzieląca się pod względem statusu [[prawo międzynarodowe|prawnomiędzynarodowego]] na [[Międzynarodowa organizacja rządowa|międzynarodowe organizacje rządowe]] ([[język angielski|ang.]] ''International Governments Organizatons'' – IGOs) i [[Międzynarodowa organizacja pozarządowa|międzynarodowe organizacje pozarządowe]] ([[język angielski|ang.]] ''International Non-Government Organizatons'' – INGOs)<ref>{{cytuj książkęodn|autor r=Teresa Łoś-Nowak|rozdział=Organizacje międzynarodowe – ewolucja w kierunku samodzielności w polityce i stosunkach międzynarodowych|nazwisko=Łoś-Nowak|imię=Teresa|autor link=Teresa Łoś-Nowak|tytuł=Organizacje w stosunkach międzynarodowych. Istota - mechanizmy działania - zasięg|wydanie=4|wydawca=Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego|miejsce=Wrocław|rok=2004|stronys=35-36|isbn=83-229-2520-4}}</ref>. Mianem rządowych określa się [[organizacja|zorganizowane]] przez państwo struktury utworzone w celu rozwoju współpracy<ref name=OM36>{{cytuj książkęodn|autor r=Teresa Łoś-Nowak|rozdział=Organizacje międzynarodowe – ewolucja w kierunku samodzielności w polityce i stosunkach międzynarodowych|nazwisko=Łoś-Nowak|imię=Teresa|autor link=Teresa Łoś-Nowak|tytuł=Organizacje w stosunkach międzynarodowych. Istota - mechanizmy działania - zasięg|wydanie=4|wydawca=Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego|miejsce=Wrocław|rok=2004|stronys=36|isbn=83-229-2520-4}}</ref>. Muszą być one związkiem minimum trzech suwerennych państw, posiadać zdefiniowany cel i być powołane z [[umowa międzynarodowa|mocy umowy międzynarodowej]]<ref name{{odn|Łoś-Nowak|2004|s=OM36 />36}}. Z kolei określenie międzynarodowych organizacji pozarządowych zdefiniowano w rezolucji [[Rada Gospodarcza i Społeczna ONZ|RGiS ONZ]] z 27 lutego [[1950]] jako ''organizacje działające w sferze [[stosunki międzynarodowe|stosunków międzynarodowych]], które nie zostały utworzone na podstawie umowy międzynarodowej''<ref name{{odn|Łoś-Nowak|2004|s=OM36 />36}}. Ponadto członkostwo w tych organizacjach z natury jest otwarte dla zainteresowanych stron. Ich działalność opiera się na statutach i regulaminach, czyli aktach o charakterze wewnętrznym<ref name{{odn|Łoś-Nowak|2004|s=OM36 />36}}.
 
== Historia ==
Pojawienie się i rozwój organizacji międzynarodowych związany jest z procesem [[instytucjonalizacja stosunków międzynarodowych|instytucjonalizacji stosunków międzynarodowych]] i zmieniającą się pozycją państw w systemie międzynarodowym<ref name=OM15>{{cytuj książkęodn|autor r=Teresa Łoś-Nowak|rozdział=Organizacje międzynarodowe – ewolucja w kierunku samodzielności w polityce i stosunkach międzynarodowych|nazwisko=Łoś-Nowak|imię=Teresa|autor link=Teresa Łoś-Nowak|tytuł=Organizacje w stosunkach międzynarodowych. Istota - mechanizmy działania - zasięg|wydanie=4|wydawca=Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego|miejsce=Wrocław|rok=2004|stronys=15|isbn=83-229-2520-4}}</ref>. Źródeł instytucji arbitrażu międzynarodowego część badaczy dopatruje się już w [[Starożytna Grecja|starożytnej Grecji]]<ref name{{odn|Łoś-Nowak|2004|s=OM15 />15}}. W tym samym okresie powstawały już także związki państw o charakterze religijno-politycznym (tzw. [[Amfiktionia|amfiktionie]], np. [[Amfiktionia Delficka]]) oraz związki o charakterze polityczno-militarnym (tzw. [[symmachia|symmachie]], np. [[Związek Peloponeski]])<ref>{{cytuj książkęodn|rozdział=Zarys historii prawa międzynarodowego|imię=Remigiusz|nazwisko=Bierzanek|autor link=Remigiusz Bierzanek|imię2=Janusz|nazwisko2=Symonides|autor link2=Janusz Symonides|tytuł=Prawo międzynarodowe publiczne|wydawca=LexisNexis|miejsce=Warszawa|wydanie=8|rok=2008|stronys=34|isbn=978-83-7334-294-1}}</ref>.
 
