Thiền: Różnice pomiędzy wersjami

Dodane 80 bajtów ,  4 lata temu
m
poprawa literówek, replaced: głownie → głównie przy użyciu AWB
(WP:SK, drobne techniczne)
m (poprawa literówek, replaced: głownie → głównie przy użyciu AWB)
{{dopracować|tamże}}
 
'''Thiền''' - wietnamska wersja chińskiej szkoły [[Chan (buddyzm)|chan]]. W przeciwieństwie do Korei i Japonii buddyzm wietnamski nie zdefiniował jasno poszczególnych szkół buddyjskich, dlatego wyodrębniona tradycja thiền zasadniczo nigdy nie istniała, chociaż pewne elementy jej nauk przejawiły się w literaturze, filozofii, sentymentach artystycznych i etyce.
 
== Wprowadzenie buddyzmu do Wietnamu ==
=== Początki ===
W chwili wprowadzenia [[buddyzm]]u do [[Wietnam]]u, nie był on samodzielnym państwem, tylko częścią [[Chiny|Chin]] i nosił nazwę [[Jiaozhou (Wietnam)|Jiaozhou]]. Jiaozhou w języku chińskim znaczy "miejsce połączenia", co odnosiło się do faktu, że kraj ten łączył elementy kultury [[Indie|Indii]] i Chin. W I i II wieku region ten był związany głowniegłównie z kulturą Indii, dopiero później rozpoczęła się jego kolonizacja przez cesarstwo [[Dynastia Han|Hanów]]. Od tego czasu zaczęły przeważ elementy kultury chińskiej, jednak nawet pomimo tego, iż Jiaozhou od 111 roku p.n.e. do roku 939 było kolonią chińską, nigdy nie uległo całkowicie sinizacji<ref>Thich Nhat Hanh. ''Master Tăng Hội''. Ss. 2, 3</ref>.
 
Buddyzm został wprowadzony drogami biegnącymi z [[Indie|Indii]] i [[Azja Środkowa|Azji Środkowej]] w II w. naszej ery<ref>Cuong Tu Nguyen. ''Zen in Medieval Vietnam (...), str. 9</ref>. Jednak ponieważ Wietnam stał się niezależnym krajem w X w., buddyzm dopiero wtedy stał się religią postrzeganą przez panujące [[dynastia|dynastie]], podmiotem wspieranym przez państwo i zarazem religią wspierającą to państwo. Dlatego wszelkie wiarygodne dane na temat buddyzmu w Wietnamie pomiędzy II a X wiekiem są niezwykle skąpe, co zniechęcało historyków do zajmowania się tym tematem<ref name="Tamże, str. 10">Tamże, str. 10</ref>.
 
W ciągu 4 wieków od uzyskania niepodległości wietnamskie panujące dynastie nieustannie zapraszały wybitnych mnichów do asystowania im we wszelkich religijnych, politycznych i literackich sprawach. W tym okresie buddyzm był zdolny do ustanowienia siebie jako znaczącej siły politycznej i kulturalnej. Niektórzy wybitni mnisi służyli na dworze królewskim, inni byli związani ze sprawami państwowymi w mniej bezpośredni sposób. Byli także wybitni mnisi, którzy odrzucali dworskie zaproszenia oraz zajmowanie się polityką, byli postrzegani jako wzór religijnej czystości i ucieleśnienie narodowych wartości i mocy<ref> name="Tamże, str. 10<"/ref>.
 
Pierwszą ważną postacią buddyzmu Jiaozhou był Shi Xie ([[Język wietnamski|wiet.]] Sī Nhiêp), gubernator Jiaozhou pod koniec dynastii [[Dynastia Han|Han]] ([[187]]-[[226]]), który był niezwykle szanowany za rozwijanie kultury i promowanie wartości [[konfucjanizm|konfucjańskich]]. Zapewne buddyjscy mnisi z Indii i Środkowej Azji przebywali w jego otoczeniu.
 
