Otwórz menu główne

Zmiany

m
Poprawki po przenosinach artykułów, dr. red. przy użyciu AWB
'''Bitwa o Charków (1943)''' – bitwa stoczona pomiędzy wojskami radzieckimi a niemieckimi na [[front wschodni (II wojna światowa)|froncie wschodnim]] w dniach od 21 lutego do 18 marca 1943 roku. Dla Niemców jest ona znana pod nazwą '''kampania doniecka''', zaś dla Rosjan jako '''operacje donbasko-charkowskie'''. Niemiecki kontratak doprowadził do zniszczenia ok. 52 dywizji radzieckich i odbicia z rąk Rosjan miast [[Biełgorod]] i [[Charków]].
 
Kiedy niemiecka [[6 Armia (III Rzesza)|6 Armia]] była [[Bitwa stalingradzka|okrążona pod Stalingradem]], [[Armia Czerwona]] podjęła serię większych ataków przeciwko reszcie jednostek [[Grupa Armii Południe|Grupy Armii "Południe"„Południe”]]. 29 stycznia 1943 roku Rosjanie rozpoczęli operację "Skaczok"„Skaczok”, zaś 2 lutego operację "Zwiezda"„Zwiezda”, które pomiędzy styczniem a początkiem lutego przełamały niemieckie linie obronne, co doprowadziło do wyzwolenia przez oddziały radzieckie miast Charków, [[Kursk]], Biełgorod, [[Ługańsk|Woroszyłowgrad]] i [[Izium|Izjum]]. Radzieckie sukcesy spowodowały nadmierne rozciągnięcie jednostek biorących udział w tych operacjach. Podczas ciągłych operacji wojska radzieckie zostały mocno wyczerpane i w niektórych dywizjach radzieckich pozostawało zaledwie 1 tys.–2 tys. żołnierzy. 21 lutego feldmarszałek [[Erich von Manstein]] rozpoczął kontrofensywę na Charków, używając w tym celu świeżego [[II Korpus Pancerny SS|II Korpusu Pancernego SS]] i dwóch armii pancernych.
 
