Sąd konstytucyjny: Różnice pomiędzy wersjami

Dodane 6782 bajty ,  4 lata temu
wstępne
(drobne merytoryczne)
(wstępne)
'''Sąd konstytucyjny''' – specjalny [[organ państwowy|organ]] [[sąd|sądowy]]ownictwa powołany do badania[[sądowa zgodnościkontrola zkonstytucyjności normami [[konstytucjaprawa|konstytucyjnymi]]kontroli [[normakonstytucyjności prawna|norm prawnychprawa]] niższegoi rzęduinnymi -sprawami normpowierzonymi przez [[ustawakonstytucja|ustawowychkonstytucję]] i podustawowych (np. [[rozporządzenie|rozporządzeń]]).
 
== Kompetencje ==
W krajach, których [[system prawa]] oparty jest o [[prawo stanowione]] (mające korzenie w [[prawo rzymskie|prawie rzymskim]]) sądownictwo konstytucyjne jest scentralizowane, z zazwyczaj jednym wyspecjalizowanym organem państwowym (sądy i trybunały konstytucyjne).
Instytucja sądowej kontroli konstytucyjności prawa występuje w dwóch zasadniczych odmianach: amerykańskiej i europejskiej. W systemie amerykańskim (starszym) kontrola konstytucyjności sprawowana jest przez [[sądy powszechne]]. W modelu europejskim, kontrola powierzona zostaje wyodrębnionemu ''sądowi konstytucyjnemu''. Są to sądy specjalne, uznawane za jeden z centralnych organów państwa. Podstawową ich kompetencją jest badanie zgodności z normami konstytucyjnymi [[norma prawna|norm prawnych]] niższego rzędu - norm [[ustawa|ustawowych]] i podustawowych (np. [[rozporządzenie|rozporządzeń]]){{odn|Ferreres Comella|2011}}{{odn|Graber|2002}}. Wiele krajów (szczególnie Ameryki Łacińskiej przyjęło model mieszany kontroli konstytucyjności prawa. W modelu tym kontrolę sprawuje odrębna izba Sądu Najwyższego{{odn|Ferreres Comella|2011|s=265}}.
 
Obok kontroli konstytucyjności prawa sądy konstytucyjne mają często inne kompetencje: rozwiązywanie [[spory kompetencyjne|sporów kompetencyjnych]] pomiędzy najwyższymi organami państwa, kontrolę prawidłowości [[wybory|wyborów]] i [[referendum|referendów]], kontrolę konstytucyjności partii politycznych (z możliwością ich delegalizacji), czy prowadzenie postępowań karnych w sprawach przestępstw popełnionych przez wysokich funkcjonariuszy państwowych{{odn|Ferreres Comella|2011|s=267}}.
W państwach z systemem prawa opartym na ''[[common law]]'' może nie istnieć jedyny lub najwyższy organ uprawniony do badania konstytucyjności stanowionych norm (por. jednak przykład [[Sąd Najwyższy Stanów Zjednoczonych|Sądu Najwyższego Stanów Zjednoczonych]] oraz Sądu Konstytucyjnego [[Republika Południowej Afryki|RPA]]), a zadanie badania zgodności z normami konstytucyjnymi spoczywa na wszystkich sądach.
 
== SądyModele konstytucyjnesądu konstytucyjnego ==
Wyróżnia się dwie zasadnicze formy działania sądów konstytucyjnych: francuską oraz niemiecką, przy czym w niektórych krajach (np. we Włoszech) istnieje model pośredni{{odn|Ferreres Comella|2011|s=267}}. Kryterium wyróżniającym jest to, kto jest uprawniony do wniesienia sprawy przed sąd konstytucyjny. W odmianie francuskiej<ref group=uwaga>Po reformie z 2008 r. również we Francji przyjęto odmianę pośrednią{{odn|Ferreres Comella|2011|s=267}}.</ref>. jedynie pewne organy ([[ombudsman]], prezydent), czy grupy polityczne (najczęściej określona grupa parlamentarzystów), mają kompetencje do zgłaszania wniosku o taką kontrolę. Kontrola jest abstrakcyjna, tzn. opiera się na samej wątpliwości danego organu, czy dany akt prawny jest zgodny z konstytucją{{odn|Ferreres Comella|2011|s=267}}. Obywatele nie mają bezpośredniego dostępu do sądu konstytucyjnego.
*W Polsce funkcję sądu konstytucyjnego pełni [[Trybunał Konstytucyjny]].
 