Różne źródła wykazują, że w Jiaozhou panowała znajomość elementów buddyjskich, takich jak śpiewanie [[Sutra|sutr]], tworzenie wyobrażeń buddyjskich, magicznych interwencji mnichów buddyjskich. Ponieważ informacje pochodzą z zupełnie niezależnych i odległych od siebie źródeł, można stwierdzić, że buddyzm musiał być w Jiaozhou już mocno osadzony<ref name="Tamże, str. 11">Tamże, str. 11</ref>.
 
Kolejną ważną postacią był [[Kang Senghui]], wybitny mnich urodzony w Jiaozhou, jednak w rodzinie pochodzącej ze Środkowej Azji. W 247 r. opuścił on Jiaozhou i udał się do stolicy ówczesnego królestwa [[Wu]], gdzie stał się wiodącym propagatorem buddyzmu. Z kolejnych źródeł dowiadujemy się o innych mnichach i propagatorach buddyzmu, takich jak np. [[Mou Bo]], uczony chiński żyjący i działający w Jiaozhou w II w., który nauczał buddyzmu i napisał traktat ''[[Mouzi]]''<ref> name="Tamże, str. 11<"/ref>.
 
W XI w. mędrzec wietnamski [[Thông Biên]] przedstawił cesarzowej-wdowie historię związaną z buddyzmem w Wietnamie. [[Sui Wendi]] (VI w. 隋文帝) postanowił wysłać buddyjskich mnichów do Jiaozhou, aby szerzyli tam [[Dharma|Dharmę]] buddyjską. Jednak buddyjski mnich z dworu wytłumaczył cesarzowi, że nie jest to konieczne, bowiem Jiaozhou kontaktuje się z Indiami, z których buddyzm został przyniesiony do Jiaozhou w tym samym czasie, co do Chin. I że nawet obecnie działają tam wybitni mnisi, dlatego nie trzeba tam nikogo nawracać na buddyzm. Tak więc już w VI w. buddyzm w Jiaozhou był bardzo mocno ugruntowany i miał świetnie zorganizowane społeczności buddyjskie<ref>Tamże, str. 12</ref>.
 
O buddyzmie z Jiaozhou, a zwłaszcza o jego mnichach, można się także dowiedzieć z wierszy chińskich, w których wspomina się o buddystach z tego rejonu. Przykładem może być także tekst ''[[Datang Xiyu qiufa gaoseng zhuan]]'' (''Biografie wybitnych mnichów z [[Dynastia Tang|Tang]], którzy podróżowali do Indii w poszukiwaniu Dharmy'') znanego buddyjskiego podróżnika [[Yijing]]a<ref>Tamże, str. 13</ref>.
 
=== Okres dynastii [[Władcy Wietnamu#Dynastia Trần (1225-1400)|Trần]] ===
Dynastia Trần ([[1225]]-[[1400]]) uczyniła wiele, aby uprawomocnić swoją dynastyczną moc. Rządowy system egzaminów zachęcał dobrze urodzonych chłopców do studiowania idei konfucjańskich, co w przyszłości przynosiło wparcie idei państwowości, gdyż stawali się później administratorami państwa, oraz włączało członków wszystkich potężnych klanów rodzinnych w służbę państwu. Dodatkowo mongolska inwazja na samym początku panowania tej dynastii skonsolidowała społeczeństwo i pomogła we wzmocnieniu roli królów dynastii jako liderów narodu<ref name="Tamże, str. 20">Tamże, str. 20</ref>.
 
Wzmocnieniu uległ także thiền dzięki przybyciu w tym okresie chińskich mnichów oraz pojawieniu się wielu tekstów chanu. Dla władców tej dynastii buddyzm reprezentował najbardziej głęboki [[soteriologia|soteriologiczny]] aspekt "Trzech Religii", gdy konfucjanizm był bardziej odpowiedni we wszelkich światowych sprawach. Większość królów tej dynastii postępowało według następującego wzoru: okres panowania, [[abdykacja]] i odejście na górę [[Yên Tử]] aby praktykować buddyzm i zostać liderem ludzi<ref> name="Tamże, str. 20<"/ref>.
 