Pomimo tego, że siły niemieckie posiadały mniej ludzi niż oddziały Armii Czerwonej, to udało im się oskrzydlić, otoczyć i pokonać jednostki radzieckie na południe od Charkowa. Dzięki temu Manstein mógł ponowić swoją ofensywę na Charków 28 lutego. Pomimo rozkazów nakazujących otoczenie Charkowa od północy II Korpus Pancerny SS uderzył od razu na samo miasto 4 marca. 10 marca oddziały niemieckie podeszły do przedmieść miasta, które po kilkudniowych ciężkich walkach ulicznych, zostało ponownie zdobyte przez [[1 Dywizja Pancerna SS Leibstandarte SS Adolf Hitler|1 Dywizję Pancerną SS]] 15 marca. Niemcy zdobyli Biełgorod trzy dni później, tworząc wybrzuszenie, które doprowadziło do [[Bitwa na Łuku Kurskim|bitwy na Łuku Kurskim]] w lipcu 1943 roku. W wyniku niemieckiej kontrofensywy Rosjanie stracili ponad 80 tys. żołnierzy. Walki uliczne w Charkowie były także krwawe dla II Korpusu Pancernego SS, który do połowy marca stracił ok. 4300 żołnierzy. Bitwa ta doprowadziła do stabilizacji frontu wschodniego po katastrofalnej porażce pod Stalingradem.
== Podłoże ==
=== Sytuacja na froncie wschodnim i plany Armii Czerwonej na początek 1943 roku ===
Klęska 6 Armii pod Stalingradem na kilka tygodni całkowicie oddała inicjatywę w ręce Rosjan. Plan wyzwolenia rejonów dwóch dużych miast, Charkowa i Biełgorodu, powstał już w styczniu. Przedstawiciel [[Stawka Najwyższego Naczelnego Dowództwa|Stawki]] gen. [[AleksanderAleksandr Wasilewski|Wasilewski]] i dowódca [[Front Woroneski|Frontu Woroneskiego]] gen. [[Filipp Golikow]] zapoznali z nim naczelne dowództwo 21 tego miesiąca, a dwa dni później uzyskano na jej realizację zgodę [[Józef Stalin|Stalina]]. Operacji, która miała przesunąć front o 250 km, nadano kryptonim "Zwiezda"„Zwiezda” (z [[Język rosyjski|ros.]] ''gwiazda''). Jej przeprowadzenie powierzono Frontowi Woroneskiemu, nacierającemu na Kursk i Charków, czyli w dwóch różnych kierunkach. Rejon Charkowa miał zostać wyzwolony przez [[38 Armia (ZSRR)|38.]] i [[40 Armia (ZSRR)|40. Armię]], [[3 Armia Pancerna (ZSRR)|3 Armię Pancerną]], 18 Korpus Strzelecki i [[6 Gwardyjski Korpus Kawalerii]]. Do obu armii ogólnych włączono szereg oddziałów przekazanych przez [[60 Armia (ZSRR)|60 Armię]]. 38 Armii, złożonej z 240., 167., 206. i 237. Dywizji Strzeleckiej, przekazała ona 232 Dywizję Strzelecką i 253 Brygadę Strzelecką. Wsparcie 38 Armii stanowiły 180., 14. i 150. Brygada Pancerna oraz trzy pułki artylerii. W skład 40 Armii wchodziły 303. i 100. Dywizja Strzelecka przekazane przez 60 Armię oraz 25 Gwardyjska Dywizja Strzelecka, 183., 309., 107., 340. i 305. Dywizja Strzelecka, a także 4., 6., 8. i 129. Brygada Strzelecka. Wsparcie zapewniały: [[4 Korpus Pancerny (ZSRR)|4 Korpus Pancerny]], 10 Dywizja Artylerii, 4 Dywizja Artylerii Rakietowej i 5 Dywizja Obrony Przeciwlotniczej<ref name=autonazwa1>''Encyklopedia II wojny światowej nr 36...'', s. 643.</ref>.
 
Najsilniejszym elementem frontu była 3 Armia Pancerna dowodzona przez gen. [[Pawieł Rybałko|Pawła Rybałkę]]. Składała się ona z [[12 Korpus Pancerny (ZSRR)|12.]] i [[15 Korpus Pancerny (ZSRR)|15. Korpusu Pancernego]], 179 Samodzielnej Brygady Pancernej, 48. i 62. Gwardyjskiej Dywizji Strzeleckiej, 184., 160. i 111. Dywizji Strzeleckiej. Tej armii podporządkowany był także 6 Korpus Kawalerii. Siły 3 Armii Pancernej liczyły 57 557 żołnierzy, 223 czołgów (w tym tylko 85 sprawnych), 389 dział kal. 76-152 mm, 1223 moździerzy, 189 dział przeciwpancernych, 1353 [[Karabin przeciwpancerny|rusznic przeciwpancernych]], 1250 ręcznych i 535 ciężkich karabinów maszynowych. Jak na armię mającą nacierać na odcinku 60 km nie było to zbyt wiele, ale optymistycznie zakładano, że Charków zostanie wyzwolony piątego dnia ofensywy. W rzeczywistości korpusy pancerne nie dysponowały dużą liczbą czołgów i pancerne były jedynie z nazwy. W porównaniu z [[Wehrmacht]]em przydzielona artyleria była słaba, podobnie jak wsparcie lotnicze, które zapewniała [[2 Armia Lotnicza]]<ref name=autonazwa1 />.
 
