Ceratopsy: Różnice pomiędzy wersjami

Dodane 20 bajtów ,  4 lata temu
m
int. ("mimo, że" -> "mimo że") przy użyciu AWB
m (int., polskie znaki)
m (int. ("mimo, że" -> "mimo że") przy użyciu AWB)
|commons = Category:Ceratopia
}}
'''Ceratopsy''' (Ceratopsia) – grupa [[dinozaury ptasiomiedniczne|dinozaurów ptasiomiednicznych]], której nazwa oznacza „rogate oblicza”. W pełni rozwinęły się w [[kreda (okres)|kredzie]] na terenach współczesnej Ameryki Północnej i Azji, jednak ich najstarsi przedstawiciele żyli już w jurze. Wcześni przedstawiciele tego kladu, tacy jak psitakozaur, byli niewielcy i dwunożni. Później rozwinęły się wielkie, słynne czworonożne formy, jak ''[[Triceratops]]'' czy centrozaur, mające rogi i rogowe kryzy wokół karku. Niegdyś twierdzono, że owe kryzy służyły wyłącznie do ochrony karku przed ugryzieniami drapieżników. Dzisiaj wiadomo, że większość kryz miała duże otwory, przez co nie były one zbyt skuteczne w tej roli. Mogły one służyć do termoregulacji, popisów godowych lub odstraszania napastników. Ceratopsy obejmowały bardzo zróżnicowane dinozaury, od niewielkich mniej więcej metrowych i ważących ok. 23 &nbsp;kg form, aż po wielkie, osiągające ponad sześć metrów długości i 5 t formy. Najsłynniejszym przedstawicielem tej grupy jest ''Triceratops''. Większość jej członków ma w nazwie człon „''ceratops''”, jednak istnieją wyjątki od tej reguły (np. psitakozaur). Jednym z najwcześniejszym opisanych przedstawicieli Ceratopsia był ''Ceratops'', który użyczył jej nazwy. Jednak obecnie uważa się go za ''nomen dubium'' z powodu nieobecności u niego jakichkolwiek cech mogących odróżnić go od innych ceratopsów<ref name=dodson1>Dodson, P. 1996. The Horned Dinosaurs. Princeton: Princeton University Press. 346pp.</ref>.
 
== Anatomia ==
 
=== Walki wewnątrzgatunkowe i zachowania stadne ===
Ceratopsy od dawna były przedstawione jako zwierzęta żyjące w stadach, mimo, że nie ma na to wielu dowodów w zapisie kopalnym. W formacji Dinosaur Park odkryto w jednym miejscu szczątki wielu centrozaurów, co dowodzi, że zwierzęta te żyły w stadach i zginęły np. podczas nieudanej przeprawy przez rzekę czy powodzi<ref>{{Cytuj książkę| rozdział=''Centrosaurus'' |inni=Peter Dodson, Brooks Britt, Kenneth Carpenter, Catherine A. Forster, David D. Gillette, Mark A. Norell, George Olshevsky, J. Michael Parrish, David B. Weishampel |tytuł=The Age of Dinosaurs |wydawca=Publications International LTD |strony=139 |isbn=0-7853-0443-6}}</ref>. Spekuluje się, że posaiadające rogi i kostne kryzy ceratopsy jak triceratops podczas ataków drapieżników tworzyły okrąg, w którego środku znajdowały się młode. Używając „G-Testu” porównano centrozaura i triceratopsa. Oba te rodzaje, jak udowodniono, bardzo różnią się ilością zmian patalogicznych w kości łuskowej. ''Triceratops'' posiada ich o wiele więcej. Dowodzi to walk wewnętrznogatunkowych np. o samice u triceratopsa przy użyciu rogów i kryzy i małej liczby utarczek lub skupienia ich bardziej na ciele u centrozaura<ref name=walki>{{Cytuj pismo |autor=Andrew A. Farke, Ewan D. S. Wolff, Darren H. Tanke |rok=2009 |tytuł=Evidence of combat in </em>Triceratops<em> |czasopismo=PLoS ONE |oznaczenie=4(1): e4252 |doi=10.1371/journal.pone.0004252 |język=en}}</ref>.
 