Arystokracja Trần przyjęła za swoją idealistyczną wersję "nowego" buddyzmu - chiński "chan patriarchalny", który zaczął włączać się w społeczeństwo wietnamskie w okresie dynastii Lý. Powstała szkoła thiền [[Trúc Lâm]]. Jej założycielem był [[Trần Nhân Tông]], trzeci król dynastii, a więc zasadniczo była to całkowicie wietnamska szkoła. Chociaż nie przetrwała długo, to zaznaczyła się jako pierwsza próba ustanowienia szkoły thiền w średniowiecznym Wietnamie. Z kilku tekstów wyłania się obraz tradycji mocno opartej na patriarchalnym chanie; głównym narzędziem nauczania były zaskakujące dialogi między mistrzem a uczniami. Powtarzano dokładnie drogę chińską z przekazem oświeconego umysłu z nauczyciela do ucznia i konstruowaniem tym samym linii przekazu, wymianą wierszy (indywidualną lub zbiorową), przekazywaniem szaty i miski głównemu uczniowi, publicznymi ceremoniami przyjmowania wskazań zarówno przez mnichów jak i ludzi świeckich itd. Wyraźnie widać, że szkoła ta reprezentowała wysokokulturowy buddyzm dla arystokracji<ref>Tamże, ss. 20, 21</ref>.
Tradycyjnie uważa się szkołę ([[Linia przekazu Dharmy|linię przekazu Dharmy]]) założoną przez indyjskiego mnicha [[Vinītaruci|Vintaruciego]] za najstarszą. Jego nazwisko pojawia się w kilku tekstach wietnamskich a także i chińskich<ref>''Lidai sanbao ji'' (rok [[597]]), ''Datang neidian lu'', ''Xu gaoseng zhuan'', ''Kaiyuan shijiao lu'' i ''Zhenyuan xinding shijiao mulu''</ref>. Czy wietnamski Vinitaruci był tą samą osobą, co chiński, nie wiadomo. Wiadomo, że klasztor Pháp Vân był już w II wieku znaczącym centrum buddyzmu w Wietnamie, do którego przybywali mnisi z Indii. Rozkwitał w nim buddyzm, który był mieszaniną popularnego indyjskiego buddyzmu z elementami braminizmu. Na pewno Vinitaruci nie był uczniem Trzeciego Patriarchy [[Sengcan]]a. Późniejsi autorzy pragnąc połączyć wietnamski thiền z chińskim chanem połączyli te dwie postacie.
 
W świetle historycznych i literackich źródeł można uważać tradycyjny pogląd, że Vinitaruci przybył do Wietnamu i założył szkołę thiền, za nieprawdziwy<ref>Tamże, ss. 40-43</ref>.
 
W tekście ''Thiền Uyển Tập Anh'' autor przedstawił zasadniczo dziewiętnaście pokoleń następców Dharmy szkoły vinitaruci, od Vinitaruciego do [[Y Sơn]]a. Jednak między Vinitarucim a [[Định Không]]iem (ósme pokolenie) zapisane są biografie tylko dwóch mistrzów - [[Pháp Hiền]]a (drugie pokolenie) i [[Thiện Hội]] (czwarte pokolenie). Czyli nie ma ani słowa o trzecim, piątym, szóstym i siódmym pokoleniu.
Jednak dokładna analiza biografii wykazuje, że nie wszystkie informacje można uważać za wiarygodne. Przybycie tego mnicha do Wietnamu wcale nie jest takie pewne. Początkowa część informacji biograficznych jest identyczna z biografią Buyu Tonga, ucznia mistrza chan [[Baizhang Huaihai|Baizhanga Huaihaia]], zapisaną w ''Chuandeng lu''. Autor ''Thiền Uyển Tập Anh'' informuje, że Vô Ngôn Thông znany jest także jako Bất Ngữ Thông (Buyu Tong) w ''Chuandeng lu'', jednak ani ten tekst, ani inne chińskie źródła nie wspominają, że Buyu Tong jest zwany Wuyan Tongiem (Vô Ngôn Thôngiem)<ref>Tamże, ss. 41-45</ref>.
 