Jednocześnie sytuacja na froncie była na tyle dobra, że dowódca [[Front Południowo-Zachodni (radziecki)|Frontu Południowo-Zachodniego]] gen. [[Nikołaj Watutin]] zamierzał przeprowadzić operację przeciwko [[Grupa Armii Don|Grupie Armii "Don"„Don”]], wyzwalając [[Donieckie Zagłębie Węglowe|Zagłębie Donieckie]] i wychodząc na jej tyły. W konsekwencji mogło to odciąć odwrót odchodzących przez [[Rostów nad Donem]] niemieckich [[1 Armia Pancerna (III Rzesza)|1.]] i [[4 Armia Pancerna (III Rzesza)|4. Armii Pancernej]]. Swoje plany Watutin przedstawił Stalinowi 20 stycznia i natychmiast otrzymał akceptację. Operacja ta otrzymała kryptonim "Skaczok"„Skaczok” (z ros. ''sus''). Nastawienie do jej przebiegu było bardzo optymistyczne. Z rubieży [[Pokrowskie]] – [[Starobielsk]] zamierzano uderzyć na front [[Kramatorsk]] – [[Artiomowsk (Ukraina)|Artemowsk]], a następnie dalej w kierunku Stalino (ob. [[Donieck]]) – [[Wołnowacha]] – [[Mariupol]], czyli aż do wybrzeża [[Morze Azowskie|Morza Azowskiego]]. Drugie uderzenie z rejonu [[Kamieńsk Szachtyński|Kamieńska]] na Stalino miało doprowadzić do odcięcia w Zagłębiu Donieckim i wokół Rostowa nad Donem znajdujących się tam wojsk niemieckich. Watutin liczył na to, że uda mu się zakończyć operację do 5 lutego 1943 roku. W razie powodzenia jeszcze w czasie zimy planowano wyzwolenie [[Zaporoże (miasto)|Zaporoża]] i marsz wzdłuż wybrzeża do odcięcia [[Półwysep Krymski|Krymu]]. Plany te były całkowicie nierealne, nie dysponowano bowiem odpowiednimi siłami, a przede wszystkim nie było możliwe dostarczenie zaopatrzenia. Cały front miał do dyspozycji 1,3 tys. samochodów ciężarowych i 380 [[Cysterna (transport)|cystern]] (mogły one przewieźć zaledwie 45% potrzebnego paliwa) oraz 986 czołgów. Mimo takich trudności Watutin zamierzał zorganizować grupę uderzeniową z trzech korpusów pancernych (3., 10. i 18.), trzech dywizji strzeleckich, trzech pułków artylerii przeciwpancernej, trzech pułków moździerzy i trzech pułków lotniczych. Grupa miała przeprowadzić ofensywę z linii Tarasowka – Starobielsk najpierw na Kramatorsk i Artemowsk, a później na Stalino, Wołnowachę i Mariupol<ref>''Encyklopedia II wojny światowej nr 36...'', s. 643–644.</ref>.
 
Dla Hitlera Zagłębie Donieckie stanowiło cenną zdobycz i nie zamierzał jej oddać. Obawiał się także, że [[Turcja]] zachęcona zwycięstwami [[Alianci II wojny światowej|aliantów]], może wesprzeć ich zbrojnie. Aby wzmocnić wojska niemieckie w tym rejonie, w styczniu ściągnięto z [[Europa Zachodnia|zachodniej Europy]] sześć dywizji i dwie brygady piechoty. Z północnego [[Kaukaz (łańcuch górski)|Kaukazu]] odwołano 1. Armię Pancerną, a z rejonów [[Wiaźma|Wiaźmy]] i [[Rżew]]a – siedem dywizji<ref name=autonazwa2>''Encyklopedia II wojny światowej nr 36...'', s. 644.</ref>.
 