; Funkcja rogów i kryzy
[[Plik:Albertaceratops BW.jpg|thumb|''[[Albertaceratops]]'']]
Ceratopsy najbardziej znane są z posiadania rogów i kryz kostnych wokół karku (mimo że nie wszyscy ich przedstawiciele je mieli). Ich funkcja jest kontrowersyjna. Początkowo uważano, że służyły one do obrony przed mięsożercami takimi jak tyranozaur. Jednak wiele przedstawicieli Ceratopsidae miało spore otwory (okna) w kryzie, przez co nie mogła być ona skuteczną ochroną. Spekulowano, że przedstawiciele Ceratopsidae biegnąc z maksymalną prędkością szarżowali na napastników. Jednak jak wykazano w programie „[[Dinozaury zabójcy]]” (''The Truth About Killer Dinosaurs'') gdyby triceratops – jeden z przedstawicieli ceratopsów, biegnąc ze swoją maksymalną prędkością (ok. 25 &nbsp;km/h) uderzył w tyranozaura, przednia cześć jego czaszki uległa by zmiażdzeniu. W tym programie zaprezentowano również czaszki triceratopsa posiadające ślady po ugryzieniach tyranozaura w kryzę i róg brwiowy. Ponieważ są one częściowo zagojone zostały zadane za życia zwierzęcia. Tak więc, jeśli rogate ceratopsy broniły się przed napastnikiem przy pomocy rogów, nie robiły tego z rozpędu. Już dawniej spekulowano na temat walk wewnętrznogatunkowych np. o samice czy dominację w grupie u ceratopsów, jednak dopiero ostatnie badania czaszek triceratopsa i centrozaura ze zmianami patologicznymi potwierdziły tę teorię. Zmiany u triceratopsa są o wiele liczniejsze niż u centrozaura, co sugeruje rzadkość lub skupienie bardziej na ciele walk u tego drugiego i bezpośrednie, częste starcia u triceratopsa. Inni twierdzą, że kryzy były jaskrawo ubarwione i służyły do wabienia partnerów, odstraszania napastników bądź informowały o statusie społecznym danego osobnika. Jeszcze inni zakładają termoregulacyjną funkcję kryz. Być może rogi służyły nie tylko do walki, ale też do pokazów godowych.
 
; „Pióra”
 
Na okazie psitakozaura oznaczonym jako ''Psittacosaurus'' sp. odkrytym w prowincji Liaoning widać odciski dziwnych, pióropodobnych tworów. Są one nieregularnie umieszczone na grzbiecie i mają ok. 16 &nbsp;cm długości. Ponieważ reszta ciała tego okazu pokrywała łuska nie mogły one służyć do izolacji termicznej, natomiast mogły odgrywać jakąś rolę w popisach godowych. Podobne krótkie twory odkryto wokół szkieletów triceratopsów w formacji [[formacja Hell Creek|Hell Creek]]. Podobne wyrostki (uznane za prymitywne pióra) odkryto u heterodontozaura ''[[Tianyulong]]''<ref name=Zhengetal>{{Cytuj pismo |autor=Zheng Xiao-Ting |autor2=You Hai-Lu |autor3=Xu Xing |autor4=Dong Zhiming |rok=2009 |tytuł=An Early Cretaceous heterodontosaurid dinosaur with filamentous integumentary structures |czasopismo=Nature |wolumin=458 |wydanie=7236 |strony=333–336 |doi=10.1038/nature07856 |język=en}}</ref>.
 
; Dieta
 
; Postura i lokomocja
Pierwsze ceratopsy np. wykazujący cechy pachycefalozaurów jinlong poruszały się na dwóch kończynach. Długość kończyn przednich psitakozaura wynosi tylko 58% długości kończyn tylnych. Późniejsze ceratopsy były z powodu dużej masy ciała wyłącznie czworonożne. Częste przedstawione są one z całkiem wyprostowanymi kończynami tylnymi, ale porozstawianymi na boki przednimi, co sugerowało niewielką osiąganą przez nie prędkość. [[Gregory Paul|Paul]] i Christiansen (2000) uznali jednak, że poruszały się one na całkiem wyprostowanych kończynach i mogły biec tak szybko jak dzisiejsze nosorożce, osiągające prędkość do 56 &nbsp;km/h<ref>{{Cytuj pismo |autor=Gregory S. Paul, Per Christiansen |rok=2000 |tytuł=Forelimb posture in neoceratopsian dinosaurs: implications for gait and locomotion |czasopismo=Paleobiology |wolumin=26 |wydanie=3 |strony=450 |url=http://dx.doi.org/10.1666/0094-8373(2000)026%3C0450:FPINDI%3E2.0.CO;2 |język=en}}</ref>.
 
== Ciekawostki ==
9058

edycji