''Chuandeng lu'' zawiera biografie tylko trzynastu z trzydziestu jeden spadkobierców mistrza Baizhanga. Aby połączyć [[Cảm Thành|Cảma Thànha]] i klasztor Kiến Sơ z chińską tradycją chan i linią przekazu Baizhanga, autor musiał wybrać kogoś z tych trzynastu mistrzów chan. Z tych trzynastu, czterech było bardzo znanych, z pozostałej ósemki (nie licząc Buyu Tonga) pięciu miało niezbyt jasne biografie, a trzech miało zanotowane miejsce śmierci lub zarówno datę jak i miejsce śmierci. Do wykorzystania pozostał tylko Buyu Tong, którego krótka biografia nie zawiera ani daty, ani miejsca śmierci. Wspiera to tezę, że opowieści o działalności Vô Ngôn Thônga w Wietnamie są [[apokryf]]ami<ref>Tamże, str. 47</ref>.
 
Z kolei to, że autor ''Thiền Uyển Tập Anh'' wsparł Cảma Thànha mistrzem-założycielem pochodzącym z chińskiej tradycji chan, wydaje się wskazywać, że była to już postać autentyczna, mimo pewnych zapożyczeń w jego biografii z innych tekstów.
 
Klasztor Kiến Sơ stał się świętym miejscem buddyzmu wietnamskiego i ośrodkiem linii przekazu, która przetrwała do połowy XIII wieku. Analiza biografii mistrzów z tej linii przekazu ukazuje buddyzm, który nie różnił się od buddyzmu szkoły vinitaruci. Trudno więc także i tę szkołę nazwać szkołą thiền<ref>Tamże, str. 48</ref>.
 
=== Szkoła thảo đường ===
O tej szkole nie dowiadujemy się z żadnych współczesnych jej źródeł. Niektórzy wietnamscy historycy uważają, że szkoła ta działała wyłącznie wśród elit państwa. Tymczasem nic o niej nie wie prawie współczesny szkole uczony Thông Biện, jak również konkubina cesarza Lý Thánh Tônga i oddana buddystka - Phù Thánh Ling Nhân. A przecież to właśnie ten cesarz nadał podobno tytuł Narodowego Nauczyciela Thảo Đườngowi<ref>Tamże, str. 52</ref>.
 
Co najmniej dziwna jest także pozycja w szkole cesarza Lý Cao Tônga (pan. [[1175]]-[[1210]]), który jest zaliczony jako "patriarcha" w piątej generacji. Wiadomo, że słuchał on swego doradcy, oportunistycznego [[konfucjanizm|konfucjanisty]] Đàm Dī Mônga i wprowadził niezwykle uciążliwe prawa antybuddyjskie, a pod koniec swojego życia zachowywał się jak psychopata. Inne źródła wietnamskie nie wspominają o tym, aby cesarz ten był związany z jakąkolwiek szkołą buddyjską, czy w ogóle z buddyzmem<ref>Tamże, ss. 52, 53</ref>.
 
Thảo Đường było zapewne sino-wietnamskim imieniem mnicha, który pochodził albo z Champy, albo z Indii. Po przybyciu do Wietnamu został osobistym nauczycielem cesarza Lý Thánh Tônga. Zapewne nauczał typowej mieszaniny buddyzmu mahajany z braminizmem.
Bardziej wiarygodna wydaje się lista Phúc Điềna, gdyż w poszukiwaniu informacji sięgnął nie tylko do starszych źródeł, ale również zebrał informacje w klasztorach.
 