Pierwsze organizacje międzynarodowe w epoce nowożytnej powstały w [[XIX wiek]]u<ref name=PMP289>{{cytuj książkęodn|rozdział=Organizacje międzynarodowe|imię=Remigiusz|nazwisko=Bierzanek|autor link=Remigiusz Bierzanek|imię2=Janusz|nazwisko2=Symonides|autor link2=Janusz Symonides|tytuł=Prawo międzynarodowe publiczne|wydawca=LexisNexis|miejsce=Warszawa|wydanie=8|rok=2008|stronys=289|isbn=978-83-7334-294-1}}</ref>. Miały one stosunkowo wąski zakres działania i pełniły głównie funkcje natury administracyjnej<ref name{{odn|Bierzanek|Symonides|2008|s=PMP289 />289}}. W [[1850]] powstał [[Związek Telegraficzny Państw Niemieckich i Holandii]] (zastąpiony w [[1865]] przez [[Międzynarodowy Związek Telegraficzny]])<ref name{{odn|Bierzanek|Symonides|2008|s=PMP289 />289}}, w roku [[1874]] – [[Światowy Związek Pocztowy|Powszechny Związek Pocztowy]], w [[1875]] – [[Międzynarodowy Związek Metryczny]], w [[1883]] – [[Związek Ochrony Własności Przemysłowej]], w [[1886]] – [[Związek Ochrony Własności Literackiej i Artystycznej]], a w [[1890]] – [[Międzynarodowe Biuro Publikacji Taryf Celnych]]<ref name=PMP290>{{cytuj książkęodn|rozdział=Organizacje międzynarodowe|imię=Remigiusz|nazwisko=Bierzanek|autor link=Remigiusz Bierzanek|imię2=Janusz|nazwisko2=Symonides|autor link2=Janusz Symonides|tytuł=Prawo międzynarodowe publiczne|wydawca=LexisNexis|miejsce=Warszawa|wydanie=8|rok=2008|stronys=290|isbn=978-83-7334-294-1}}</ref>. Z racji swego charakteru organizacje te nazywano związkami celowymi lub uniami administracyjnymi<ref name{{odn|Bierzanek|Symonides|2008|s=PMP290 />290}}. Ich powstanie wiązało się ze zmianą w strukturze systemu międzynarodowego – na przełomie XVIII i XIX wieku pojawiły się bowiem nowe mocarstwa, stopniowo ożywiał się też [[handel zagraniczny|handel międzynarodowy]]<ref name=OM25>{{cytuj książkęodn|autor r=Teresa Łoś-Nowak|rozdział=Organizacje międzynarodowe – ewolucja w kierunku samodzielności w polityce i stosunkach międzynarodowych|nazwisko=Łoś-Nowak|imię=Teresa|autor link=Teresa Łoś-Nowak|tytuł=Organizacje w stosunkach międzynarodowych. Istota - mechanizmy działania - zasięg|wydanie=4|wydawca=Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego|miejsce=Wrocław|rok=2004|stronys=25|isbn=83-229-2520-4}}</ref>. Ponadto pojawiały się nowe wynalazki, które otwierały możliwość intensyfikacji współpracy gospodarczej na skalę międzynarodową<ref name{{odn|Łoś-Nowak|2004|s=OM25 />25}}. Aby umożliwić ten proces wypracowano zatem nowe formuły kooperacji między państwami<ref name{{odn|Łoś-Nowak|2004|s=OM25 />25}}. Np. po wynalezieniu [[maszyna parowa|maszyny parowej]] wzrosła rola transportu morskiego<ref name{{odn|Łoś-Nowak|2004|s=OM25 />25}}. Z czasem dostrzeżono, że brak regulacji w tym zakresie oznacza duże ryzyko dla dostawców – w [[1874]] powołano zatem [[Międzynarodowa Unia Ubezpieczeń Morskich|Międzynarodową Unię Ubezpieczeń Morskich]]<ref name{{odn|Łoś-Nowak|2004|s=OM25 />25}}. Z kolei w związku z rozwojem handlu utworzono [[Międzynarodowe Biuro Miar i Wag]] w [[1875]], którego zadaniem było m.in. opracowanie jednolitego systemu miar<ref name{{odn|Łoś-Nowak|2004|s=OM25 />25}}. Innym przykładem była próba standaryzacji obserwacji [[meteorologia|meteorologicznych]] – przejawem tego było powołanie [[Międzynarodowa Organizacja Meteorologiczna|Międzynarodowej Organizacji Meteorologicznej]] w [[1878]] roku<ref name{{odn|Łoś-Nowak|2004|s=OM25 />25}}.
 