=== Działania Armii Czerwonej po bitwie o Stalingrad – operacje "Zwiezda"„Zwiezda” i "Skaczok"„Skaczok” ===
[[Plik:P.S.Rybalko a Kharkov.jpg|thumb|300px|left|Gen. Rybałko w wyzwolonym Charkowie w lutym 1943 roku. Po lewej widoczny jest gen. Wasilij Kopcow, dowódca 15 Korpusu Pancernego]]
Front Woroneski rozpoczął działania 2 i 3 lutego, atakując z dwóch kierunków. Od północy Charków miały obejść armie 40. i [[69 Armia (ZSRR)|69.]] oraz [[5 Gwardyjski Korpus Pancerny]]. Od południa atakowały 3 Armia Pancerna i 6 Gwardyjski Korpus Kawalerii. 60 Armia tego frontu razem z [[13 Armia (ZSRR)|13 Armią]] [[Front Briański|Frontu Briańskiego]] (dowodzonego przez gen. [[Maks Reiter|Maksa Reitera]]) ruszyły w kierunku [[Kursk]]a, natomiast 38 Armia nacierająca na [[Obojań]] jednocześnie musiała walczyć z niemieckimi oddziałami przebijającymi się z rejonu Gorszecznego i [[Stary Oskoł|Starego Oskołu]]. Przerwanie linii frontu poszło dość łatwo i po dwóch dniach 60 Armia przesunęła się o 30 km, wyzwalając miasta Szczigry i Tim. Natomiast 13 Armii udało się osiągnąć linię kolejową [[Orzeł (miasto)|Orzeł]] – Kursk. Dowódca 60 Armii zwiększył tempo natarcia i wydzielił dwie grupy, które zaczęły okrążać miasto i zbliżyły się do niego wieczorem 6 lutego. Po kilkudziesięciu godzinach walk rankiem 8 lutego Kursk został wyzwolony. 60 Armia rozpoczęła marsz na [[Lgow]]<ref name=autonazwa2 />.
Podobnie przebiegały działania na głównym kierunku natarcia Frontu Woroneskiego. Armie 40., 69. i 3. Pancerna posuwały się w kierunku Charkowa i przełamały niemiecką linię obrony na rzece [[Oskoł]]. Ich marsz powstrzymała nie tylko niemiecka obrona, ale także zamiecie śnieżne. W nocy 6 lutego lewe skrzydło 40 Armii zbliżyło się do północnych przedmieść miasta Korocz, a następnego dnia wyparło stamtąd [[168 Dywizja Piechoty (III Rzesza)|168 Dywizję Piechoty]]. Walki o Biełgorod rozpoczęły się 8 lutego, a rankiem następnego dnia miasto zostało wyzwolone. Przełamanie obrony umożliwiło 10 lutego wyjście 40 Armii na przestrzeń operacyjną i zbliżenie się do Charkowa na odległość 55 km. Groźba okrążenia zmusiła niemieckie dowództwo do wycofania swych oddziałów z rubieży rzeki [[Doniec]]. Wprowadzenie do akcji [[4 Gwardyjski Korpus Pancerny|4 Gwardyjskiego Korpusu Pancernego]] 12 lutego zwiększyło możliwości 40 Armii i przyśpieszyło tempo natarcia. Popełniono jednak błąd i zamiast głębokiego manewru oskrzydlającego skoncentrowano się na wyzwoleniu miasta<ref name=autonazwa2 />.
 
Natarcie 69 Armii na południu przebiegało pomyślnie i po odparciu kontrataku dywizji [[2 Dywizja Pancerna SS Das Reich|SS "Das„Das Reich"Reich”]] udało się 9 lutego wyzwolić [[Wołczańsk|Wowczańsk]], jednak niemiecki opór był coraz silniejszy i natarcie w kierunku Charkowa utknęło. 69 Armii zaczęło brakować piechoty do zdobywania punktów oporu. Z tego samego powodu zatrzymało się natarcie 3 Armii Pancernej, a oddziały wyznaczone do zdobycia przepraw przez rzekę Doniec zostały powstrzymane przez nowo przybyłą na front 1 Dywizję Pancerną SS "Leibstandarte„Leibstandarte Adolf Hitler"Hitler”. Od 6 do 9 lutego bezskutecznie próbowano zdobyć przyczółki. Dodatkowo trzeba było walczyć z niemieckimi oddziałami cofającymi się przed wojskami Frontu Południowo-Zachodniego i próbującymi przebić się do Charkowa. Jedynie 6 Gwardyjski Korpus Kawalerii zdołał 9 lutego dojść do rejonu [[Merefa|Merefy]]. W sumie jednak w ciągu dziesięciu dni wojska Frontu Woroneskiego zdołały przejść od 80 do 120 km i osiągnąć rubież Dońca, stwarzając zagrożenie dla wojsk wokół Charkowa. Zwiększyło się ono po pomyślnym przebiegu działań w kierunku na [[Pawłohrad|Pawłograd]] i [[Krasnoarmijśk|Krasnoarmiejsk]]. Do obrony Charkowa dowództwo niemieckie wycofało z frontu dywizje SS "Das„Das Reich"Reich” i "Leibstandarte„Leibstandarte Adolf Hitler"Hitler”. Ponadto utworzono w tym celu specjalny korpus złożony ze 168 Dywizji Piechoty, [[Dywizja Großdeutschland|dywizji "Grossdeutschland"„Grossdeutschland”]] i [[167 Dywizja Piechoty (III Rzesza)|167 Dywizji Piechoty]] pozostającej dotychczas w rezerwie<ref>''Encyklopedia II wojny światowej nr 36...'', s. 644–645.</ref>.
 