Mniej więcej w połowie okresu Lý wykształceni wietnamscy mnisi zaczęli się stykać z chińską literaturą i chińskimi mnichami. W tym czasie w Chinach chan stał się formą buddyzmu o największym prestiżu. Do Wietnamu zaczeli przybywać mnisi twierdzący, że są członkami linii linji. Elita, w tym także elita dworska była zainteresowana ich naukami. Jednak efekt był taki, że zaadaptowano pewne style myślenia i pewne praktyki nauczane przez różnych nauczycieli w różnych miejscach. Nie ma żadnej ewidencji, iż powstały jakieś spójne linie przekazu i zostały przekazane jakieś jednolite zestawy doktryn.
 
Dzisiejszy buddyzm wietnamski wciąż zapewnia o jego związkach ze szkołą linji, ale w rzeczywistości przedstawia rodzaj łatwego, emocjonalnie bezpiecznego, mieszanego buddyzmu, który prawie wcale nie przypomina bezkompromisowej abstrakcyjności i [[ikonoklazm]]u kojarzonego z duchem mistrza [[Linji Yixuan]]a<ref>Tamże 51</ref>.
Chociaż wiadomo, że buddyjska literatura w Wietnamie, zwłaszcza od okresu dynastii Lý była bardzo bogata, to niewiele się zachowało do dziś<ref>Tamże, str. 58</ref>. Większa część literatury tego okresu składała się z dzieł wybitnych mnichów buddyjskich. Były to wiersze, krótkie eseje na temat komentarzy do tekstów buddyjskich, niezależne prace na różne tematy buddyjskie. Praca ''Lươc Truyện Các Tác Gia Việt Nam'' napisana przez [[Trần Văn Giáp|Trầna Văna Giápa]] zawiera krótkie noty biograficzne i listy ich twórczości. Niektórzy z tych autorów w swoich tekstach wykazywali wyraźne cechy łączące ich z thiềnem; np. dotyczy to znanego mnicha z dynastii Đinh i (Starszej) Lê - [[Khuông Việt|Khuônga Việta]] ([[933]]-[[1011]]).
 
Wyniesienie buddyzmu do rangi państwowej religii oraz pojawienie się buddyjskiej literatury chińskiej stały się bodźcem i inspiracją dla wietnamskiej inteligencji. Pomimo znanej formuły, że zen jest "oddzielnym przekazem poza werbalnymi naukami" buddyzm zen zostawił bogatą literacką spuściznę. Tak też stało się w Wietnamie. Znani mnisi zaczęli imitować chińskich patriarchów chan i tworzyć wiersze, zarówno w formie wierszy nauczających dla ich uczniów lub też jako wyrażenie ich duchowego zrozumienia, doświadczenia i nastawienia do [[fenomen]]alnego świata. Niektóre z tych wierszy są wysoce oryginalne, inne są po prostu odwzorowywaniem z chińskich oryginałów<ref>Tamże, str. 60</ref>.
 
Tworzenie buddyjskiej poezji i w końcu także poezji thiền, stało się typową praktyką wśród wietnamskiej buddyjskiej elity i jest to kontynuowane do czasów dzisiejszych. Było to tak popularne, że według Cuonga Tu Nguyena thiền przypominał raczej religijny ruch literacki niż prawdziwą sektę czy też szkołę, którą cechować winna doktryna, praktyki i genealogie<ref>Tamże, str. 66</ref>.
Wzorując się na rangach mnichów, Wietnam wprowadził podobne. Nadawano tytuł "Narodowego Nauczyciela", z różnych zresztą przyczyn. Wybitni mnisi nagradzani byli purpurową szatą, czemu towarzyszył nadawany tytuł "Wielkiego Mnicha Purpurowej Szaty". Szereg innych tytułów było związanych z Akademią Mnichów i spełnianymi przez mnichów obowiązkami, np. Mnich Pisarz (''Tăng Lục''), Mnich Urzędnik (''Tăng Quan''), Główny Nadzorca Mnichów (''Tăng Thống'') itd. Wiadomo, że [[Đinh Tiên Hoàng]] wprowadził takie rangi dla mnichów buddyjskich i [[Dao|taoistycznych]] w 971 r.
 
