Otwórz menu główne

Zmiany

|strona2 = {{Państwo|SUN}}
|dowódca1 = {{flaga|DEU|wariant=III Rzesza}} [[Erich von Manstein]]<br />{{flaga|DEU|wariant=III Rzesza}} [[Paul Hausser]]<br />{{flaga|DEU|wariant=III Rzesza}} [[Hermann Hoth]]<br />{{flaga|DEU|wariant=III Rzesza}} [[Eberhard von Mackensen]]
|dowódca2 = {{flaga|SUN}} [[Filipp Golikow|Filipp Golikow]]<br />{{flaga|SUN}} [[Nikołaj Watutin]]<br />{{flaga|SUN}} [[Andriej Jeriomienko]]
|siły1 = 70 tys. żołnierzy
|siły2 = 346 tys. żołnierzy
'''Bitwa o Charków (1943)''' – bitwa stoczona pomiędzy wojskami radzieckimi a niemieckimi na [[front wschodni (II wojna światowa)|froncie wschodnim]] w dniach od 21 lutego do 18 marca 1943 roku. Dla Niemców jest ona znana pod nazwą '''kampania doniecka''', zaś dla Rosjan jako '''operacje donbasko-charkowskie'''. Niemiecki kontratak doprowadził do zniszczenia ok. 52 dywizji radzieckich i odbicia z rąk Rosjan miast [[Biełgorod]] i [[Charków]].
 
Kiedy niemiecka [[6 Armia (III Rzesza)|6 Armia]] była [[Bitwa stalingradzka|okrążona pod Stalingradem]], [[Robotniczo-Chłopska Armia Czerwona|Armia Czerwona]] podjęła serię większych ataków przeciwko reszcie jednostek [[Grupa Armii Południe|Grupy Armii "Południe"]]. 29 stycznia 1943 roku Rosjanie rozpoczęli operację "Skaczok", zaś 2 lutego operację "Zwiezda", które pomiędzy styczniem a początkiem lutego przełamały niemieckie linie obronne, co doprowadziło do wyzwolenia przez oddziały radzieckie miast Charków, [[Kursk]], Biełgorod, [[Ługańsk|Woroszyłowgrad]] i [[Izium|Izjum]]. Radzieckie sukcesy spowodowały nadmierne rozciągnięcie jednostek biorących udział w tych operacjach. Podczas ciągłych operacji wojska radzieckie zostały mocno wyczerpane i w niektórych dywizjach radzieckich pozostawało zaledwie 1 tys.–2 tys. żołnierzy. 21 lutego feldmarszałek [[Erich von Manstein]] rozpoczął kontrofensywę na Charków, używając w tym celu świeżego [[II Korpus Pancerny SS|II Korpusu Pancernego SS]] i dwóch armii pancernych.
 
