Państwo frankijskie: Różnice pomiędzy wersjami

Usunięte 423 bajty ,  4 lata temu
m
drobne redakcyjne
(Bibliografia)
m (drobne redakcyjne)
|utworzenie_sposób =
|od_kogo =
|utworzenie_data = [[420]]
|przez_kogo =
|likwidacja_data = [[800]]
|likwidacja_sposób = Odnowienie cesarstwa
|religia_dominująca =
|uwagi = Ekspansja państwa frankijskiego
}}
'''Państwo frankijskie''' ([[łacina|łac.]] ''Regnum Francorum'') – początkowo [[państwo plemienne|plemienne państwo]] [[Frankowie|Franków]], następnie jedno z najsilniejszych państw we [[Wieki ciemne (średniowiecze)|wczesnośredniowiecznej]] [[Europa|Europie]]. W [[800]] roku na jego bazie utworzone zostało odnowione [[Imperium Karolińskie|Cesarstwo]] [[Karol Wielki|Karola I Wielkiego]].
[[Plik:Politically divided Gaul, 481.jpg|thumb|left|300px|Galia w roku [[481]]]]
W [[V wiek]]u Frankowie saliccy pod wodzą [[Childeryk I|Childeryka]] podbili [[Galia|Galię]]. Po jego śmierci w [[481]] panowanie objął jego syn [[Chlodwig I]]. W momencie wstąpienia na tron był on jednym z wielu władców plemiennych, a jego władza ogniskowała się wokół [[Tournai]]. W ciągu kilku lat udało mu się pokonać innych wodzów, co uczyniło go jedynym królem. W roku [[486]] w [[Bitwa pod Soissons (486)|bitwie pod Soissons]] pokonał rzymskiego wodza [[Syagriusz|Syagriusa]], który po upadku cesarstwa rzymskiego ustanowił dominium w północnej Galii ([[Dominio di Siagrio]]). Po tym zwycięstwie Chlodwig rozciągnął swą władze nad jego państwem i ustanowił stolicę w Soissons. W [[492]] roku poślubił siostrzenicę króla Burgundów [[Chrodechilda|Chrodechildę]] (inaczej Klotyldę), która starała się przekonać męża do konwersji na chrześcijaństwo, starania te jednak spełzły na niczym<ref>Wood I., ''The Merovingian Kingdoms'', Londyn 1994, s. 41.</ref>.
 
== Panowanie Chlodwiga I ==
Dalsze lata panowania Chlodwiga to ciąg sukcesów wojskowych: odparcie najazdu Alemanów ([[496]]), ingerencja w wewnętrzne spory wśród Burgundów ([[500]]), podbój Akwitanii ([[506]]). Zdobyczom tym towarzyszyło ciągłe rozciąganie władzy nad innymi państwami frankijskimi w kierunku Renu.
[[Plik:Politically divided Gaul, 481.jpg|thumb|left|300px240px|Galia w roku [[481]]]]
W [[V wiek]]uwieku Frankowie saliccy pod wodzą [[Childeryk I|Childeryka]] podbili [[Galia|Galię]]. Po jego śmierci w [[481]] roku panowanie objął jego syn [[Chlodwig I]]. W momencie wstąpienia na tron był on jednym z wielu władców plemiennych, a jego władza ogniskowała się wokół [[Tournai]]. W ciągu kilku lat udało mu się pokonać innych wodzów, co uczyniło go jedynym królem. W roku [[486]] w [[Bitwa pod Soissons (486)|bitwie pod Soissons]] pokonał rzymskiego wodza [[Syagriusz|Syagriusa]], który po upadku cesarstwa rzymskiego ustanowił dominium w północnej Galii ([[Dominio di Siagrio]]). Po tym zwycięstwie Chlodwig rozciągnął swą władze nad jego państwem i ustanowił stolicę w Soissons. W [[492]] roku poślubił siostrzenicę króla Burgundów [[ChrodechildaŚwięta Klotylda|Chrodechildę]] (inaczej Klotyldę), która starała się przekonać męża do konwersji na chrześcijaństwo, starania te jednak spełzły na niczym<ref>Wood I. Wood, ''The Merovingian Kingdoms'', Londyn 1994, s. 41.</ref>.
 