To, że wprowadzono takie tytuły, nie oznacza, iż istniała wtedy w Wietnamie wysoko zorganizowana sangha, a Główny Nadzorca Mnichów był jej głową. W połowie okresu panowania dynastii Lý pewne instytucje były już dość dobrze ustabilizowane. Odbywały się np. egzaminy z ''[[Sutra Lotosu|Sutry Lotosu]]'' i ''[[Sutra doskonałego oświecenia|Sutry doskonałego oświecenia]]''. Świadczy to o tym, że starano się wyselekcjonować pewną grupę uczonych mnichów do pełnienia na dworze różnych obowiązków w ramach instytucjonalnych sponsorowanego przez państwo buddyzmu<ref name="Tamże, str. 69">Tamże, str. 69</ref>.
 
=== Buddyzm a religia popularna ===
Świadectwa z różnych krajów wykazują, że buddyzm zupełnie dobrze adaptował się do kulturalnego i religijnego podłoża w każdym nowym kraju, w którym był szerzony<ref> name="Tamże, str. 69<"/ref>. Buddyzm z reguły wcielał pewne elementy miejscowych kultów, zamiast walczyć z nimi. Miało to wielki wpływ na charakterystykę różnorodnych lokalnych tradycji buddyjskich, które rozwinęły się w południowej i południowo- wschodniej Azji poza Indiami.
 
Wietnam jest zasadniczo społeczeństwem [[agrokultura]]lnym, krajem rolników. Dlatego w wietnamskiej mitologii wielką rolę odgrywały deszcz, woda i rzeki. Gdy buddyjskie wierzenia i praktyki dotarły do Wietnamu (czyli Jiaozhou) i zostały przyjęte przez miejscowych ludzi, lokalne bóstwa, kulty i święte miejsca często nabierały buddyjskiego kolorytu. Poprzedni układ nadnaturalnych autorytetów został zmieszany z nowymi, bardziej potężnymi, gdy lokalne bóstwa zostały włączone w buddyjski [[panteon]]. Ten powtarzany wzór kształtował również zarówno buddyzm jak i popularną religię niezależnego Wietnamu od X wieku<ref>Tamże, str. 70</ref>.
 
W okresie panowania dynastii Trần większą rolę odgrywał [[konfucjanizm]] i jego państwowe rytuały, i buddyzm został w to włączony, np. w czasie suszy niesiono posąg Buddy do świątyni w stolicy, a cesarz przewodniczył rytuałowi modlitewnemu o deszcz. Tekst ''[[Thiền uyển tập anh]]'' informuje o kilku mnichach buddyjskich, którzy byli ekspertami w modlitwach o deszcz.
 
=== Relacje między buddyzmem a hinduizmem ===
Byli również tacy mnisi, którzy oferowali swoje talenty i wiedzę cesarzom bez pełnienia jakichkolwiek funkcji na dworze, jak np. [[Vạn Hạnh]] (zm. [[1025]])<ref>Tamże, ss. 76-81</ref>.
* Nauczyciele Dharmy
Niektórzy mnisi nie włączali się bezpośrednio w sprawy państwowe i dworskie, ale służyli narodowi przede wszystkim jako nauczyciele religii. Jednym z pierwszych znanych takich mnichów był [[Sùng Phạm]] ([[1004]]-[[1087]]), który spędził dziewięć lat w Indiach. Jednak prawdopodobnie najbardziej znany i celebrowany był Narodowy Nauczyciel [[Thông Biện]] (zm. [[1134]]). Innym z takich mnichów nauczycieli był [[Mãn Giác]] ([[1052]]-[[1096]]), jeden z liderów ówczesnego buddyzmu. Równie wybitnym mnichem był [[Viên Thông]] ([[1080]]-[[1151]]).
 
