Otwórz menu główne

Zmiany

Dodane 339 bajtów ,  4 lata temu
szablon {{odn}}, poprawa linków
'''Metafora''' ([[język grecki|gr.]] ''μεταφορά''), inaczej '''przenośnia''' – [[język (mowa)|językowy]] [[Środki stylistyczne|środek stylistyczny]], w którym obce znaczeniowo [[wyraz]]y są ze sobą [[Syntaktyka (językoznawstwo)|składniowo]] zestawione, tworząc związek frazeologiczny o innym znaczeniu niż dosłowny sens wyrazów, np. "od ust sobie odejmę", "podzielę się z wami wiadomością" lub "złote serce".
 
"Metafory i analogie, poprzez zestawienie razem różnych kontekstów, prowadzą do powstawania nowych sposobów patrzenia. Prawie wszystko to, co wiemy, łącznie z poważną nauką, opiera się na metaforze. I dlatego nasza wiedza nie jest absolutna" – profesor Joseph Weizenbaum<ref>Joseph {{odn|Weizenbaum, Moglibyśmy mieć raj, ''Forum'', 28 stycznia |2008.</ref>}}.
 
== Klasyczna definicja ==
Przykładami mogą być zwroty ''czara jest tarczą [[Dionizos]]a'' i ''starość jest wieczorem życia''. Dając wskazówki jak stworzyć dobrą metaforę Stagiryta podkreślał, że powinna przypominać zagadkę. Ułożenie jej wymaga dostrzeżenia podobieństw w rzeczach niepodobnych{{odn|Arystoteles|1989|s=1489 b}}.
 
Stanowisko Arystotelesa współcześnie jest uznawane za błędne z dwóch powodów{{odn|Głowiński|Kostkiewiczowa|Okopień-Sławińska|1988|s=275}}. Pierwszym jest założenie Arystotelesa, że w metaforze wyrażenie konwencjonalne zostaje zastąpione przez wyrażenie nietypowe, a odczytanie metafory polega tylko na odgadnięciu słowa właściwego. Błąd polega na przekonaniu, że sens metafory można zawrzeć w krótkim niemetaforycznym wyrażeniu. Tymczasem dobrą przenośnię można odczytywać na wiele sposobów. Drugi to przypisywane Arystotelesowi stanowisko, że przenośnia jest skróconym [[porównanie]]m. W rzeczywistości jest to pogląd [[Kwintylian]]a, inspirowany pracami Arystotelesa<ref>{{cytuj książkę odn|nazwisko = Ricoeur|imię=Paul| tytuł = The Rule of Metaphor| wydawca = Routledge & Kegan Paul| miejsce = Londyn| rok = 1986| strony s= 25}}</ref>. Utożsamianie porównania i przenośni jest błędem, ponieważ w porównaniu płaszczyzna podobieństwa jest wyraźnie określona, a w przenośni nie<ref>{{cytuj książkę odn|nazwisko = Dobrzyńska|imię=Teresa| tytuł = Metafora| wydawca = Ossolineum i Wydawnictwo PAN| miejsce = Wrocław, Warszawa| rok = 1984| strony s= 73-75}}</ref>.
 
Pojęciem dopełniającym jest [[metonimia]]. Dualizm ''metafora''-''metonimia'' po raz pierwszy został zaproponowany przez językoznawcę [[Roman Jakobson|Romana Jakobsona]] w 1957 roku, a w tak ogólnym znaczeniu spopularyzowany przez antropologa [[Claude Lévi-Strauss|Claude'a Lévi-Straussa]]. Zdaniem socjologa [[Gareth Morgan|Garetha Morgana]] postrzeganie świata społecznego odbywa się właśnie przede wszystkim przy użyciu metafor, a także [[sensemaking]]u.
 