Podczas gdy Niemcy przygotowywali obronę miasta, Armia Czerwona powoli je otaczała, pozostawiając jedynie wąski korytarz od strony południowej. Od północy zbliżała się 40 Armia, od wschodu 69 Armia, a od południowego wschodu 3 Armia Pancerna. Natomiast [[6 Armia (ZSRR)|6 Armia]] Frontu Południowo-Zachodniego dotarła do linii kolejowej [[Łozowa (miasto)|Łozowa]]–Charków. Skierowanie do utrzymania Charkowa II Korpusu Pancernego SS, złożonego z trzech dywizji wyposażonych w 172 czołgi [[Panzerkampfwagen III|PzKpfw III]], 95 [[Panzerkampfwagen IV|PzKpfw IV]], 28 [[Panzerkampfwagen VI Tiger|PzKpfw VI Tiger]] i 49 innych, nie było rozsądnym pomysłem i dowódca korpusu chciał go wycofać. Spotkał się jednak z odmową, a do tego w momencie zbliżenia się Rosjan 16 lutego do przedmieść skierowano tam jeszcze dywizję [[3 Dywizja Pancerna SS Totenkopf|SS "Totenkopf"„Totenkopf”]]. Kiedy na ponowną propozycję wycofania udzielono negatywnej odpowiedzi, dowódca na własną rękę zarządził ewakuację korpusu, bardziej przydatnego na otwartych przestrzeniach. W efekcie część korpusu opuściła miasto, pozostawiając wiele sprzętu. Znacznie osłabiona niemiecka obrona nie wytrzymała szturmu i do 18 lutego oddziały radzieckie wyzwoliły miasto<ref name=autonazwa3>''Encyklopedia II wojny światowej nr 36...'', s. 645.</ref>.
 
[[Plik:Bundesarchiv Bild 183-J22454, Charkow, Schützenpanzerwagen der SS.jpg|thumb|300px|Niemiecki [[transporter opancerzony]] na ulicach Charkowa, marzec 1943 roku]]
Działania frontu rozpoczęła 6 Armia, ruszając 29 stycznia w kierunku [[Bałaklija|Balaklei]]. Następnego dnia przystąpiły do walki 1 Gwardyjska Armia, nacierająca na [[Krasnyj Łyman|Krasny Liman]], i 3 Gwardyjska Armia, uderzając na [[Debalcewe]] z zamiarem obejścia Woroszyłowgradu (ob. [[Ługańsk]]) od południa. Między 1 Gwardyjską Armią a 6 Armią wprowadzono grupę Popowa, która szybko się posuwała na południe. Do 19 lutego 6 Armia przebyła 140-180 km, wyzwoliła przy tym Balakleję i [[Izium|Izjum]] oraz zbliżyła się do [[Krasnohrad|Krasnogradu]]. 1 Gwardyjska Armia już 11 lutego wyzwoliła miasto Łozowa, a 4 Gwardyjski Korpus Pancerny z grupy Popowa osiągnął rejon miasta Krasnoarmiejsk<ref name=autonazwa4>''Encyklopedia II wojny światowej nr 36...'', s. 646.</ref>.
 
