Żmudź: Różnice pomiędzy wersjami

Dodane 3003 bajty ,  4 lata temu
m
brak opisu edycji
m (MalarzBOT: porządkowanie poziomów nagłówków)
m
Od [[XIII wiek]]u najeżdżana od strony północnej przez [[Kawalerowie mieczowi|zakon kawalerów mieczowych]], który w 1236 roku został pokonany przez Żmudzinów w [[Bitwa pod Szawlami|Bitwie pod Szawlami]]. Wkrótce na Żmudź rozpoczęły się od południa najazdy zakonu krzyżackiego.
 
30 stycznia 1384 roku [[Witold Kiejstutowicz]] podpisał traktat w [[Królewiec|Królewcu]], w którym przyrzekł zostać wasalem zakonu i scedować część Żmudzi na rzecz zakonu krzyżackiego, aż do rzeki [[Niewiaża]], wliczając [[Kowno]]. Potwierdził to układ nad rzeką Ełk w [[1390]] roku.
 
W roku [[1398]] Witold Kiejstutowicz [[Pokój na wyspie Salin|pokojem na wyspie Salin]] odstąpił Krzyżakom większość Żmudzi aż po rzekę [[Niewiaża]], którzy następnie ustanowili tu własną jednostkę terytorialną: wójtostwo. Zaczęto wtedy powolną chrystianizację tej ziemi. W styczniu [[1400]] roku wojska litewskie pod wodza Witolda pomagały Krzyżakom zajmować Żmudź (w zamian Krzyżacy wzięli udział w [[bitwa nad Worsklą|bitwie nad Worsklą]]). Jednocześnie za wiedzą Witolda wybuchło na Żmudzi powstanie w [[1401]] roku. Pod koniec roku Litwa oficjalnie zaczęła pomagać powstańcom. Krzyżacy odpowiedzieli wspierając [[Świdrygiełło|Świdrygiełłę]], z którym podpisali układ w Malborku w [[1402]] roku. Wojna litewsko-żmudzka zakończyła się w roku [[1403]] [[pokój w Raciążu|pokojem w Raciążu]], na mocy którego potwierdzono, że Żmudź jest własnością zakonu Krzyżackiego. W [[1404]] roku wójtem Żmudzi został [[Michał Küchmeister von Sternberg|Michał Küchmeister]]. W roku [[1405]] i [[1406]] wojska litewskie ponownie wspierały Krzyżaków przeciwko Żmudzinom. Głównymi zamkami krzyżackimi na Żmudzi były [[Dubissa]], [[Sowieck|Tylża]], [[Fredeburg(żmudź)|Fredeburg]], zamek nad Ełkiem.
 
W 1440 roku Żmudź pod przywódcą Dowmonta, zwolennika [[Michał Bolesław Zygmuntowicz|Michajłuszki]] (syna Zygmunta Kiejstutowicza), wykazując tendencje separatystyczne wystąpiła przeciwko Kazimierzowi Jagiellończykowi, który w 1441 roku spacyfikował buntownicze nastroje uznając jej autonomię w zakresie administracji i sądownictwa<ref name=autonazwa3>M. Bogucka, ''Kazimierz Jagiellończyk'', Warszawa 1978, s. 25.</ref><ref name="Ochmański111">J. Ochmański, ''Historia Litwy'', Wrocław 1982, s. 111.</ref>. Na mocy postanowienia Kazimierza Jagiellończyka Żmudź miała być traktowana na równi z województwami wileńskim i trockim, i przestała być traktowana tylko jako starostwo żmudzkie (jakim była od 1413 r.), przywrócono jej tytuł Księstwa żmudzkiego (Ducatus Samogitiae), a księciem został Kazimierz Jagiellończyk.
[[Plik:RON księstwo żmudzkie map.svg|thumb|{{Legenda|#ed3b3b|[[Księstwo Żmudzkie]] w granicach Polski w 1619}}]]
 
[[Władcy Polski]] przywrócili tytuł [[Księstwo Żmudzkie|książąt żmudzkich]] w [[1441]] roku (łac. ''duces Samogitiae'') i zachowali go do [[1795]].
 
Po Rozbiorze Polski w 1795 roku Żmudź została zajęta przez Rosję, co zostało potwierdzone po wojnach napoleońskich na Kongresie wiedeńskim w 1815 roku.
 