Jednocześnie powstawały także organizacje o charakterze pozarządowym, jak np. [[Międzynarodowe Stałe Biuro Pokoju|Międzynarodowe Biuro Pokoju]] ([[1892]]), [[Międzynarodowy Komitet Olimpijski]] ([[1894]]), czy też [[Międzynarodowa Rada Pielęgniarek]] ([[1899]])<ref name=OM26>{{cytuj książkęodn|autor r=Teresa Łoś-Nowak|rozdział=Organizacje międzynarodowe – ewolucja w kierunku samodzielności w polityce i stosunkach międzynarodowych|nazwisko=Łoś-Nowak|imię=Teresa|autor link=Teresa Łoś-Nowak|tytuł=Organizacje w stosunkach międzynarodowych. Istota - mechanizmy działania - zasięg|wydanie=4|wydawca=Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego|miejsce=Wrocław|rok=2004|stronys=26|isbn=83-229-2520-4}}</ref>. Przełom stanowiło zainicjowanie powołania [[Liga Narodów|Ligi Narodów]] w [[1919]] – pierwszego [[system bezpieczeństwa zbiorowego|systemu bezpieczeństwa zbiorowego]], a zarazem organizacji międzynarodowej o charakterze ogólnym<ref name{{odn|Bierzanek|Symonides|2008|s=PMP290 />290}}. Była to pierwsza organizacja uniwersalna i zorientowana na kooperację o charakterze politycznym<ref name{{odn|Łoś-Nowak|2004|s=OM26 />26}}. Stała się ona również oznaką zmiany sposobu myślenia przez część decydentów politycznych – po raz pierwszy w historii nowożytnej uznano, że tego rodzaju forma współpracy może być przede wszystkim szansą skutecznego działania, a nie tylko ograniczeniem [[suwerenność|suwerennej]] woli państw<ref>{{cytuj książkęodn|autor r=Teresa Łoś-Nowak|rozdział=Organizacje międzynarodowe – ewolucja w kierunku samodzielności w polityce i stosunkach międzynarodowych|nazwisko=Łoś-Nowak|imię=Teresa|autor link=Teresa Łoś-Nowak|tytuł=Organizacje w stosunkach międzynarodowych. Istota - mechanizmy działania - zasięg|wydanie=4|wydawca=Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego|miejsce=Wrocław|rok=2004|stronys=28|isbn=83-229-2520-4}}</ref>.
 
== Klasyfikacja i liczebność ==
Poniższa klasyfikacja wraz z przykładami organizacji międzynarodowych opiera się na klasyfikacji dokonanej przez ''Yearbook of International Organization'' w [[2000]] roku (dane z okresu [[1999]]-[[2000]]1999–2000)<ref>{{cytuj książkęodn|autor r=Teresa Łoś-Nowak|rozdział=Organizacje międzynarodowe – ewolucja w kierunku samodzielności w polityce i stosunkach międzynarodowych|nazwisko=Łoś-Nowak|imię=Teresa|autor link=Teresa Łoś-Nowak|tytuł=Organizacje w stosunkach międzynarodowych. Istota - mechanizmy działania - zasięg|wydanie=4|wydawca=Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego|miejsce=Wrocław|rok=2004|stronys=38-39|isbn=83-229-2520-4}}</ref>:
* '''Konwencjonalne organizacje rządowe – 263'''
** federacje organizacji międzynarodowych – 1 – [[Organizacja Narodów Zjednoczonych]]
** organizacje nieaktywne lub rozwiązywane – 2812
 