Marsz oddziałów radzieckich na południe zaczął zagrażać okrążeniem Grupy Armii "Don"„Don”. W takiej sytuacji von Manstein zaproponował odejście wojsk tej grupy znad Dońca i [[Don]]u na rubież rzeki [[Mius]]. Feldmarszałek wezwany 6 lutego przed oblicze [[Adolf Hitler|Hitlera]] zdołał go przekonać do swego planu i zgodę na odwrót uzyskał. Wycofanie wojsk rozpoczęto już następnego dnia. Manewr ten pozwolił na znaczną poprawę wojsk niemieckich w tym rejonie, a dodatkowo pozostał on niezauważony przez radziecki wywiad. Tymczasem ofensywa [[Front Południowy (radziecki)|Frontu Południowego]] gen. [[Andriej Jeriomienko|Andrieja Jeriomienko]], istniejącego od 1 stycznia 1943 roku, prowadzona po wycofaniu się Niemców doprowadziła do wyzwolenia [[Nowoczerkask]]a i [[Rostów nad Donem|Rostowa nad Donem]]. Rzekę Mius wojska frontu osiągnęły 17 lutego, ale dobrze przygotowanej obrony nie zdołały sforsować i front zatrzymał się na północ od [[Taganrog]]u<ref name=autonazwa4 />.
 
W tym samym czasie wojska Frontu Południowo-Zachodniego posuwały się w kierunku [[Dniepr]]u z zamiarem uchwycenia przepraw pod [[Dniepropetrowsk|Dniepropietrowskiem]] i Zaporożem. 6 Armia i 1 Gwardyjska Armia po przejściu 60-80 km były 18 lutego bliskie osiągnięcia tego celu. Na lewym skrzydle frontu 3 Gwardyjska Armia zdołała przerwać niemiecką obronę na niewielkim odcinku. W powstały wyłom wprowadzono 8 Korpus Kawalerii, który miał się poruszać w stronę 1 Gwardyjskiej Armii i dezorganizować niemieckie zaplecze frontu. Zamiast tego 12 lutego kawalerzyści po dojściu do Debalcewe wdali się w walki o to miasto i marsz korpusu został zatrzymany. Jednocześnie przerwano działania 3 Gwardyjskiej Armii. Z powodu braku rezerw i środków do walki w połowie lutego natarcie frontu stanęło. Surowa zima i załamanie się transportu kołowego sprawiły, że prowadzenie walk okazało się niemożliwe. Linii kolejowych nie było lub zostały zniszczone, a odległość do najbliższych baz wynosiła ponad 300 km<ref name=autonazwa4 />.
 
[[Plik:Bundesarchiv Bild 101III-Roth-173-01, Russland, Raum Charkow, Jagdpanzer.jpg|thumb|260px|Żołnierze 1. Dywizji Pancernej SS w pobliżu Charkowa, luty 1943 roku]]
Do kontrofensywy armia niemiecka przygotowywała się w pośpiechu, ale starannie. 13 lutego na bazie Grupy Armii "Don"„Don” została utworzona [[Grupa Armii Południe|Grupa Armii "Południe"„Południe”]], której podporządkowano wszystkie wojska znajdujące się w pasie od Taganrogu do Grajworonu. Trzon wojsk tej grupy stanowiły [[1 Armia Pancerna (III Rzesza)|1.]] i [[4 Armia Pancerna (III Rzesza)|4. Armia Pancerna]] oraz grupy operacyjne [[Grupa Operacyjna Kempf|"Kempf"„Kempf”]] i "Hollidt"„Hollidt”. Dodatkowo stan tej grupy armii uzupełniono siedmioma dywizjami przerzuconymi spod Rostowa i z zachodniej Europy oraz zrekonstruowanym II Korpusem Pancernym SS. Do 18 lutego Grupa Armii "Południe"„Południe” rozrosła się do 30 dywizji, w tym 13 pancernych i zmechanizowanych. Operację odrzucenia Rosjan rozpoczęto 21 lutego, jeszcze przed zakończeniem przygotowań. 4. Armia Pancerna i II Korpus Pancerny SS spod Krasnogradu uderzyły na prawe skrzydło 6. Armii Frontu Południowo-Zachodniego, a cztery dywizje XL Korpusu Pancernego 1. Armii Pancernej nacierały spod Krasnoarmiejska w kierunku [[Barwinkowe|Barwinkowa]]. Po kilku dniach do działań miał się włączyć XLVIII Korpus Pancerny i zaatakować od południa Pawłograd. W rezerwie miały pozostać dwie dywizje piechoty. Łącznię do przerwania frontu wyznaczono 7 dywizji pancernych i zmechanizowanych oraz 3 dywizje piechoty. Posiadały one ponad 800 czołgów, głównie średnich i nieliczne Tygrysy. Wsparcie lotnicze liczyło ok. 750 samolotów<ref name=autonazwa5 />.
 