=== Domeny pojęciowe ===
W 1987 roku Lakoff wprowadza pojęcie "domen pojęciowych": metafory pojęciowe powstają jako skutek systematycznego powiązania dwóch różnych domen pojęciowych, z których jedna (X) funkcjonuje jako domena docelowa, zaś druga jako domena źródłowa (Y) metaforycznego rzutowania. W ten sposób X rozumiana jest jako Y, co czyni domenę pojęciową dostępną poznawczo, poprzez odwołanie się do innego obszaru doświadczenia. Właściwa projekcja metaforyczna zachodzi więc na płaszczyźnie pojęciowej pomiędzy dwiema domenami pojęciowymi i znajduje swój wyraz w języku w różnych konwencjonalnych zwrotach. Przy czym naczelna teza tej teorii głosi, że abstrakcyjne domeny docelowe (X) są z reguły łączone z konkretniejszymi i poznawalnymi zmysłowo domenami źródłowymi (Y): "Metafory wyłaniają się z naszych jasno określonych i konkretnych doświadczeń, pozwalając nam tworzyć pojęcia tak abstrakcyjne i złożone jak argumentowanie"<ref>{{odn|Lakoff George, |Johnson Mark ''Metafory w naszym życiu''. tłumaczenie T. P. Krzeszowski. Warszawa |1988, |s. =132</ref>}}. Jest to reguła, która nie wyklucza wyjątków, traktowana jest przez swoich twórców jako pewna tendencja lub preferencja do pojmowania pojęć mniej konkretnych za pomocą pojęć bardziej konkretnych. Jedną z cech teorii kognitywnej, w odróżnieniu od innych teorii metafory, jest nieodwracalna relacja elementów X i Y; uważa się zatem, że projekcja metaforyczna ma tylko jeden kierunek. Jedna z uczennic Lakoffa, [[Eve Sweetser]], pisze o tym tak: "Rzutowania są jednokierunkowe: doświadczenie fizyczne jest źródłem słownictwa dla opisu naszych stanów psychologicznych, ale nie na odwrót<ref>{{odn|Jäkel Olaf, ''Metafory w abstrakcyjnych domenach dyskursu'', tłumaczenie T. P. Krzeszowski. Warszawa 1988, |2003|s. =29.</ref>}}. Ta tzw. "teza o jednokierunkowości", ogłoszona w 1980 roku, została porzucona w ujęciu metafory kognitywnej w teorii amalgamacji pojęciowej (conceptual blending), gdzie obok typowych przypadków jednokierunkowego rzutowania (nazywanych "single-scope blends"<ref>{{odn|Fauconnier, Giles i |Turner, Mark. ''The Way We Think: Conceptual blending and the mind's hidden complexities'', wyd. Basic Books, Nowy Jork |2002, |s.=126-131</ref>}}) omawia się wiele innych, w których kierunkowość ta jest wyraźnie mniej zarysowana bądź nieobecna (n.p. "double-scope blends"<ref>{{odn|Fauconnier, Giles i |Turner, Mark. ''The Way We Think: Conceptual blending and the mind's hidden complexities'', wyd. Basic Books, Nowy Jork |2002, |s.=131-135</ref>}}).
 
[[Metodologia]] kognitywnej teorii metafory polega na "rekonstrukcji" metafor pojęciowych z dostępnego materiału językowego. Oto przykłady:
* Zaczyna ''brakować'' ci czasu.
* Musisz ''oszczędzać'' czas.
* ''Odłóż'' trochę czasu na grę w pingponga<ref>Cyt za: {{odn|Lakoff George, |Johnson Mark, ''Metafory w naszym życiu''. tłumaczenie T. P. Krzeszowski. Warszawa |1988, |s. =30</ref>}}.
* Czas to pieniądz.
 
 
== Metafora w psychoterapii ==
W psychoterapii metafora odnosi się do wszystkiego, co wyraża relację pomiędzy dwoma obiektami, np. anegdota, analogia, gra słów, zagadka, symbol. Metafora ma na celu poradzenie sobie z [[Opór (psychologia)|oporem]] klienta, pomaga zmienić jego przekonania, czasem za jej pomocą można dotrzeć do [[wyparcie|wypartych]] uczuć i zapomnianych wspomnień i w ten sposób dotrzeć do wewnętrznych zasobów klienta. „[[Analogia]] i metafora, podobnie jak dowcipy, mogą wywierać ogromny wpływ poprzez aktywizację nieświadomych schematów skojarzeniowych i reakcji, które w sposób nagły podsuwają świadomości «nowe» fakty lub reakcje behawioralne”<ref>{{odn|Erickson i in., 1976, za: Cade, O'Hanlon, ''Stopem po terapii krótkoterminowej'', |1996, |s. =128-129</ref>}}. Metaforę często stosuje się w [[hipnoza|hipnozie]].
 