Dalsze lata panowania Chlodwiga to ciąg sukcesów wojskowych: odparcie najazdu Alemanów ([[w 496]]) roku, ingerencja w wewnętrzne spory wśród Burgundów ([[w 500]]) roku, podbój Akwitanii ([[w 506]]) roku. Zdobyczom tym towarzyszyło ciągłe rozciąganie władzy nad innymi państwami frankijskimi w kierunku Renu{{fakt}}.
Szczególne znaczenie dla przyszłości i charakteru państwa frankijskiego miało przyjęcie przez Chlodwiga chrztu w czasie kampanii przeciw Alemanom. Legenda głosi, że król przysiągł przed decydującą bitwą, że w razie zwycięstwa dokona konwersji<ref>Grzegorz z Tours, ''Historie. Historia Franków'', Tyniec 2002, I, 30.</ref>. W odróżnieniu od innych władców barbarzyńskich, w większości [[Arianizm|arian]], Chlodwig przyjął chrzest w obrządku katolickim. Miało to duże znaczenie dla spoistości państwa frankijskiego, gdyż większość z mieszkańców Galii należała do Kościoła katolickiego.
 
Szczególne znaczenie dla przyszłości i charakteru państwa frankijskiego miało przyjęcie przez Chlodwiga chrztu w czasie kampanii przeciw Alemanom. Legenda głosi, że król przysiągł przed decydującą bitwą, że w razie zwycięstwa dokona konwersji<ref>Grzegorz z Tours, ''Historie. Historia Franków'', Tyniec 2002, I, 30.</ref>. W odróżnieniu od innych władców barbarzyńskich, w większości [[Arianizm|arian]], Chlodwig przyjął chrzest w obrządku katolickim. Miało to duże znaczenie dla spoistości państwa frankijskiego, gdyż większość z mieszkańców Galii należała do Kościoła katolickiego{{fakt}}.
W [[507]] roku wybuchła wojna z królestwem [[Wizygoci|wizygockim]]. W tym konflikcie wspierał Chlodwiga [[władcy Burgundii|król burgundzki]]. Bitwa stoczona z Wizygotami [[Bitwa pod Vouillé|pod Vouille]], w pobliżu [[Poitiers]], przyniosła zwycięstwo Chlodwiga. Zginął wizygocki władca, [[Alaryk II]], a [[Akwitania|akwitańskie]] prowincje królestwa wizygockiego znalazły się rękach Franków.
 
W 507 roku wybuchła wojna z królestwem [[Wizygoci|wizygockim]]. W tym konflikcie wspierał Chlodwiga [[władcy Burgundii|król burgundzki]]. Bitwa stoczona z Wizygotami [[Bitwa pod Vouillé|pod Vouille]], w pobliżu [[Poitiers]], przyniosła zwycięstwo Chlodwiga. Zginął wizygocki władca, [[Alaryk II]], a [[Akwitania|akwitańskie]] prowincje królestwa wizygockiego znalazły się rękach Franków. Ze względu na oddalenie od [[cesarstwo Bizantyńskie|Cesarstwa Bizantyjskiego]] cesarz łaskawszym okiem patrzył na Franków niż Ostrogotów. Cesarz [[Anastazjusz I|Anastazy I]] uznał władzę Chlodwiga i w 508 roku przyznał mu [[Konsul rzymski|konsulat honorowy]]. Pod koniec życia Chlodwig podporządkował sobie małe królestwa frankońskie w [[Kolonia (Niemcy)|Kolonii]], [[Therouanne]], [[Cambrai]]i [[Le Mans]]. Chlodwig zmarł [[27 listopada]] [[511]] roku{{fakt}}.
 
== Podział państwa po śmierci Chlodwiga I ==
Ze względu na oddalenie od [[cesarstwo Bizantyńskie|Cesarstwa Bizantyjskiego]] cesarz łaskawszym okiem patrzył na Franków niż Ostrogotów. Cesarz [[Anastazjusz I|Anastazy I]] uznał władzę Chlodwiga i w [[508]] roku przyznał mu [[Konsul rzymski|konsulat honorowy]].
[[Plik:Division of Gaul - 511.jpg|thumb|left|300px240px|Podział Galii w roku [[511]]]]
 
