Symfonia: Różnice pomiędzy wersjami

Dodane 146 bajtów ,  4 lata temu
+ Commons
(+ Commons)
 
== Cechy symfonii programowej ==
* muzyka przedstawia i ilustruje program (czyli treść pozamuzyczną - literacką)
* zamiast tematu 1 i 2 (tak jak w formie allegra sonatowego) kompozytorzy stosują motywy przewodnie
* symfonia programowa ma zmienną liczbę części, często symfonia ma tytuł (tytuły mogą mieć też poszczególne części)
== Opis ==
Układ części symfonii klasycznej:
* pierwsza: szybka - [[forma sonatowa]];
* druga: wolna - w formie wariacji lub pieśni (tj. ABA);
* trzecia: taneczna lub bardzo szybka - [[menuet]], a od czasów Beethovena szybsze [[scherzo]];
* czwarta: szybka - [[Rondo (muzyka)|rondo]], [[wariacje]] lub allegro sonatowe.
 
Jednak w XIX wieku formę zaczęto traktować bardziej swobodnie i wielu kompozytorów modyfikowało podany schemat (np. [[Franz Schubert]] w dwuczęściowej<ref>Symfonia nie była oryginalnie planowana jako dwuczęściowa, o czym świadczą chociażby zachowane szkice fortepianowe części III Scherza oraz dwie strony jego instrumentacji.</ref> [[VIII (VII) symfonia Schuberta|VIII Symfonii ''Niedokończonej'']], [[Hector Berlioz]] w 5-częściowej [[Symfonia fantastyczna|''Symfonii fantastycznej'']], [[Gustav Mahler]] w większości swoich dzieł). Formą pokrewną symfonii jest [[sonata]] i [[Koncert (forma muzyczna)|koncert]].
Największy wpływ na rozwój gatunku mieli:
 
: [[Joseph Haydn|Franz Joseph Haydn]] - 112 symfonii
: [[Wolfgang Amadeusz Mozart|Wolfgang Amadeus Mozart]] - 41 symfonii (napisał 68 - jednak wiele ocalało tylko we fragmentach)
: [[Ludwig van Beethoven]] - 9 symfonii (w tym programowa [[VI symfonia Beethovena|VI]] i wokalna [[IX symfonia Beethovena|IX]])
: [[Franz Schubert]] - 8 (13)<ref>Numeracja Symfonii [[Franz Schubert|Schuberta]] zmieniała się na przestrzeni lat. Lista kompozycji [[Franz Schubert|Schuberta]] został opracowana w latach 40. XIX wieku przez [[Aloys Fuchs|Aloisa Fuchsa]] po konsultacji z bratem kompozytora, Ferdynandem. W drugiej połowie XIX wieku George Grove zestawił symfonie Schuberta w porządku chronologicznym. Twórcy zrewidowanego katalogu Deutscha z [[1978]] roku, Walter Durr i Arnold Feil wyłączyli z Katalogu Deutscha VII Symfonię E-dur. Ich stanowisko jest kwestionowane i szeroko dyskutowane w świecie muzycznym; Brian Newbould – ''Schubert and the Symphony. A New Perspective'', Toccata Press, 1992, s.291-293.</ref> symfonii (''[[VIII (VII) symfonia Schuberta|VIII ''Niedokończona'']]'', ''[[IX symfonia Schuberta|IX ''Wielka'']]'', a także ''D-dur D2B'', ''D-dur D615'', ''D-dur D708A'', ''[[VII symfonia Schuberta|VII symfonia E-dur D 729]]'' oraz ''X Symfonia D-dur D936A'' - z których zachowały się szkice lub fragmenty i są zwykle pomijane w katalogach, stąd często podawana liczba ośmiu symfonii skomponowanych przez [[Franz Schubert|Schuberta]])
: [[Robert Schumann]] - 4 symfonie (I ''Wiosenna'', III ''Reńska'')
: [[Felix Mendelssohn-Bartholdy]] - 5 symfonii ([[III symfonia Mendelssohna|III ''Szkocka'']], [[IV symfonia Mendelssohna|IV ''Włoska'']], [[V symfonia Mendelssohna|V ''Reformacyjna'']]) oraz 13 symfonii symczkowych (kameralnych)
: [[Ferenc Liszt]] - dwie symfonie programowe (Dantejska, Faustowska)
: [[Hector Berlioz]] - kilka utworów o charakterze symfonii programowych, w tym ''Symfonia fantastyczna'' i ''Harold w Italii'' (z solową partią [[altówka|altówki]])
: [[Antonín Dvořák]] - 9 symfonii ([[IX Symfonia e-moll "Z Nowego Świata" Dvořáka|IX ''Z Nowego Świata'']])
: [[Johannes Brahms]] - 4 symfonie
: [[Piotr Czajkowski]] - 7 symfonii (I ''Zimowe Marzenia'', II ''Małorosyjska'', III "Polska", V, VI ''Patetyczna'' oraz symfonia 'Manfred' napisana pomiędzy symfonią 4 a 5, nienumerowana)
: [[Anton Bruckner]] - 11 symfonii (symfonia "0" - nullte - niedokończona, symfonia "00" (-1) - szkice)
: [[Gustav Mahler]] - 10 symfonii (I ''Tytan'', II "Zmartwychwstanie" VIII ''Symfonia Tysiąca'')
: [[Jean Sibelius]] - 7 symfonii (4, będąca odpowiedzią kompozytora na współczesne mu trendy)
: [[Siergiej Rachmaninow]] - 3 symfonie (oraz symfonia młodzieńcza)
: [[Carl Nielsen]] - 6 symfonii
: [[Igor Strawinski]] - 5 symfonii
: [[Siergiej Prokofjew]] - 7 symfonii
: [[Dymitr Szostakowicz]] - 15 symfonii (oraz kilka symfonii kameralnych - aranżacji kwartetów smyczkowych na orkiestrę smyczkową)
: [[Charles Ives]] - 4 symfonie.
 
