Otwórz menu główne

Zmiany

Usunięte 77 bajtów ,  3 lata temu
drobne redakcyjne, WP:SK
|król = Gustaw II Adolf
|tytulatura = Z Bożej łaski król Szwecji, Gotów i Wenedów, Wielki Książę Finlandii, książę Estonii, Karelii, pan Ingrii
|grafika = [[Plik:Gustav II Adolf of Sweden.jpg|200px220px]]
|sygnatura grafika = [[Plik:Gustav II Adolf autograph.png|180px]]
|tytuł = [[Władcy Szwecji|Król Szwecji]]
|data koronacji = [[12 października]] [[1617]]{{u|data}}
|od = [[30 października]] [[1611]]
|do = [[6 listopada]] [[1632]]
|data koronacji = [[12 października]] [[1617]]{{u|data}}
|poprzednik = [[Karol IX Waza]]
|następca = [[Krystyna WazaWazówna]]
|dynastia = [[Wazowie]]
|urodzony = [[9 grudnia]] [[1594]] w [[Sztokholm]]ie
|zmarł = [[16 listopada]] [[1632]] pod [[Lützen]]
|ojciec = [[Karol IX Waza]]
|matka = [[Krystyna z Holstein-Gottorpholsztyńska|Krystyna Holstein-Gottorp]]
|żona = [[Maria Eleonora Hohenzollern]]
|dzieci = [[Krystyna WazaWazówna|Krystyna]]
|rodzeństwo =
|commons = Category:Gustav II Adolf of Sweden
|source =
|quote =
}}
'''Gustaw II Adolf''', ''Lew Północy'' (ur. [[9 grudnia]] [[1594]] w [[Sztokholm]]ie, zm. [[16 listopada]] [[1632]]{{u|data}} pod [[Lützen]]) – król [[Szwecja|Szwecji]] w latach 1611–1632, dowódca, strateg, reformator armii i polityk.
== Biografia ==
=== Rodzina i pochodzenie ===
Pochodził z [[dynastia|dynastii]] [[Wazowie|Wazów]] i urodził się w 1594 w Sztokholmie jako syn [[Karol IX Waza|Karola IX Sudermańskiego]] i jego drugiej żony [[Krystyna z Holstein-Gottorpholsztyńska|Krystyny z Holstein-Gottorp]]. 25 listopada 1620 w Sztokholmie ożenił się z [[Maria Eleonora Hohenzollern|Marią Eleonorą Hohenzollern]]. Para miała jedną córkę – [[Krystyna WazaWazówna|Krystynę]] (1626–1689), która była królową Szwecji w latach 1632–1654.
 
=== Dzieciństwo i młodość ===
Gustaw Adolf bardzo wcześnie wykazał duże zdolności językowe. Od wczesnego dzieciństwa rozmawiał w dwóch językach, którymi posługiwali się jego rodzice, czyli po niemiecku i szwedzku. Bardzo dobrze mówił także po łacinie, włosku, francusku i holendersku. Potrafił się także porozumiewać, gorzej lub lepiej, w języku greckim, hiszpańskim, angielskim, rosyjskim i polskim. Od swoich żołnierzy nauczył się także szkockiego{{odn|Anusik|2009|s=17}}.
W dzieciństwie już jako sześcioletni chłopiec uczestniczył w wyprawie wojennej, a gdy skończył 10 lat uczestniczył w naradach politycznych i przyjmował [[ambasador]]ów. Szeroko rozwinięty kulturowo, czytał liczne dzieła [[filozofia|filozoficzne]], szczególnie książki myśliciela [[Hugo Grocjusz|Hugo Grotiusa]].
 