[[Plik:Division of Gaul - 511.jpg|thumb|left|300px|Podział Galii w roku [[511]]]]
Po śmierci Chlodwiga stworzone przez niego państwo uległo podziałowi między jego czterech synów:
* [[TeodorykTeuderyk I|Teodoryka]] - tereny Franków Rypaurskich, a także zachodnia Akwitania, stolica w [[Metz]]<ref>''Historia Europy'', red. [[Antoni Mączak|A. Mączak]], Wrocław 2006, s. 75.</ref> lub w [[Reims]]<ref name="Wood50">Wood I. Wood, op.''The cit.Merovingian Kingdoms'', s. 50.</ref>.
* [[Chlotar I|Chlotara]] - tereny położone nad dolną i środkową Loarą, wokół [[Poitiers]], [[Bourges]] i [[Orlean]]u, ze stolicą w tym ostatnim mieście.
* [[Childebert I|Childeberta]] - tereny Franków Salickich (na zach. od Sommy), Normandia i Bretania, stolica w [[Paryż]]u.
* [[Chlodomera]] - tereny Franków Salickich (na wsch. od Sommy), zachodnia Akwitania, stolica w [[Soissons]]{{fakt}}.
 
Z państwami frankijskimi od południowego-zachodu sąsiadowało silne państwo Burgundów, którego władcy cieszyli się dużymi wpływami na dworze bizantyńskim. Byli oni spokrewnieni (przez Chrodechildę) z Merowingami, a od [[515]] roku tak jak i oni wyznawali katolicyzm<ref>I. Wood, op. cit., s. 51.</ref>. Dobrze zapowiadające się panowanie nowego władcy [[Zygmunt I Burgundzki|Zygmunta]] zostało zachwiane przez oskarżenia rzucone przez jego żonę w kierunku Sigeryka, syna Zygmunta z pierwszego małżeństwa. Podburzony tym król udusił własnego syna<ref>''Historie Franków'', I, 5.</ref>. Chlodomer skorzystał z kłopotów wewnętrznych Burgundów i najechał ich państwo ([[523]]). Po krótkiej kampanii pojmał i zamordował Zygmunta i jego rodzinę<ref>Tamże, I, 6.</ref>. W roku następnym powrócił do Burgundii, gdzie władzę objął brat zmarłego Godomar, któremu udało się odeprzeć najazd króla Soissons ([[524]]). W walkach tych zginął Chlodomer, a jego królestwo zostało podzielone między Childeberta i Chlotara, którzy zabili dwóch synów zmarłego, a trzeciego uczynili księdzem<ref name=autonazwa1>''New Cambridge Medieval History'', t. 2, s. 201.</ref>. Dzieło rozpoczęte przez Chlodomera dokończyli jego bracia, Chlotar i Chilbert, którzy podbili Burgundię dziesięć lat później, w [[534]]<ref>Wood I., op. cit., s. 52.</ref>.
 
Burgundia została podzielona między trzech braci i [[Teodebert I|Teodeberta]], syna Teodoryka, który nie brał udział w wyprawie na Burgundów, gdyż ożeniony był z córką Zygmunta<ref>''New Cambridge Medieval History'', t. 2, s. 199.</ref>. Tak więc Teodebert otrzymał północną część królestwa, Childebert środkową z [[Lyon]]em i [[Vienne (Isère)|Vienne]], a Chlotar południową.
 
