Sąd konstytucyjny: Różnice pomiędzy wersjami

Dodane 217 bajtów ,  4 lata temu
jedyna uwaga do przypisów, int., więcej linków
(dr meryt)
(jedyna uwaga do przypisów, int., więcej linków)
{{Czy wiesz do artykułu|2}}
'''Sąd konstytucyjny''' – specjalny [[organ państwowy|konstytucyjny organ]] [[sąd|sądowy]]owy powołany do [[sądowa kontrola konstytucyjności prawa|kontroli konstytucyjności prawa]] oraz wykonywania innych obowiązków powierzonych przez [[konstytucja|konstytucję]].
 
== Kompetencje ==
Instytucja sądowej kontroli konstytucyjności prawa występuje w dwóch zasadniczych odmianach: [[Stany Zjednoczone|amerykańskiej]] i europejskiej. W systemie amerykańskim (starszym, występującym w wielu krajach systemu [[common law]]) kontrola konstytucyjności sprawowana jest przez [[sądy powszechne]]. W modelu europejskim, kontrola powierzona zostaje wyodrębnionemu ''sądowi konstytucyjnemu''. Są to sądy specjalne, uznawane za jeden z centralnych organów państwa. Podstawową ich kompetencją jest badanie zgodności z normami konstytucyjnymi [[norma prawna|norm prawnych]] niższego rzędu - norm [[ustawa|ustawowych]] i podustawowych (np. [[rozporządzenie|rozporządzeń]]){{odn|Ferreres Comella|2011}}{{odn|Graber|2002}}. Wiele krajów (szczególnie [[Ameryka Łacińska|Ameryki Łacińskiej]]) przyjęło model mieszany kontroli konstytucyjności prawa. W modelu tym kontrolę sprawuje odrębna izba Sądu[[Sąd Najwyższegonajwyższy|sądu najwyższego]]{{odn|Ferreres Comella|2011|s=265}}.
 
Obok kontroli konstytucyjności prawa sądy konstytucyjne mają często inne kompetencje: rozwiązywanie [[spory kompetencyjne|sporów kompetencyjnych]] pomiędzy najwyższymi organami państwa, kontrolę prawidłowości [[wybory|wyborów]] i [[referendum|referendów]], kontrolę konstytucyjności [[Partia polityczna|partii politycznych]] (z możliwością ich delegalizacji), czy prowadzenie [[Postępowanie karne|postępowań karnych]] w sprawach [[Przestępstwo|przestępstw]] popełnionych przez wysokich funkcjonariuszy państwowych{{odn|Ferreres Comella|2011|s=267}}.
 
== Modele sądu konstytucyjnego ==
Wyróżnia się dwie zasadnicze formy działania sądów konstytucyjnych: [[Francja|francuską]] oraz [[Niemcy|niemiecką]], przy czym w niektórych krajach (np. we [[Włochy|Włoszech]]) istnieje model pośredni{{odn|Ferreres Comella|2011|s=267}}. Kryterium wyróżniającym jest to, kto jest uprawniony do wniesienia sprawy przed sąd konstytucyjny. W odmianie francuskiej<ref group=uwaga>Po reformie z 2008 r. również we Francji przyjęto odmianę pośrednią{{odn|Ferreres Comella|2011|s=267}}.</ref>. jedynie pewne organy ([[ombudsman]], prezydent), czy grupy polityczne (najczęściej określona grupa parlamentarzystów), mają kompetencje do zgłaszania wniosku o taką kontrolę. Kontrola jest abstrakcyjna, tzn. opiera się na samej wątpliwości danego organu, czy dany akt prawny jest zgodny z konstytucją{{odn|Ferreres Comella|2011|s=267}}. Obywatele nie mają bezpośredniego dostępu do sądu konstytucyjnego.
 
W wersji niemieckiej kontrola konstytucyjności jest konkretna. Obywatele, którzy czują, że ich podstawowe prawa i wolności zostały naruszone i którzy wyczerpali drogę sądową przed sądami powszechnymi, mogą wystąpić ze [[skarga konstytucyjna|skargą konstytucyjną]] do sądu konstytucyjnego, który zbada konstytucyjność aktu prawnego, na podstawie którego sąd podjął decyzję. Warunki skargi konstytucyjnej są wyraźnie sprecyzowane i składana jest ona najczęściej za pośrednictwem sądu powszechnego lub najwyższego. Sądy powszechne mogą też występować do sądu konstytucyjnego w formie [[pytanie prejudycjalne|pytania prejudycjalnego]]{{odn|Ferreres Comella|2011|s=267}}.
 