*[[Federalny Trybunał Konstytucyjny]], [[Niemcy]]
W wersji niemieckiej kontrola konstytucyjności jest konkretna. Obywatele, którzy czują, że ich podstawowe prawa i wolności zostały naruszone i którzy wyczerpali drogę sądową przed sądami powszechnymi, mogą wystąpić ze [[skarga konstytucyjna|skargą konstytucyjną]] do sądu konstytucyjnego, który zbada konstytucyjność aktu prawnego na podstawie którego sąd podjął decyzję. Warunki skargi konstytucyjnej są wyraźnie sprecyzowane i składana jest ona najczęściej za pośrednictwem sądu powszechnego lub najwyższego. Sądy powszechne mogą też występować do sądu konstytucyjnego w formie [[pytanie prejudycjalne|pytania prejudycjalnego]]{{odn|Ferreres Comella|2011|s=267}}.
*[[Sąd Konstytucyjny (Włochy)|Sąd Konstytucyjny]], [[Włochy]]
 
Poszczególne kraje różnią się też tym, jakie są konsekwencje orzeczenia o niekonstytucyjności. Przy kontroli konkretnej, najczęściej stwierdzenie niekonstytucyjności obowiązuje jedynie w danej sprawie. Przy kontroli abstrakcyjnej niekonstytucyjna norma prawna usuwana jest z systemu prawnego. W większości krajów orzeczenie sądu konstytucyjnego jest ostateczne, choć w niektórych możliwej jest przegłosowanie orzeczenia przez parlament. Jedyną drogą na wprowadzenie danych norm do systemu prawnego jest wtedy [[zmiana konstytucji]]. W Niemczech Trybunał Konstytucyjny może w niektórych przypadkach stwierdzić niekonstytucyjność niektórych poprawek do konstytucji. W niektórych krajach (Kanada) parlament może w głosowaniu zwykłym uchylić orzeczenie sądu konstytucyjnego{{odn|Graber|2002}}.
 
== Sądy konstytucyjne na świecie ==
Sądy konstytucyjne powstały w Europie i obecnie są powszechne w krajach Unii Europejskiej. Również większość krajów byłego bloku wschodniego utworzyła takie sądy podczas transformacji ustrojowej{{odn|Ferreres Comella|2011|s=265}}.
 
{| cellSpacing=0 cellPadding=1 border=1 style="text-align:center;"
|- style="background:#ccc;"
| Afryka
| Ameryki
| Azja
| Europa
|-
|Afryka Południowa, Algieria, Egipt, Etiopia, Jordania, Kamerun, Maroko, Sudan, Tunezja, Uganda
|Boliwia, Chile, Ekwador, Gwatemala, Kolumbia, Peru
|Bangladesz, Indonezja, Kambodża, Kazachstan, Korea Południowa, Mongolia, Sri Lanka, Syria, Tajwan, Tadżykistan, Tajlandia, Turcja, Uzbekistan
|Albania, Andora, Armenia, Austria, Azerbejdżan, Białoruś, Belgia, Bośnia i Hercegowina, Bułgaria, Chorwacja, Czarnogóra, [[Sąd Konstytucyjny (Czechy)|Czechy]], [[Rada Konstytucyjna|Francja]], Gruzja, [[Trybunał Konstytucyjny (Hiszpania)|Hiszpania]], [[Sąd konstytucyjny (Litwa)|Litwa]], [[Trybunał Konstytucyjny (Łotwa)|Łotwa]], Macedonia, Mołdawia, [[Federalny Trybunał Konstytucyjny|Niemcy]], [[Trybunał Konstytucyjny|Polska]], Portugalia, Rosja, Rumunia, Serbia, [[Sąd Konstytucyjny (Słowacja)|Słowacja]], Słowenia, [[Sąd Konstytucyjny (Ukraina)|Ukraina]], [[Trybunał Konstytucyjny (Węgry)|Węgry]], [[Sąd Konstytucyjny (Włochy)|Włochy]]
|-
|}
<small>Tabela przedstawia istniejące sądy konstytucyjne w oparciu o zestawienie Roberta L. Maddexa (2008), i uaktualniona do stanu z 2015.{{odn|Maddex|2008|s=XVII-XXIV}}. </small>
 