[[Plik:Hanging Polish January insurgents by Russians in Šiauliai.PNG|thumb|Wieszanie [[powstanie styczniowe na ziemiach zabranych|powstańców styczniowych]] w [[Szawle|Szawlach]], ołówek na papierze, autor [[Stanisław Witkiewicz]]]]
W czasie [[Powstanie listopadowe|Powstania listopadowego]] miały miejsce liczne wystąpienia Żmudzinów przeciwko okupacji rosyjskiej: 26 marca 1831 powstańcy opanowali [[Rosienie]], 28 marca [[Telsze]], [[Szawle]], 2 kwietnia Janów, 7 kwietnia, rozbrajając rosyjskie garnizony i tworząc własne struktury administracji. W Rosieniach powołano Rząd Tymczasowy, na którego czele stanęli: Juliusz Gruszewski, Józef Rymkiewicz i Ignacy Staniewicz. Ezechiel Staniewicz został naczelnikiem powiatu rosieńskiego.
 
 
== Siedziby ziemiańskie<ref>Roman Aftanazy, ''Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej'', Tom 3, s. 175-299.</ref> ==
[[Plik:Palanga Tyszkiewicz palace.jpg|thumb|[[Pałac Tyszkiewiczów w Połądze]]]]
* [[Bejsagoła]] – pałac rodziny Komarów
* [[Berżany]] – pałac Adolfa Czapskiego z ok. 1840 r.
* [[Roman (książę żmudzki)|Roman]]
* [[Narymont]] [[XIII wiek]]
 
== Polacy urodzeni na Żmudzi ==
Na żmudzkiej ziemi urodziło się wielu znamienitych Polaków - ludzi polityki, nauki, sztuki, wojskowości, duchowieństwa, sportu.
*[[Jan Bucewicz-Wręba]] - adwokat, działacz mniejszości polskiej na Litwie w dwudziestoleciu międzywojennym
*[[Wojciech Buyko]] - artysta fotograf
*[[Zygmunt Cytowicz]] - ziemianin, [[Powstanie styczniowe|powstaniec styczniowy]]
*[[Jan Czeraszkiewicz]] - adwokat, nauczyciel
*[[Adam Dowgird]] - lekarz, działacz mniejszości polskiej na Litwie w dwudziestoleciu międzywojennym
*[[Aleksander Gabszewicz]] - generał brygady pilot [[Wojsko Polskie II RP|Wojska Polskiego]], [[as myśliwski]] [[Polskie Siły Powietrzne na obczyźnie|Polskich Sił Powietrznych na Uchodźstwie]]
*[[Adolf Grajewski]] - adwokat, działacz mniejszości polskiej na Litwie w dwudziestoleciu międzywojennym
*[[Cyprian Michał Janczewski]] - współzałożyciel tajnego stowarzyszenia "[[Czarni Bracia (organizacja)|Czarnych Braci]]", zesłaniec
*[[Edward Janczewski-Glinka]] - biolog, rektor [[Uniwersytet Jagielloński|Uniwersytetu Jagiellońskiego]]
*[[Hieronim Kajsiewicz]] - kaznodzieja, pisarz religijny, [[powstanie listopadowe|powstaniec listopadowy]]
*[[Franciszek Kaupowicz]] - duchowny katolicki, propagator i obrońca mowy polskiej na [[Warmia|Warmii]]
*[[Bolesław Lutyk]] - działacz mniejszości polskiej na Litwie w dwudziestoleciu międzywojennym
*[[Antoni Mackiewicz]] - duchowny katolicki, inicjator [[Powstanie styczniowe|powstania styczniowego]] 1863-64 na Litwie
*[[Gabriel Narutowicz]] - pierwszy [[prezydent Rzeczypospolitej Polskiej]]
*[[Stanisław Narutowicz]] - prawnik, ziemianin
*[[Joanna Narutowiczowa]] - działaczka mniejszości polskiej na Litwie w dwudziestoleciu międzywojennym
*[[Józef Oleszkiewicz]] - malarz
*[[Wanda Rutkiewicz]] - alpinistka i himalaistka
*[[Stanisław Sakiel]] - lekarz, [[Doktor (stopień naukowy)|doktor nauk]] [[medycyna|medycznych]]
*[[Jakub Szymkiewicz]] - lekarz, filantrop, pisarz
*[[Jan Truskowski]] - podkomisarz [[Policja Państwowa|Policji Państwowej]], ofiara [[Zbrodnia katyńska|zbrodni katyńskiej]]
*[[Władysław Tryliński]] - inżynier komunikacji
*[[Alfred Tyszkiewicz]] - hrabia, dawny właściciel [[Pałac Tyszkiewiczów w Połądze|majątku w Połądze]]
*[[Michał Wojnicz]] - chemik, farmaceuta, rewolucjonista, bibliofil, antykwariusz
*[[Tadeusz Wolański]] - archeolog, badacz napisów w [[język etruski|języku etruskim]]
*[[Władysław Michał Zaleski]] - duchowny katolicki, podróżnik i przyrodnik
 
== Zobacz też ==
9836

edycji