Pomimo tego, że siły niemieckie posiadały mniej ludzi niż oddziały Armii Czerwonej, to udało im się oskrzydlić, otoczyć i pokonać jednostki radzieckie na południe od Charkowa. Dzięki temu Manstein mógł ponowić swoją ofensywę na Charków 28 lutego. Pomimo rozkazów nakazujących otoczenie Charkowa od północy II Korpus Pancerny SS uderzył od razu na samo miasto 4 marca. 10 marca oddziały niemieckie podeszły do przedmieść miasta, które po kilkudniowych ciężkich walkach ulicznych, zostało ponownie zdobyte przez [[1 Dywizja Pancerna SS Leibstandarte SS Adolf Hitler|1 Dywizję Pancerną SS]] 15 marca. Niemcy zdobyli Biełgorod trzy dni później, tworząc wybrzuszenie, które doprowadziło do [[Bitwa na Łuku Kurskim|bitwy na Łuku Kurskim]] w lipcu 1943 roku. W wyniku niemieckiej kontrofensywy Rosjanie stracili ponad 80 tys. żołnierzy. Walki uliczne w Charkowie były także krwawe dla II Korpusu Pancernego SS, który do połowy marca stracił ok. 4300 żołnierzy. Bitwa ta doprowadziła do stabilizacji frontu wschodniego po katastrofalnej porażce pod Stalingradem.
== Podłoże ==
=== Sytuacja na froncie wschodnim i plany Armii Czerwonej na początek 1943 roku ===
Klęska 6. Armii pod Stalingradem na kilka tygodni całkowicie oddała inicjatywę w ręce Rosjan. Plan wyzwolenia rejonów dwóch dużych miast, Charkowa i Biełgorodu, powstał już w styczniu. Przedstawiciel [[Stawka Najwyższego Naczelnego Dowództwa|Stawki]] gen. [[Aleksander Wasilewski|Wasilewski]] i dowódca [[Front Woroneski|Frontu Woroneskiego]] gen. [[Filipp Golikow|Filipp Golikow]] zapoznali z nim naczelne dowództwo 21 tego miesiąca, a dwa dni później uzyskano na jej realizację zgodę [[Józef Stalin|Stalina]]. Operacji, która miała przesunąć front o 250 km, nadano kryptonim "Zwiezda" (z [[Język rosyjski|ros.]] ''gwiazda''). Jej przeprowadzenie powierzono Frontowi Woroneskiemu, nacierającemu na Kursk i Charków, czyli w dwóch różnych kierunkach. Rejon Charkowa miał zostać wyzwolony przez [[38 Armia (ZSRR)|38.]] i [[40 Armia (ZSRR)|40. Armię]], [[3 Armia Pancerna (ZSRR)|3 Armię Pancerną]], 18 Korpus Strzelecki i [[6 Korpus Kawalerii Gwardii]]. Do obu armii ogólnych włączono szereg oddziałów przekazanych przez [[60 Armia (ZSRR)|60 Armię]]. 38 Armii, złożonej z 240., 167., 206. i 237. Dywizji Strzeleckiej, przekazała ona 232 Dywizję Strzelecką i 253 Brygadę Strzelecką. Wsparcie 38 Armii stanowiły 180., 14. i 150. Brygada Pancerna oraz trzy pułki artylerii. W skład 40 Armii wchodziły 303. i 100. Dywizja Strzelecka przekazane przez 60 Armię oraz 25 Dywizja Strzelecka Gwardii, 183., 309., 107., 340. i 305. Dywizja Strzelecka, a także 4., 6., 8. i 129. Brygada Strzelecka. Wsparcie zapewniały: [[4 Korpus Pancerny (ZSRR)|4 Korpus Pancerny]], 10 Dywizja Artylerii, 4 Dywizja Artylerii Rakietowej i 5 Dywizja Obrony Przeciwlotniczej<ref name=autonazwa1>''Encyklopedia II wojny światowej nr 36...'', s. 643.</ref>.
 
Najsilniejszym elementem frontu była 3 Armia Pancerna dowodzona przez gen. [[Pawieł Rybałko|Pawła Rybałkę]]. Składała się ona z [[12 Korpus Pancerny (ZSRR)|12.]] i [[15 Korpus Pancerny (ZSRR)|15. Korpusu Pancernego]], 179 Samodzielnej Brygady Pancernej, 48. i 62. Dywizji Strzeleckiej Gwardii, 184., 160. i 111. Dywizji Strzeleckiej. Tej armii podporządkowany był także 6 Korpus Kawalerii. Siły 3 Armii Pancernej liczyły 57 557 żołnierzy, 223 czołgi (w tym tylko 85 sprawnych), 389 dział kal. 76-152 mm, 1223 moździerze, 189 dział przeciwpancernych, 1353 [[Karabin przeciwpancerny|rusznice przeciwpancerne]], 1250 ręcznych i 535 ciężkich karabinów maszynowych. Jak na armię mającą nacierać na odcinku 60 km nie było to zbyt wiele, ale optymistycznie zakładano, że Charków zostanie wyzwolony piątego dnia ofensywy. W rzeczywistości korpusy pancerne nie dysponowały dużą liczbą czołgów i pancerne były jedynie z nazwy. W porównaniu z [[Wehrmacht]]em przydzielona artyleria była słaba, podobnie jak wsparcie lotnicze, które zapewniała [[2 Armia Lotnicza]]<ref name=autonazwa1 />.
 