=== Podbój Burgundii ===
W czasie walk młodszych braci o Burgundię, Teodoryk działał aktywnie na północno-zachodniej granicy ich wspólnego dziedzictwa. Jego pierwszym wrogiem byli Duńczycy, którzy tamtejsze terytorium uczynili terenem swoich ekspedycji. W walce tej wspierali go Sasi i Fryzowie, którym w pewnym momencie narzucił zwierzchnictwo<ref>Tamże, s. 200.</ref>. Teodoryk ingerował także w sprawy państwa Turyngów, którym rządzili bracia [[Hermanfrid]] i [[Berthar]]. Pierwszy z nich zaproponował Teodorykowi połowę królestwa w zamian za usunięcie brata, nie dotrzymał jednak obietnicy. Wobec tego Teodoryk postanowił użyć siły: wraz z bratem Chlotarem najechał Turyngów ([[531]]), zabił króla i anektował jego królestwo, a jego siostrzenicę [[Radegund]] pojmał Chlotar<ref>Wood I., op.cit., s. 50.</ref>; możliwe, że później została ona jego żoną<ref>New Cambridge Medieval History, t. 2, s. 200.</ref>. W czasie walk w Burgundii (najprawdopodobniej tych z roku [[524]], choć trudno mieć tu pewność)<ref>Wood I., op. cit., s. 52-53.</ref> Teuderyk wyprawił się na [[Owernia|Owernię]], która stała się zarzewiem buntu (cześć możnowładców chciała poddać się władzy Childeberta)<ref name=autonazwa1 />.
Z państwami frankijskimi od południowego- zachodu sąsiadowało silne państwo Burgundów, którego władcy cieszyli się dużymi wpływami na dworze bizantyńskim. Byli oni spokrewnieni (przez Chrodechildę) z Merowingami, a od [[515]] roku tak jak i oni wyznawali katolicyzm<ref>I. Wood, op.''The cit.Merovingian Kingdoms'', s. 51.</ref>. Dobrze zapowiadające się panowanie nowego władcy [[Zygmunt I BurgundzkiŚwięty|Zygmunta]] zostało zachwiane przez oskarżenia rzucone przez jego żonę w kierunku Sigeryka, syna Zygmunta z pierwszego małżeństwa. Podburzony tym król udusił własnego syna<ref>''Historie Franków'', I, 5.</ref>. Chlodomer skorzystał z kłopotów wewnętrznych Burgundów i w 523 roku najechał ich państwo ([[523]]). Po krótkiej kampanii pojmał i zamordował Zygmunta i jego rodzinę<ref>TamżeGrzegorz z Tours, ''Historie. Historia Franków'', I, 65.</ref>. W roku następnym powrócił do Burgundii, gdzie władzę objął brat zmarłego Godomar, któremu w 524 roku udało się odeprzeć najazd króla Soissons ([[524]]). W walkach tych zginął Chlodomer, a jego królestwo zostało podzielone między Childeberta i Chlotara, którzy zabili dwóch synów zmarłego, a trzeciego uczynili księdzem<ref name=autonazwa1"Cambridge201">''The New Cambridge Medieval History'', tT. 2, ''C. 700–c. 900'', red. R. McKitterick, s. 201.</ref>. Dzieło rozpoczęte przez Chlodomera dokończyli jego bracia, Chlotar i Chilbert, którzy podbili Burgundię dziesięć lat później, w [[534]] roku<ref>Wood I., op. cit., s. 52.<name="Wood50"/ref>.
 
Burgundia została podzielona między trzech braci i [[Teodebert I|Teodeberta]], syna Teodoryka, który nie brał udział w wyprawie na Burgundów, gdyż ożeniony był z córką Zygmunta<ref>''The New Cambridge Medieval History'', tT. 2, ''C. 700–c. 900'', red. R. McKitterick, s. 199.</ref>. Tak więc Teodebert otrzymał północną część królestwa, Childebert środkową z [[Lyon]]em i [[Vienne (Isère)|Vienne]], a Chlotar południową{{fakt}}.
Mimo podejmowanych prób zbliżenia Merowingów z panującymi w Hiszpanii i południowej Galii Wizygotami, czego wyrazem było małżeństwo siostry Merowingów z wizygockim królem [[Amalryk]]iem, w późniejszym okresie Frankowie napadali na ziemie Gotów. Największą i ostatnią była wyprawa podjęta przez Childeberta i Chlotara w [[541]] roku, zakończyła się ona jednak klęską<ref>Tamże, s. 200</ref>.
 