Powyższa klasyfikacja pomija jednak organizacje o charakterze specjalnym – takie jak organizacje religijne, międzynarodowe struktury o charakterze pomocniczym, organizacje narodowe etc. – łącznie ich liczbę w okresie 1999-2000 określono na 21772 (z czego 3648 miało charakter rządowy, zaś 18124 pozarządowy)<ref name=OM39>{{cytuj książkęodn|autor r=Teresa Łoś-Nowak|rozdział=Organizacje międzynarodowe – ewolucja w kierunku samodzielności w polityce i stosunkach międzynarodowych|nazwisko=Łoś-Nowak|imię=Teresa|autor link=Teresa Łoś-Nowak|tytuł=Organizacje w stosunkach międzynarodowych. Istota - mechanizmy działania - zasięg|wydanie=4|wydawca=Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego|miejsce=Wrocław|rok=2004|stronys=39|isbn=83-229-2520-4}}</ref>. Sumarycznie wyróżniano zatem wówczas ponad 36 tysięcy organizacji międzynarodowych<ref name{{odn|Łoś-Nowak|2004|s=OM39 />39}}.
 
== Funkcje organizacji międzynarodowych ==
[[Wojciech Morawiecki]] w publikacji „Funkcje organizacji międzynarodowej” wyróżnia trzy podstawowe funkcje:
* funkcja regulacyjna – polega na regulowaniu postępowania państw w stosunkach międzynarodowych przez tworzenie norm i wzorców,
* funkcja operacyjna - polega na bezpośrednim świadczeniu przez organizację usług za pomocą własnych decyzji, organów i środków, którymi dysponują,
* funkcja kontrolna – polega na kontrolowaniu postępowania państw i ustalaniu, czy jest ono zgodne z przyjętymi zobowiązaniami.
 
Niektóre organizacje pełnią także inne funkcje, np. arbitrażowe i sądowe (prowadzą działalność rozjemczą) czy zarządcze (przykładowo [[Międzynarodowa Organizacja Dna Morskiego]] zarządza eksploatacją zasobów mórz i oceanów)<ref>{{Cytuj książkę odn| nazwisko = Góralczyk | imię = Wojciech Sawicki| tytuł = Prawo międzynarodowe publiczne w zarysie | wydawca = LexisNexis | miejsce = Warszawa | data = 2011 | isbn = 978-83-7620-584-7 | nazwisko2 = Sawicki | imię2 = Stefan | strony s= 287}}</ref>.
 
== Zobacz też ==
 
== Bibliografia ==
* {{cytuj książkę|nazwisko=Łoś-Nowak|imię=Teresa|autor link=Teresa Łoś-Nowak|tytuł=Organizacje w stosunkach międzynarodowych. Istota - mechanizmy działania - zasięg|wydanie=4|wydawca=Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego|miejsce=Wrocław|rok=2004|isbn=83-229-2520-4|odn=tak}}
* {{cytuj książkę|rozdział=Organizacje międzynarodowe|imię=Remigiusz|nazwisko=Bierzanek|autor link=Remigiusz Bierzanek|imię2=Janusz|nazwisko2=Symonides|autor link2=Janusz Symonides|tytuł=Prawo międzynarodowe publiczne|wydawca=LexisNexis|miejsce=Warszawa|wydanie=8|rok=2008|strony=285-336|isbn=978-83-7334-294-1|odn=tak}}
* {{Cytuj książkę | nazwisko = Góralczyk | imię = Wojciech | tytuł = Prawo międzynarodowe publiczne w zarysie | wydawca = LexisNexis | miejsce = Warszawa | data = 2011 | isbn = 978-83-7620-584-7 | nazwisko2 = Sawicki | imię2 = Stefan | odn = tak}}
 
== Linki zewnętrzne ==