Ruchy niemieckich oddziałów w stronę frontu 19 i 20 lutego wykryło [[Wojskowe Siły Powietrzne (ZSRR)|radzieckie lotnictwo]], ale w dowództwie uznano je za działania osłonowe i nie zmieniono działań dla 6. Armii i grup ruchomych. Także lewe skrzydło Frontu Woroneskiego dalej miało się posuwać na zachód. Jeszcze wieczorem 20 lutego 69. Armia otrzymała rozkaz kontynuowania działań w kierunku na Krasnograd, który był także celem dla 3. Armii Pancernej. Ich działania zatrzymała skierowana w ten rejon dywizja "Grossdeutschland"„Grossdeutschland”. Dzień wcześniej w rejonie Krasnoarmiejska niemiecki XL Korpus Pancerny rozpoczął oskrzydlanie grupy ruchomej Frontu Południowo-Zachodniego, zadając jej poważne straty. Gen. [[Nikołaj Watutin|Watutin]] nie wyraził 21 lutego zgody na wycofanie tych oddziałów i rozkazał atakować, choć pozostało im tylko 25 czołgów. Jeszcze bardziej sytuacja skomplikowała się następnego dnia, kiedy niemiecki XLVIII Korpus Pancerny, atakując w kierunku Pawłogradu i dążąc do spotkania z II Korpusem Pancernym SS, zagroził wojskom południowego skrzydła Frontu Południowo-Zachodniego<ref name=autonazwa5 />.
 
Wojska 6. Armii 22 i 23 lutego znalazły się w tak trudnej sytuacji, że pozostał im tylko odwrót na wschód. Nie wszystkie oddziały mogły wykonać taki manewr i znalazły się w okrążeniu. Natomiast [[25 Korpus Pancerny (ZSRR)|25. Korpus Pancerny]], mimo wszystko nacierający na [[Zaporoże (miasto)|Zaporoże]], oddalił się od 6. Armii o 100 km i pozbawiony paliwa znalazł się w okrążeniu. Sytuacja Frontu Południowo-Zachodniego stawała się tragiczna, ale mimo tego [[Stawka Najwyższego Naczelnego Dowództwa|Stawka]] do 25 lutego nie wydała zgody na odwrót. Odchodzenie wojsk frontu na rubież rzeki Doniec trwało do 3 marca podczas ciężkich walk połączonych z dużymi stratami<ref>''Encyklopedia II wojny światowej nr 36...'', s. 647–648.</ref>.
 
[[Plik:Bundesarchiv Bild 101I-330-3021-21A, Russland, Charkow, defekter Panzer IV.jpg|thumb|300px|left|Zniszczony PzKpfw IV należący do 1. Dywizji Pancernej SS w Charkowie]]
Pomyślny dla Niemców rozwój wydarzeń spowodował, że 28 lutego dowództwo Grupy Armii "Południe"„Południe” wydało rozkaz bezpośredniego ataku na Charków. Zadanie to miała wykonać 4. Armia Pancerna wzmocniona trzema dywizjami i grupą "Kempf"„Kempf”. W sumie na początku marca lewe skrzydło Frontu Woroneskiego było atakowane przez sześć dywizji pancernych, jedną zmotoryzowaną i dziesięć piechoty. Siły te miały działać na odcinku 150 km. Do zdobycia samego miasta wyznaczono dwa korpusy pancerne i jeden armijny, które miały w składzie pięć dywizji pancernych<ref name=autonazwa6>''Encyklopedia II wojny światowej nr 36...'', s. 648.</ref>.
 