== Funkcje ==
Sądy konstytucyjne spełniają kilka funkcji ustrojowych:
# są formą nakładania konstytucyjnych ograniczeń na działalność [[władza ustawodawcza|władz ustawodawczej]] i [[władza wykonawcza|wykonawczej]]{{odn|Graber|2002}},
# powstrzymują [[większość parlamentarna|większość parlamentarną]] przed uzurpacją władzy{{odn|Graber|2002}},
# chronią [[mniejszość|mniejszości]] przed [[tyrania większości|tyranią większości]]{{odn|Graber|2002}}{{odn|Pildes|2011|s=254}},
# pozwalają na rzeczywistą realizację zasad i wartości konstytucyjnych, w tym w szczególności praw obywatelskich, w szczególności w sytuacjach, gdy są one naruszane przez władze lub przez większość społeczeństwa{{odn|Pildes|2011|s=254}},
# pozwalają rozwiązać niektóre palące problemy i konflikty, które nie dają się rozwiązać drogą parlamentarną z powodu zbytniej [[polaryzacja społeczna|polaryzacji politycznej]]{{odn|Graber|2002}},
# dzięki instytucji [[skarga konstytucyjna|skargi konstytucyjnej]], wyposażają obywateli w uprawnienia wpływania na kształt ustroju, przez co jest instrumentem pogłębiania [[demokratyzacja|demokratyzacji]] ustroju i zwiększenia jego [[Legitymizacja władzy|legitymizacji]]{{odn|Pildes|2011|s=254}}.
 
{{Uwagi}}
 
{{Przypisy}}
 
== Bibliografia ==
* {{Cytuj|autor =Víctor Ferreres Comella|rozdział=The Rise of Specialized Constitutional Courts|redaktor = Tom Ginsburg, Rosalind Dixon|tytuł=Comparative Constitutional Law|wydawca=Edward Elgar|miejsce=Cheltenham, UK - Northampton, MA, USA|data=2011|s=265-277|isbn =978-1-84844-539-0}}
* {{Cytuj|autor =Mark A. Graber|rozdział=Constitutional Review|redaktor = Herbert M. Kritzer|tytuł=Legal Systems of the World: A Political, Social, and Cultural Encyclopedia|wydawca=ABC Clio|miejsce=Santa Barbara, CA|data=2002|s=350-353|isbn =1-57607-758-6}}
* {{Cytuj|autor =Robert L. Maddex|tytuł=Constitutions of the World|wydawca=CQ Press|miejsce=Washington, D.C.|data=2008|isbn =978-0-87289-556-0}}
* {{Cytuj|autor =Richard H. Pildes|rozdział=Political Parties and Cosntitutionalism|redaktor = Tom Ginsburg, Rosalind Dixon|tytuł=Comparative Constitutional Law|wydawca=Edward Elgar|miejsce=Cheltenham, UK - Northampton, MA, USA|data=2011|s=254-264|isbn =978-1-84844-539-0}}
 
{{Kontrola autorytatywna}}