Niektórzy z tych mnichów poddawali się różnym surowym ascetycznym praktykom (co było i jest cechą mnichów wietnamskich) i używali swoich duchowych osiągnięć w celu pomagania ludziom zarówno w sprawach religijnych jak i socjalnych. Takimi mnichami byli np. [[Trí Bảo]] (zm. [[1190]]) i [[Viên Học]] ([[1073]]-[[1136]]).
Są to najbardziej ulubione postacie wietnamskiego buddyzmu. Wierzono, iż posiadają oni magiczne moce takie jak profetyzm, zdolność do uzdrawiania, zdolność do sprowadzania deszczu itd. Pomimo ich widocznego nieraz lekceważenia ogólnych konwencji społecznych, mnisi ci byli współczująco zaangażowani w życie społeczne przez wykorzystanie typowych buddyjskich "zręcznych środków". Stawali się popularnymi ludowymi bohaterami, których historie były często przerabiane i włączane w zbiory bajek i legend. Niektórzy z nich cieszyli się pewnym kultem, gdyż poświęcano im kaplice<ref>Tamże, str. 86</ref>.
 
Najlepszym przykładem ilustrującym tę kategorię mnichów, jest [[Ma Ha]], pochodzący z wysoko postawionej rodziny buddyjskiej, gdyż jego ojciec prowadził urząd religijny na dworze Lê. Wywodził się z [[Czampa|Czampy]], był człowiekiem wykształconym, znał [[język chiński]] i [[sanskryt]]. Po przezwyciężeniu ślepoty osiągnął magiczne zdolności.
 
Innym takim mnichem był [[Không Lộ]] (zm. [[1119]]), który latał w powietrzu i chodził po wodzie. Jego uczniem i towarzyszem był [[Giác Hải]].
Sutry są śpiewane zarówno codziennie (rutynowo) jak i podczas specjalnych ceremonii. Fizyczne teksty sutr są czczone jako święte obiekty, gdyż zawierają słowa Buddy. W wielu biografiach wybitnych mnichów wspomina się o ich oddaniu praktyce śpiewów. Oddawano się również praktyce kopiowania sutr, co traktowano jako akt pobożności. Nawet dziś praktyka kopiowania sutr jest często spotykana wśród wykształconych mnichów<ref>Także, ss. 91, 92</ref>.
 
Najbardziej czytaną, studiowaną i recytowaną sutrą w Wietnamie była (i jest) ''[[Sutra Lotosu]]''. Tacy mnisi jak [[Bảo Tính]] (zm. [[1034]]) i [[Minh Tâm]] (zm. [[1034]]) poświęcili się śpiewaniu jej przez piętnaście lat bez przerwy.
 
Inną sutrą, do dziś popularną, jest ''[[Sutra doskonałego oświecenia]]'' ([[język wietnamski|wiet.]] ''Viên Giác kinh''). Recytowaniu tej sutry poświecił się [[Viên Chiếu]] ([[999]]-[[1090]]). Jest on także autorem komentarza do tej sutry ''Tán Viên Giác Kinh'' (Pochwała "Sutry doskonałego oświecenia").
Wykonywano również praktyki mantry i dharani. W większości przypadków praktyki te były ściśle powiązane z osiągnięciem nadnaturalnych mocy. Recytowanie mantr i dharani było zwykle wykazywane jako część pewnego wzoru praktyki, który łączył także śpiewanie sutr i praktyki ascetyczne.
 
Praktykę śpiewania ''[[Sutra Serca|Sutry Serca]]'' i "Mantry [[Samantabhadra|Samantabhadry]]" prowadził mnich [[Dại Xả]] ([[1120]]-[[1180]]). [[Dạo Hạnh]] (zm. [[1117]]) z kolei udał się na górę Từ Sơn, na której żył w zupełnym odosobnieniu i poświęcił się śpiewaniu "Dharani umysłu wielkiego współczucia". Po odśpiewaniu jej 108000 razy osiągnął magiczne moce. Natomiast [[Nguyện Học]] (zm. [[1175]]) nieustannie recytował "Dharani pachnącego oceanu wielkiego współczucia". W wyniku tej praktyki osiągnął magiczne moce leczenia chorób i sprowadzania deszczu.
 