Dopiero w takiej sytuacji dowództwo Frontu Woroneskiego zdecydowało się przerwać operacje zaczepne prawego skrzydła i przygotować armie [[38 Armia (ZSRR)|38.]] i [[60 Armia (ZSRR)|60.]] do obrony. Natomiast armie [[40 Armia (ZSRR)|40.]] i [[69 Armia (ZSRR)|69.]] w razie fiaska działań obronnych miały się wycofać na północ od Charkowa, a [[3 Armia Pancerna (ZSRR)|3. Armia Pancerna]] – bronić podejścia do miasta. Jednocześnie w rejon Charkowa przerzucono sześć dywizji i dwie brygady strzeleckie. W rzeczywistości siły przeznaczone do obrony miasta były słabe. Dywizje liczyły po 3,5 tys.–4 tys. ludzi, a cały front miał tylko 70 czołgów. Brakowało uzbrojenia, amunicji, paliwa, żywności i mundurów. Skierowana na pomoc [[64 Armia (ZSRR)|64. Armia]] mogła przybyć dopiero 10 marca<ref name=autonazwa6 />.
 
Szturm Charkowa rozpoczął się 4 marca atakiem [[II Korpus Pancerny SS|II Korpusu Pancernego SS]] i XLVIII Korpusu Pancernego na pozycje 3. Armii Pancernej, której opór był na tyle silny, że w ciągu dwóch dni Niemcy posunęli się tylko o 6-8 km. W takiej sytuacji kierunek ataku został zmieniony 6 marca na styk 69. Armii i 3. Armii Pancernej. Niemieckie oddziały pancerne zdołały w rejonie Walek przerwać front i wejść na 15 km w głąb pozycji wroga. Następnego dnia zwiększono nacisk przez wprowadzenie do walki Korpusu Armijnego "Raus"„Raus”, co zmusiło 3. Armię Pancerną do cofnięcia się za rzekę [[Mża]]. Niemieckiego marszu nie powstrzymało też skierowanie pod Charków kolejnych trzech dywizji strzeleckich<ref name=autonazwa6 />.
 
Dla ratowania położenia na froncie Stawka nakazała 8 marca, aby [[Front Południowo-Zachodni (radziecki)|Front Południowo-Zachodni]] siłami [[2 Korpus Pancerny Gwardii|2. Korpusu Pancernego Gwardii]] i trzech dywizji strzeleckich przeprowadził kontratak z rejonu [[Zmijiw|Zmijewa]] przez Taranowkę w kierunku Nowej Wołogdy na skrzydło i tył wojsk niemieckich. Jednocześnie 40. Armia miała uderzyć na zachód od Ljubotyna. Prowadzone tego i następnego dnia działania nie przyniosły rezultatu. 9 marca przerwa między 69. Armią a 3. Armią Pancerną powiększyła się do 45 km. Następnego dnia miała ona już 60 km. Rzucone na pomoc dwa korpusy pancerne ([[2 Korpus Pancerny Gwardii|2. Gwardii]] i [[18 Korpus Pancerny (ZSRR)|18.]]) Frontu Południowo-Zachodniego i rezerwowy [[3 Korpus Pancerny Gwardii|3. Gwardii]] też niczego nie zmieniły, a poniosły dotkliwe straty. Wieczorem 10 marca wojska niemieckie podeszły do przedmieść Charkowa. Po dwóch dniach walki toczyły się już na terenie miasta. Kiedy po całkowitym okrążeniu Charkowa 14 marca los miasta wydawał się przesądzony, dowódca [[Front Woroneski|Frontu Woroneskiego]] wydał rozkaz o ewakuacji. Do rana 17 marca część oddziałów 3. Armii Pancernej zdołała się wyrwać z okrążenia i przejść na lewy brzeg Dońca<ref name=autonazwa6 />.
297 608

edycji