=== Polityka Teodoryka ===
Ostatnim wielką zdobyczą synów Chlodwiga było zajęcie Prowansji. Czynu, który nie udał się ojcu na drodze wojennej, synowie dokonali za pomocą dyplomacji. W zamian za pomoc w walce z [[Cesarstwo Bizantyńskie|Bizancjum]] Ostrogoci zrzekli się władzy nad Prowansją i terenami alemańskimi nad Górnym [[Ren]]em. Frankowie jednak nie poprzestali na tym i pod wodzą Teodeberta udali się do Italii ([[539]]), gdzie walcząc zarówno z Bizantyńczykami, jak i z Ostrogotami, złupili kraj<ref>Tamże, s. 200-201.</ref>.
W czasie walk młodszych braci o Burgundię, Teodoryk działał aktywnie na północno-zachodniej granicy ich wspólnego dziedzictwa. Jego pierwszym wrogiem byli Duńczycy, którzy tamtejsze terytorium uczynili terenem swoich ekspedycji. W walce tej wspierali go Sasi i Fryzowie, którym w pewnym momencie narzucił zwierzchnictwo<ref name="Cambridge200">Tamże''The New Cambridge Medieval History'', T. 2, ''C. 700–c. 900'', red. R. McKitterick, s. 200.</ref>. Teodoryk ingerował także w sprawy państwa Turyngów, którym rządzili bracia [[Hermanfrid]] i [[Berthar]]. Pierwszy z nich zaproponował Teodorykowi połowę królestwa w zamian za usunięcie brata, nie dotrzymał jednak obietnicy. Wobec tego Teodoryk postanowił użyć siły: wraz z bratem Chlotarem w 531 roku najechał Turyngów ([[531]]), zabił króla i anektował jego królestwo, a jego siostrzenicę [[Radegund]] pojmał Chlotar<ref>Wood I., op.cit., s. 50.<name="Wood50"/ref>; możliwe, że później została ona jego żoną<ref>New Cambridge Medieval History, t. 2, s. 200.<name="Cambridge200"/ref>. W czasie walk w Burgundii (najprawdopodobniej tych z roku [[524]], choć trudno mieć tu pewnośćroku)<ref>Wood I. Wood, op.''The Merovingian cit.Kingdoms'', s. 52-5352–53.</ref> Teuderyk wyprawił się na [[Owernia|Owernię]], która stała się zarzewiem buntu (cześć możnowładców chciała poddać się władzy Childeberta)<ref name=autonazwa1 "Cambridge201"/>.
 
=== Podboje synów Chlodwiga I ===
W 561 nastąpił rozpad państwa na [[Austrazja|Austrazję]], [[Neustria|Neustrię]] i Burgundię. Ponowne zjednoczenie kraju dokonało się w 613 za sprawą [[Chlotar II|Chlotara II]]. Od 639 do 751 roku trwał okres tzw. [[Gnuśni królowie|gnuśnych królów]].
Mimo podejmowanych prób zbliżenia Merowingów z panującymi w Hiszpanii i południowej Galii Wizygotami, czego wyrazem było małżeństwo siostry Merowingów z wizygockim królem [[AmalrykEmeryk|Amalrykiem]]iem, w późniejszym okresie Frankowie napadali na ziemie Gotów. Największą i ostatnią była wyprawa podjęta przez Childeberta i Chlotara w [[541]] roku, zakończyła się ona jednak klęską<ref>Tamże, s. 200<name="Cambridge200"/ref>.
 
Ostatnim wielką zdobyczą synów Chlodwiga było zajęcie Prowansji. Czynu, który nie udał się ojcu na drodze wojennej, synowie dokonali za pomocą dyplomacji. W zamian za pomoc w walce z [[Cesarstwo Bizantyńskie|Bizancjum]] Ostrogoci zrzekli się władzy nad Prowansją i terenami alemańskimi nad Górnym [[Ren]]em. Frankowie jednak nie poprzestali na tym i pod wodzą Teodeberta w 539 roku udali się do Italii ([[539]]), gdzie, walcząc zarówno z Bizantyńczykami, jak i z Ostrogotami, złupili kraj<ref>Tamże''The New Cambridge Medieval History'', T. 2, ''C. 700–c. 900'', red. R. McKitterick, s. 200-201200–201.</ref>.
Powstanie potęgi frankijskiej nie byłoby możliwe, gdyby nie władca europejski przełomu [[VII wiek|VII]] i [[VIII wiek]]u, [[Karol Młot]]. Nie tylko niepodzielnie władał on praktycznie całą zachodnią częścią kontynentu (nie licząc [[Wyspy Brytyjskie|Wysp Brytyjskich]] i [[Półwysep Iberyjski|Półwyspu Iberyjskiego]]), ale dzięki swej zdecydowanej polityce przeciwko [[Muzułmanin|muzułmanom]] z Hiszpanii wdał się w łaski [[Papież|papiestwa]]. Przydomek swój zawdzięczał zwycięskiej [[Bitwa pod Poitiers (732)|bitwie pod Poitiers]]; nigdy jednak nie przyjął tytułu królewskiego, pełniąc funkcję majordoma na dworze [[Merowingowie|Merowingów]].
 