== Zobacz też ==
* [[Lingwistyka kognitywna]]
 
{{Przypisy|2}}
 
== Bibliografia ==
* {{cytuj książkę |nazwisko = Arystoteles| autor link = Arystoteles |inni=Henryk Podbielski (przeł. z grec. i oprac.)|tytuł = Poetyka| wydawca = Ossolineum| miejsce = Wrocław| rok = 1989|seria=Bibliotek Narodowa. Seria 2|isbn=8304032775|odn=tak}}
*{{cytuj książkę|imię=Brian|nazwisko=Cade|imię2=William Hudson|nazwisko2=O'Hanlon|tytuł=Stopem po terapii krótkoterminowej|rok=1996|inni=Beata Moderska, Tadeusz Zysk (tłum. z ang.)|wydawca=Zysk i sp.|miejsce=Poznań|odn={{odn/id|Erickson i in., 1976, za: Cade, O'Hanlon|1996|s=128-129}}|isbn=8371501749}}
* {{cytuj książkę |nazwisko = Dobrzyńska|imię=Teresa| tytuł = Metafora| inni=Maria Renata Mayen (red.)|wydawca = OssolineumZakład iNarodowy Wydawnictwoim. PANOssolińskich| miejsce = Wrocław, Warszawa| rok = 1984|isbn=8304013339|odn=tak}}
* {{cytuj książkę|nazwisko=Głowiński|imię=Michał|autor link=Michał Głowiński||tytuł=Słownik terminów literackich|wydawca=Ossolineum|miejsce=Wrocław, Warszawa, Kraków|data=1988|nazwisko2=Kostkiewiczowa|imię2=Teresa|autor link2=Teresa Kostkiewiczowa|nazwisko3=Okopień-Sławińska|imię3=Aleksandra|autor link3=Aleksandra Okopień-Sławińska|nazwisko4=Sławiński (red.)|imię4=Janusz|odn=tak}}
* {{cytuj książkę|nazwisko=Fauconnier|imię=Giles|nazwisko2=Turner|imię2=Mark|tytuł=The Way We Think: Conceptual blending and the mind's hidden complexities|wydawca=Basic Books|miejsce=Nowy Jork|rok=2002|język=en|isbn=9780465087853|odn=tak}}
* Jäkel Olaf, ''Metafory w abstrakcyjnych domenach dyskursu'', tłumaczenie T. P. Krzeszowski. Warszawa 1988
* {{cytuj książkę|nazwisko=Głowiński|imię=Michał|autor link=Michał Głowiński||tytuł=Słownik terminów literackich|wydawca=OssolineumZakład Narodowy im. Ossolińskich|miejsce=Wrocław, Warszawa, Kraków|data=1988|nazwisko2=Kostkiewiczowa|imię2=Teresa|autor link2=Teresa Kostkiewiczowa|nazwisko3=Okopień-Sławińska|imię3=Aleksandra|autor link3=Aleksandra Okopień-Sławińska|nazwisko4inni=Janusz Sławiński (red.)|imię4Wydanie=Janusz2|isbn=8304017873|odn=tak}}
* George Lakoff, Mark Johnson, ''Metafory w naszym życiu''. Tłum. T. P. Krzeszowski. Warszawa 1988
* {{cytuj książkę |nazwisko = RicoeurJäkel|imię=PaulOlaf| tytuł =Metafory Thew Ruleabstrakcyjnych ofdomenach Metaphordyskursu|inni=Monika wydawcaBanaś, Bronisław Drąg|miejsce=Kraków|wydawca=Towarzystwo RoutledgeAutorów &i KeganWydawców Paul|Prac miejsceNaukowych "Universitas"|seria=Językoznawstwo Londyn|Kognitywne. rokStudia =i 1986Analizy|rok=2003|isbn=8324203370|odn=tak}}
* {{cytuj książkę|imię=George|nazwisko=Lakoff|autor link=George Lakoff|imię2=Mark|nazwisko2=Johnson|tytuł=Metafory w naszym życiu|inni=Tomasz P. Krzeszowski (tłum.)|miejsce=Warszawa|wydawca=Państwowy Instytut Wydawniczy|rok=1988|seria=Biblioteka Myśli Współczesnej|isbn=9788306016369|odn=tak}}
* {{cytuj książkę |nazwisko = Ricoeur|imię=Paul|autor link=Paul Ricœur|tytuł = The Rule of Metaphor| wydawca = Routledge & Kegan Paul| miejsce = Londyn| rok = 1986|język=en|odn=tak}}
* {{cytuj pismo|imię=Joseph|nazwisko=Weizenbaum|tytuł=Moglibyśmy mieć raj|czasopismo=Forum|data=2008-01-28|odn=tak}}
 
[[Kategoria:Metafory| ]]
Anonimowy użytkownik