[[Plik:Bundesarchiv Bild 183-J22454, Charkow, Schützenpanzerwagen der SS.jpg|thumb|300px|Niemiecki [[transporter opancerzony]] na ulicach Charkowa, marzec 1943 roku]]
Zanim ruszył Front Woroneski, działania rozpoczął Front Południowo-Zachodni. Trzon jego sił stanowiła grupa uderzeniowa złożona z 6. Armii gen. F.M. Charitonowa, grupa ruchoma gen. [[Markian Popow|Markiana Popowa]] i [[1 Armia Gwardii|1. Armia Gwardii]] gen. [[Wasilij Kuzniecow (generał)|Wasilija Kuzniecowa]]. Do osłony lewego skrzydła wyznaczono [[3 Armia Gwardii|3. Armię Gwardii]] gen. [[Dmitrij Leluszenko|Dmitrija Leluszenki]] i [[5 Armia Pancerna (ZSRR)|5. Armię Pancerną]] gen. [[Iwan Szlemin|Iwana Szlemina]]. Armie te miały nacierać bez drugiego rzutu, a grupa Popowa, przewidziana do przerwania frontu, miała tylko 137 czołgów oraz niewielkie zapasy paliwa i amunicji. Wsparcie z powietrza miała zapewniać [[17 Armia Lotnicza|17. Armia Lotnicza]], licząca 274 sprawne samoloty bazujące na oddalonych lotniskach<ref name=autonazwa3 />.
 
Działania frontu rozpoczęła 6. Armia, ruszając 29 stycznia w kierunku [[Bałaklija|Balaklei]]. Następnego dnia przystąpiły do walki 1. Armia Gwardii, nacierająca na [[Krasnyj Łyman|Krasny Liman]], i 3. Armia Gwardii, uderzając na [[Debalcewe]] z zamiarem obejścia Woroszyłowgradu (ob. [[Ługańsk]]) od południa. Między 1. Armią Gwardią a 6. Armią wprowadzono grupę Popowa, która szybko się posuwała na południe. Do 19 lutego 6. Armia przebyła 140-180 km, wyzwoliła przy tym Balakleję i [[Izium|Izjum]] oraz zbliżyła się do [[Krasnohrad|Krasnogradu]]. 1. Armia Gwardii już 11 lutego wyzwoliła miasto Łozowa, a 4. Korpus Pancerny Gwardii z grupy Popowa osiągnął rejon miasta Krasnoarmiejsk<ref name=autonazwa4>''Encyklopedia II wojny światowej nr 36...'', s. 646.</ref>.
== Podsumowanie i straty obu stron ==
[[Plik:Bundesarchiv Bild 101I-704-0129-08, Russland-Süd (Charkow-), Panzer VI (Tiger I).jpg|thumb|300px|PzKpfw VI Tiger na ulicach Charkowa]]
W czasie bitwy zniszczeniu uległy trzy radzieckie armie oraz jeden korpus pancerny – 52 dywizje, ponad 80 tys. żołnierzy, z czego 45 219 zabitych i zaginionych. Odbudowa sił na tym odcinku przez [[Robotniczo-Chłopska Armia Czerwona|Armię Czerwoną]] trwała aż do lipca 1943 roku. Straty niemieckie są trudniejsze do ustalenia, ale np. w oddziałach uderzeniowych II Korpusu Pancernego SS
wyniosły ok. 44%. Nie są to jednak dokładne ustalenia strat niemieckich, gdyż jednostki SS, jako najbardziej fanatyczne, rozmieszczane były na odcinkach, gdzie spodziewano się szczególnie trudnych walk. Ogólny bilans strat niemieckich szacowany jest na ok. 10 tys. do 12 tys. straconych żołnierzy.