== Państwo Franków po śmierci Chlotara I ==
Syn Karola, [[Pepin Krótki|Pepin III zwany Krótkim]] objął władzę już jako [[król]] w [[751]] roku, detronizując Merowingów. Zacieśnił on więzi z papieżem tworząc w Italii [[Państwo Kościelne]]. Po jego śmieci w [[768]] zastąpił go syn, [[Karol Wielki]], który został cesarzem rzymskim [[25 grudnia]] 800 roku.
W 561 roku nastąpił rozpad państwa na [[Austrazja|Austrazję]], [[Neustria|Neustrię]] i Burgundię. Ponowne zjednoczenie kraju dokonało się w 613 roku za sprawą [[Chlotar II|Chlotara II]]. W latach 639–751 roku trwał okres tzw. [[Gnuśni królowie|gnuśnych królów]]. Powstanie potęgi frankijskiej nie byłoby możliwe, gdyby nie władca europejski przełomu [[VII wiek|VII]] i [[VIII wiek]]uwieku, [[Karol Młot]]. Nie tylko niepodzielnie władał on praktycznie całą zachodnią częścią kontynentu (nie licząc [[Wyspy Brytyjskie|Wysp Brytyjskich]] i [[Półwysep Iberyjski|Półwyspu Iberyjskiego]]), ale dzięki swej zdecydowanej polityce przeciwko [[Muzułmanin|muzułmanom]] z Hiszpanii wdał się w łaski [[Papież|papiestwa]]. Przydomek swój zawdzięczał zwycięskiej [[Bitwa pod Poitiers (732)|bitwie pod Poitiers]]; nigdy jednak nie przyjął tytułu królewskiego, pełniąc funkcję majordoma na dworze [[Merowingowie|Merowingów]]. Syn Karola, [[Pepin Krótki]], objął władzę już jako król w 751 roku, detronizując Merowingów. Zacieśnił on więzi z papieżem, tworząc w Italii [[Państwo Kościelne]]. Po jego śmieci w 768 roku zastąpił go syn, [[Karol Wielki]], który został cesarzem rzymskim 25 grudnia 800 roku{{fakt}}.
 
{{Przypisy}}
 
== Bibliografia ==
* Grzegorz z Tours, ''Historie. Historia Franków'', tłum. K. Liman i T. Richter, oprac. D. A. Sikorski, Tyniec 2002,. ISBN 83-7354-037-7.
* Gustav Faber – ''Merowingowie i Karolingowie''., PIW, Warszawa 1994.
* [[Antoni Mączak|A. Mączak]] (red.) – ''Historia Europy'', red. A. Mączak, Wrocław 2006,. ISBN 83-04-04851-5.
* Ch. Lelong – ''Życie codzienne w państwie Merowingów''., PIW, Warszawa 1967.
* Tadeusz Manteuffel T., ''Historia powszechna. Średniowiecze''., PWN, Warszawa 2004. (wyd.ISBN XV)83-01-13836-X.
* ''The New Cambridge Medieval History'', T. 2, ''C.700–c.900'', red. R. McKitterick, Cambridge 2004. ISBN 0-521-36292-X.
* [[Antoni Mączak|A. Mączak]] (red.) – ''Historia Europy'', Wrocław 2006, ISBN 83-04-04851-5.
* Wood I., ''The MeovingianMerovingian Kingdoms'', Londyn 1994, ISBN 0-582-21878-0-CSD.
* M. Mączyńska – ''Wędrówki ludów. Historia niespokojnej epoki IV i V w''., PWN, Warszawa-Kraków 1996, ISBN 83-01-12120-3
* K. Modzelewski – ''Barbarzyńska Europa''., Warszawa 2004.
* R. Michałowski – "Galia Merowińska"” [w:] ''Narodziny średniowiecznej Europy''., pod red. H. Samsonowicz, Warszawa 1999, s. 151-181.
* Jerzy Rajman ''Encyklopedia średniowiecza'', Wyd. Zielona Sowa, Kraków 2006.
* Piere Riche – ''Edukacja i kultura w Europie Zachodniej w VI-VIII w''., Warszawa 1967.
* Grzegorz z Tours – ''Historie. Historia Franków'', tłum. K. Liman i T. Richter, oprac. D. A. Sikorski, Tyniec 2002, ISBN 83-7354-037-7.
* Wood I., ''The Meovingian Kingdoms'', Londyn 1994, ISBN 0-582-21878-0-CSD.
* Benedykt Zientara – ''Świt narodów europejskich''., Warszawa 1985, 1995.
* Benedykt Zientara – ''Historia powszechna średniowiecza''. Wyd. TRIO, Warszawa 2002.
 
[[Kategoria:Państwo Franków| ]]