Recytowanie mantr i dharani było zawsze traktowane jako droga do osiągnięcia głębokiej komunikacji z ostateczną rzeczywistością. Na mniej głębokim poziomie praktyki te są drogą do wykorzystania źródła kosmicznej energii i manipulowania nią. Wierzy się także, iż przez wykonywanie tej praktyki otrzymuje się ochronę od bodhisattwów i obrońców Dharmy<ref>Tamże, ss. 92, 93</ref>.
 
== Podsumowanie ==
W Wietnamie thiền zasadniczo nigdy nie był "szkołą" w znaczeniu rozpoznawalnej społecznej instytucji z zestawem tekstów, doktryn i praktyk. Dla zwyczajnych buddystów wietnamskich jest on zwyczajną "plotką klasztorną". Nigdy nie byli z nim związani tak jak z dewocjonalnym, rytualnym buddyzmem, bardzo bliskim buddyzmowi Czystej Krainy.
 
Linie przekazu z pewnością nie miały charakteru historycznego tylko religijny i literacki. W dodatku w ogóle nie były znane elitom wietnamskim. O szkole Trúc Lâm po raz pierwszy wspomniano w XIX wieku, o dwóch pozostałych nie wspomniano. W bibliografiach książek buddyjskich w Wietnamie znajdziemy teksty o sutrach, rytuałach, ceremoniach, [[winaja|winai]], ale prawie nie ma niczego o thiềnie. Nie było w Wietnamie klasztorów thiền, ani jakiś społeczności związanych z thiềnem, nie było monastycyzmu thiền - takiego jak choćby w Korei czy Japonii. Jedyne ślady thiềnu można znaleźć w poezji związanej z thiềnem, tzn. w poezji, która wykorzystuje anegdoty, żargon, metafory i symbole thiền.
 
W czasach dynastii Lý, pod wpływem literatury docierającej z Chin, próbowano jakoś zdefiniować szkoły buddyjskie w Wietnamie. W tym czasie chan cieszył się niebywałą renomą w całym sinocentrycznym świecie. Zaczęto więc naśladować różne rodzaje literatury chan, zwłaszcza w rodzaju tekstów "przekazu lampy".
 
W Wietnamie buddyzm thiền przejawił się głównie w filozoficznym nastawieniu, stylach etycznych zachowań i sentymentów artystycznych. Można go znaleźć w życiu kulturalnym i religijnym, ale nie jako spójny system myśli przyjęty przez trwałą fizyczną społeczność<ref>Tamże, str. 99</ref>.
********** '''44/17/8'''. '''[[Hà Trạch]]'''
*********** '''45/18/9'''. '''[[Không Lộ]]''' (zm. [[1119]])
************ '''46/19/10'''. '''[[Giác Hải]]'''
 
Generacja nieznana - być może 10 lub 11
************* '''40/13/10'''. '''[[Dịnh Huê]]'''
************** '''41/14/11'''. '''[[Huệ Sinh]]''' (zm. [[1063]])
************** '''41/14/11'''. '''[[Pháp Thông]]''' (bd)
 
Generacja 9 i następne
**************** '''44/17/14'''. '''[[Pháp Nhàn]]'''
 
************** '''42/15/12'''. '''[[Pháp Bảo]]]''' (Hải Chiếu) (zm. po 1126)
*************** '''43/16/13'''. '''[[Thuần Chân]]''' (zm. [[1105]])
**************** '''44/17/14'''. '''[[Bổn Tịch]]''' (zm. [[1140]])
Nie wiadomo, która generacja - być może 15
************ '''45/18/15'''. '''[[Phâp Y]]'''
************* '''46/19/16'''. '''[[Thiền Nham]]''' ([[1093]]-[[1163]])
 
Nie wiadomo, która generacja - być może 13
**************** '''(15)'''. '''[[Diệu Dụng]]'''
**************** '''(15)'''. '''[[Viên Thông]]''' ([[1080]]-[[1151]])
***************** '''(16)'''. '''([[Y Sơn]]''' (zm. [[1213]])
 
Generacja 14 i następne
414 956

edycji