Poszczególne kraje różnią się też tym, jakie są konsekwencje orzeczenia o niekonstytucyjności. Przy kontroli konkretnej, najczęściej stwierdzenie niekonstytucyjności obowiązuje jedynie w danej sprawie. Przy kontroli abstrakcyjnej niekonstytucyjna norma prawna usuwana jest z systemu prawnego. W większości krajów orzeczenie sądu konstytucyjnego jest ostateczne, choć w niektórych możliwej jest przegłosowanie orzeczenia przez parlament. Jedyną drogą na wprowadzenie danych norm do systemu prawnego jest wtedy [[zmiana konstytucji]]. W Niemczech [[Federalny Trybunał Konstytucyjny|Trybunał Konstytucyjny]] może w niektórych przypadkach stwierdzić niekonstytucyjność niektórych poprawek do konstytucji. W niektórych krajach (Kanada) parlament może w głosowaniu zwykłym uchylić orzeczenie sądu konstytucyjnego{{odn|Graber|2002}}.
 
== Sądy konstytucyjne na świecie ==
Sądy konstytucyjne powstały w Europie i obecnie są powszechne w krajach [[Unia Europejska|Unii Europejskiej]]. Również większość krajów [[Blok wschodni|byłego bloku wschodniego]] utworzyła takie sądy podczas transformacji ustrojowej{{odn|Ferreres Comella|2011|s=265}}.
 
{| class="wikitable" style="text-align:center;"
|+ Istniejące sądy konstytucyjne<br /><small>w oparciu o zestawienie Roberta L. Maddexa (2008), dane uaktualnione do stanu z 2015{{odn|Maddex|2008|s=XVII-XXIV}}.</small>
|+ Istniejące sądy konstytucyjne
|+ <small>w oparciu o zestawienie Roberta L. Maddexa (2008), dane uaktualnione do stanu z 2015{{odn|Maddex|2008|s=XVII-XXIV}}.</small>
|-
 
! Afryka
! Ameryki
|}
 
W 1952 wraz z powstaniem [[Wspólnoty Europejskieeuropejskie|Wspólnot Europejskich]] utworzono jako jeden z głównych ich organów [[Trybunał Sprawiedliwości (Unia Europejska)|Trybunał Sprawiedliwości]], który stał się sądem konstytucyjnym dla krajów członkowskich{{odn|Graber|2002}}. W kompetencji Trybunału leży abstrakcyjna kontrola zgodności praw krajów członkowskich z prawem wspólnotowym. Innym sądem ponadnarodowym w dziedzinie konstytucyjnej jest [[Europejski Trybunał Praw Człowieka]] powołany w 1959 i rozpatrujący skargi obywateli 47 krajów członkowskich [[Rada Europy|Rady Europy]]. Trybunał orzeka w oparciu o [[Europejska konwencja praw człowieka|Europejską konwencję praw człowieka]]{{odn|Ferreres Comella|2011|s=275}}. Na jego wzór w 1979 utworzono [[Międzyamerykański Trybunał Praw Człowieka]] z siedzibą w [[San José]], orzekający na podstawie [[Amerykańska konwencja praw człowieka|Amerykańskiej konwencji praw człowieka]]{{odn|Ferreres Comella|2011|s=275}}.
 
== Funkcje ==
# zapewnia większą legitymizację demokratyczną systemu, jako że sądy konstytucyjne są najczęściej obsadzane przez ciała przedstawicielskie, w przeciwieństwie do sądownictwa powszechnego{{odn|Ferreres Comella|2011|s=270-271}}.
 
{{UwagiPrzypisy|2}}
 
{{Przypisy}}
 
== Bibliografia ==
* {{Cytuj|autor =Víctor Ferreres Comella|rozdział=The Rise of Specialized Constitutional Courts|redaktor = Tom Ginsburg, Rosalind Dixon|tytuł=Comparative Constitutional Law|wydawca=Edward Elgar|miejsce=Cheltenham, UK - Northampton, MA, USA|data=2011|s=265-277|isbn =978-1-84844-539-0}}
* {{Cytuj|autor =Mark A. Graber|rozdział=Constitutional Review|redaktor = Herbert M. Kritzer|tytuł=Legal Systems of the World: A Political, Social, and Cultural Encyclopedia|wydawca=ABC Clio|miejsce=Santa Barbara, CA|data=2002|s=350-353|isbn =1-57607-758-6}}
* {{Cytuj|autor =Robert L. Maddex|tytuł=Constitutions of the World|wydawca=CQ Press|miejsce=Washington, D.C.|data=2008|isbn =978-0-87289-556-0}}
 
{{Kontrola autorytatywna}}
 
[[Kategoria:Sądy konstytucyjne|!]]