Do rozwoju gatunku na gruncie muzyki polskiej zasłużyli się między innymi:
 
: [[Antoni Milwid]] - 3 symfonie (III koncertująca)
: [[Ignacy Feliks Dobrzyński]] - 2 symfonie (II, "Charakterystyczna")
: [[Mieczysław Karłowicz]] - 1 symfonia, "Odrodzenie"
: [[Karol Szymanowski]] - 4 symfonie (III "Pieśń o Nocy", IV koncertująca)
: [[Witold Lutosławski]] - 4 symfonie
: [[Andrzej Panufnik]] - 10 symfonii
: [[Bolesław Szabelski]] - 5 symfonii
: [[Krzysztof Penderecki]] - 8 symfonii (w tym symfonie z chórem)
: [[Henryk Mikołaj Górecki]] - 4 symfonie (w tym symfonie ze śpiewem)
: [[Krzysztof Meyer]] - 7 symfonii (w tym symfonie z chórem).
 
Ponadto swój wkład do symfonii włożyli: [[Georges Bizet]], [[Nikołaj Rimski-Korsakow]], [[César Franck]], [[Ernest Chausson]], [[Vincent d'Indy]], [[Edward Elgar]], [[Benjamin Britten]], [[William Walton]], [[Aram Chaczaturian]] i inni.
 
== Symfonia klasyczna ==
W połowie XVIII w. wykształciła się 4-częściowa forma symfonii klasycznej: 1 - szybka w formie sonatowej, 2 - wolna, 3 - menuet, 4 - szybki finał, często w formie [[Rondo (muzyka)|ronda]]. Szkoła mannheimska ustaliła skład orkiestry klasycznej, stworzyła podstawy klasycznej instrumentacji, wprowadziła niuanse i kontrasty dynamiczne, rozpowszechniła typ czteroczęściowej symfonii z menuetem. Symfonia stała się w epoce klasycznej najważniejszą formą muzyki orkiestrowej.
 
J. Haydn i W. A. Mozart przejęli klasyczny model symfonii, ale z większą dozą wyobraźni. Tematy symfonii Haydna mają wigor i jędrność rytmicznej melodii ludowej, menuety bardziej przypominają tańce ludowe niż dworskie i są często miniaturą formy sonatowej. Jego symfonie charakteryzują się spokojnym wstępem, odznaczającym się religijnym skupieniem, natomiast w promiennych
 
Mozart zaczął pisać symfonie na wzór J. S. Bacha i G. Sammartiniego, potem zaczął wykorzystywać francuski styl galant, nadał mu polot, pozostawił swój geniusz na doświadczeniach szkoły mannheimskiej w dziedzinie instrumentacji i formy. Jego trzy ostatnie symfonie – g moll, Es dur i C dur "Jowiszowa" należą do największych arcydzieł. W symfoniach [[Ludwig van Beethoven|L. van Beethovena]] (ucznia Haydna) obserwujemy rozbudowę formy (zmiany łączników, cody) i orkiestry (zwiększenie udziału instrumentów dętych, perkusji), pogłębianie ekspresji (wzbogacenie harmonii, kontrasty dynamiki, recytatyw kontrabasów w finale [[IX symfonia Beethovena|IX symfonii]]). Beethoven wytyczył rozwój muzyki na cały XIX w. Na pierwsze miejsce wysuwają się symfonie:
* III - Es-dur zwana Eroica (1803)
* V – c-moll (1808)
* VI – F-dur zwana Pastoralną (1808)
** Chaotyczna jama ustna
** Giętkie super Fa<ref>[[Danuta Gwizdalanka]] ''Historia muzyki (IV)'', Kraków 2011 s. 53.</ref>.
* [[George Brecht]] - trzy symfonie z udziałem orkiestry:
** ''I Symfonia'' (1962) – muzycy wystawiają ręce przez otwory w fotografii innej orkiestry
** ''II Symfonia'' (1962) – muzycy kartkują nuty w tempie wskazanym przez dyrygenta
 
== Zobacz też ==
{{Siostrzane projekty
* [[Lista symfonii]]
|commons = Category:Symphonies
|słownik = symfonia
}}
* [[Listalista symfonii]]
 
{{Przypisy}}
* ''ABC Form Muzycznych'', Danuta Wójcik, Musica Iagellonica, Kraków 1997, ISBN 83-7099-061-4
* ''Mała encyklopedia muzyki'', Stefan Śledziński (red. naczelny), [[Wydawnictwo Naukowe PWN|PWN]], Warszawa 1981, ISBN 83-01-00958-6
 
{{wikisłownik|symfonia}}
 
[[Kategoria:Symfonie]]