=== Początki rządów ===
[[Plik:AudiensTre Kronor.jpg|thumb|left|180px220px|Król Gustaw II Adolf przyjmujący posłów holenderskich]]
Mając 17 lat, wstąpił po śmierci ojca na tron szwedzki. Zatwierdził wtedy wszystkie prawa i przywileje posiadane przez stany, jednocześnie wyrażając zgodę na ograniczenie na ich rzecz władzy monarszej w kwestiach dotyczących stanowienia prawa, polityki zagranicznej i fiskalnej. Zrezygnował z jednoczesnego prowadzenia wojny z trzema państwami: [[Królestwo Danii i Norwegii|Danią]], [[Carstwo Rosyjskie|Rosją]] i [[Rzeczpospolita Obojga Narodów|Polską]]. Dzięki ustępstwom terytorialnym i zobowiązaniu się do wypłaty odszkodowań wojennych zapewnił sobie spokój na granicy z Danią, z którą zawarł traktat pokojowy w [[Wojna kalmarska|Knäred]] 21 stycznia 1613.
 
=== Wojna z Rosją ===
Rok później uderzył na państwo moskiewskie i w 1615 oblegał [[Psków]], a następnie doprowadził do korzystnego dla Szwecji układu pokojowego w Stołbowie (27 stycznia 1617). Według jego postanowień Szwedzi wycofali się z [[Nowogród Wielki|Nowogrodu Wielkiego]] i Starej Russy, ale zatrzymali [[Ingria (Rosja)|Ingrię]] i [[Karelia|Karelię]] z miastami: Iwanogrod, Koporie, Nöteborg ([[Szlisselburg|Orieszek]]) i Kexholm ([[Prioziersk|Prioziorsk]]).
 
=== Działalność reformatorska ===
[[Plik:TÜ Hauptgebäude.JPG|thumb|left|180px220px|Akademia Dorpacka założona przez Gustawa II Adolfa (widok współczesny)]]
Po zabezpieczeniu panowania szwedzkiego nad całą [[Zatoka Fińska|Zatoką Fińską]] podjął wielkie dzieło reform, budując zręby nowoczesnego państwa. Uporządkował administrację centralną, wymiar sprawiedliwości, skarbowość oraz przeprowadził modernizację [[siły zbrojne|wojska]], co doprowadziło do wyższości armii szwedzkiej nad innymi w czasie trwania [[wojna trzydziestoletnia|wojny 30- letniej]]. Osiągnął wysoki odsetek militaryzacji ludności – aż 1,7%, co pozwalało na zwerbowanie armii nawet 40-tysięcznej. Wiązało się to z wprowadzeniem powszechnego poboru do wojska. Nieco później zreformował szkolnictwo, zakładając nowe [[gimnazjum|gimnazja]] i odnawiając [[Uniwersytet w Uppsali]] w 1624. Ufundował także wyższą uczelnię w [[Tartu|Dorpacie]] (1632).
 
=== Wojna z Rzecząpospolitą ===
[[Plik:Gustav II Adolf by Merian.jpg|thumb|180px220px|Gustaw II Adolf w polskim płaszczu na portrecie Matthausa Meriana 1632]]
Od 1617 toczył wojnę o ''dominium maris Baltici'' z Rzecząpospolitą Obojga Narodów. Wykorzystując zaangażowanie głównych sił wroga w konflikt z [[Imperium Osmańskie|Turcją]], opanował w 1621 większą część [[Inflanty|Inflant]] z [[Ryga|Rygą]]. 31 lipca 1622 podpisał [[rozejm w Mitawie]], zatrzymując w swym ręku zdobyte wcześniej ziemie. Trzy lata później wznowił działania wojenne, zajmując Dorpat w Inflantach, skrawek [[Litwa|Litwy]] z Birżami oraz większą część [[Kurlandia|Kurlandii]] z Mitawą. Ośmielony tymi sukcesami, przerzucił swoje wojska w 1626 do [[Prusy Książęce|Prus Książęcych]], opanowawszy [[Bałtyjsk|Piławę]], [[Elbląg]], [[Malbork]] i przejściowo [[Puck]]. W trakcie oblężenia [[Nowe Miasto Lubawskie|Nowego Miasta]] w 1628 ranny w policzek. Jednak zwycięstwa polskie w [[Bitwa pod Oliwą|bitwie morskiej]] pod [[Oliwa (Gdańsk)|Oliwą]] (1627) i w polu pod Trzcianą (1629) zahamowały jego ekspansję na [[Pomorze|Pomorzu]]. 26 września 1629 zawarł [[rozejm w Altmarku]] (Starym Targu){{odn|Anusik|2009|s=187}}. Zatrzymał w swym ręku większość portów pruskich i dużą część Inflant oraz zapewnił sobie wpływy z ceł pruskich.
 
=== Działania wojenne w Niemczech i śmierć ===
[[Plik:Hellqvist - Gustaf II.jpg|thumb|left|180px220px|Przewiezienie ciała Gustawa II Adolfa do Szwecji z portu w [[Wolgast|Wolgaście]]]]
Zakończenie działań wojennych z Rzecząpospolitą umożliwiło Gustawowi II Adolfowi podjęcie działań wojennych w Niemczech. Mając na celu opanowanie południowych wybrzeży Bałtyku, przystąpił w 1629 roku do [[wojna trzydziestoletnia|wojny trzydziestoletniej]] przeciw [[Habsburgowie|Habsburgom]]. Po opanowaniu [[Księstwo Pomorskie|Księstwa Pomorskiego]] w 1630 wkroczył w głąb Niemiec. Wspomagany przez niemieckich książąt protestanckich, stoczył szereg bitew z wojskami cesarskimi, w których odniósł szereg spektakularnych zwycięstw, m.in. pod [[I bitwa pod Breitenfeld|Breitenfeld]]. Zginął w [[Bitwa pod Lützen (1632)|bitwie pod Lützen]]{{odn|Anusik|2009|s=326}}.
 
Jego dewizą były łacińskie sentencje: ''Gloria Altissimo Suorum Refugio'' (Chwała Bogu, ucieczce swych wiernych) i ''Cum Deo et victribus armis'' (dzięki Bogu i zwycięskiemu orężu) oraz niemiecka ''Gott mit uns'' (Bóg z nami).
[[Plik:Gustav II Adolph of Sweden grave 2007.jpg|thumb|200px220px|Nagrobek Gustawa II Adolfa w kościele Riddarholm]]
Jego ciało zostało przewiezione z Niemiec do Szwecji, gdzie został pochowany w kościele RiddarholmRiddarholmen w Sztokholmie.
 
== Propaganda królewska ==
[[Dorota brandenburska|Dorota Hohenzollern]]<br />(1430-1495)
|colspan="1"|
książę Pomorski<br />[[Bogusław X|Bogusław X Wielki]]<br />(1454-1532)<br />
∞1491<br />
[[Anna Jagiellonka (1476-1503)|Anna Jagiellonka]]<br />(1476-1503)
|'''Rodzice'''
|colspan="8"|
król Szwecji<br />[[Karol IX Waza|Karol Sudermański]]<br />(1550-1611)<br />
∞1579<br />
[[Krystyna z Holstein-Gottorp|Krystyna von Holstein-Gottorpholsztyńska]]<br />(1573–1625)
|- bgcolor="#cc0033"
|colspan="9"|
 
== Bibliografia ==
* {{Cytuj książkę|nazwisko=Anusik|imię=Zbigniew|autor=Zbigniew Anusik|tytuł=Gustaw II Adolf|wydawca=Ossolineum|miejsce=Wrocław|data=2009|isbn=978-83-04-05008-2 | odn=tak}}
* Zbigniew Wójcik, ''Historia powszechna XVI-XVII wiek'',.
* ''Słownik władców Europy nowożytnej i najnowszej'', pod red. Macieja Serwańskiego i Janusza Dobosza, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1998.
 
21 234

edycje