III wojna północna: Różnice pomiędzy wersjami

Dodane 9 bajtów ,  4 lata temu
m
(Usunięcie I.Osmańskiego z drugiej strony konfliktu (przecież Turcy ze Szwedami nie walczyli!))
m (WP:SK+Bn)
|nazwa = III wojna północna
|konflikt = [[Wojna północna|Wojny północne]]
|grafika = Great Northern War.jpg
|opis = [[Bitwabitwa pod Narwą]], [[Bitwabitwa nad Dźwiną]]<center>, [[Bitwabitwa pod Połtawą]]<center>, [[Bitwabitwa morska pod Hanko]], [[Bitwabitwa pod Gadebusch]]
|data = [[1700]]–[[1721]]
|miejsce = [[Europa Środkowo-Wschodnia]]
|strona1 = {{państwo|SWE|1562}}<br />[[Plik:Flag of the Cossack Hetmanat.svg|23px]] [[Hetmanat]] ([[1708]]–[[1709]])<br />{{państwo|TUR|1517}} ([[1710]]–[[1714]])
|strona2 = {{państwo|RUS|1699}}<br />{{państwo|DNK|1536}}<br />{{państwo|DE-SN|1356}}<br />później:<br />{{państwo|POL|RON}} (od [[1704]])<br />{{państwo|Prusy|1701}} (od [[1715]])<br />[[Hanower (państwo)|Hanower]] (od 1715)
|dowódca1 = [[Karol XII]]<br /> [[Adam Ludwik Lewenhaupt]]<br /> [[Carl Gustaf Rehnskiöld]]<br /> [[Iwan Mazepa]]<br /> [[Ahmed III]]
|dowódca2 = [[Piotr I Wielki]]<br /> [[August II Mocny]]<br /> [[Fryderyk IV Oldenburg]]
|siły1 = na początku 77 tys., ok. 100-200 tys. Turków
|siły2 = na początku: 170 tys. Rosjan, 40 tys. Duńczyków, 100 tys. Polaków i Sasów, siły wzrosły pod koniec wojny
 
== Liga Północna ==
Działania Rosji w tym rejonie Europy wymierzone były w tworzący się sojusz francusko-szwedzki. W [[1697]] roku postawa cara [[Piotr I Wielki|Piotra I]] sprawiła, że [[Francja|Francji]] nie udało się osadzić na polskim tronie księcia [[Franciszek Ludwik Burbon-Conti|Franciszka Ludwika Contiego]]. Dzięki poparciu do tronu [[August II Mocny|Augusta II Mocnego]] Piotr I chciał zachować Rzeczpospolitą jako silnego sojusznika przeciw [[Imperium Osmańskie|Turcji]] i wciągnąć ją do wojny ze [[Szwecja|Szwecją]].
W 1699 roku Dania, Saksonia i Rosja zawarły sojusz, którego celem było odzyskanie utraconych terytoriów. [[5 października]] 1699 r. [[August II Mocny]] jako elektor Saksonii zawarł [[sojusz zaczepno-odporny]] z Danią, a [[21 listopada]] 1699 r. sojusz tego samego typu z Rosją w [[Prieobrażenskoje]]. Podobny sojusz zawarła Rosja z Danią. Powstała w ten sposób [[Liga Północna (1699)|Liga Północna]]<ref>Historia dyplomacji polskiej, [[Warszawa]] 1982 t. II, s. 352-353.</ref>. [[2 lutego]] 1700 r. August II podpisał tajny traktat z [[Brandenburgia|Brandenburgią]], już w czasie działań wojennych [[6 kwietnia]] 1700 r. doszło do zawarcia przymierza duńsko-brandenburskiego<ref>[[Emanuel Rostworowski]], Historia powszechna. Wiek XVIII, [[Warszawa]] 1994, s. 238.</ref>.
 
== Pierwsza faza wojny (1700-1706) ==
Konflikt rozpoczął się uderzeniem w marcu wojsk duńskich [[Fryderyk IV Oldenburg|Fryderyka IV]] na [[Holsztyn]], wojsk saskich Augusta II Mocnego w lutym na [[Dyjament]], Rygę i [[Inflanty]] oraz wojsk rosyjskich latem na Estonię. Młodziutki i niedoceniany władca Szwecji [[Karol XII]], z pomocą floty angielskiej i holenderskiej przeprowadził desant na [[Zelandia (wyspa)|Zelandii]] i pokonał Danię podpisując z nią w sierpniu pokój w Travendal, a w listopadzie 1700 roku rozgromił Rosjan w [[Bitwa pod Narwą|bitwie pod Narwą]].
 
=== Walki w Polsce (1702-1706) ===
W lipcu 1701 roku [[Karol XII]] pobił Sasów w [[Bitwa nad Dźwiną|bitwie pod Rygą]] i zajmując Inflanty i [[Kurlandia|Kurlandię]] wkroczył do Polski, która formalnie zachowała neutralność. W [[1702]] roku Karol XII w kwietniu [[Bitwa o Wilno (1702)|zajął Wilno]], a w dniu 23 maja dotarł do [[Warszawa|Warszawy]] nie napotykając większego oporu. Po zajęciu miasta Szwedzi ruszyli na południe, pokonując 19 lipca armię polsko-saską w [[bitwa pod Kliszowem|bitwie pod Kliszowem]]. Szwedzi zajęli 7 sierpnia [[Kraków]] w wyniku czego spłonął [[Zamek Królewski na Wawelu|Zamek na Wawelu]], a następnie zaatakowali Saksonię. W maju 1703 roku Szwedzi [[Bitwa pod Pułtuskiem (1703)|pobili Sasów pod Pułtuskiem]], 16 września 1703 roku zajęli Poznań, a w październiku Toruń. Chociaż uzyskali poparcie polskiej szlachty, która zawiązała w lutym 1704 roku [[konfederacja warszawska (1704)|konfederację warszawską]] i która zdetronizowała Augusta II, nie udało im się zająć całego kraju, pomimo tego, że po [[Bitwa pod Poniecem|bitwie pod Poniecem]] opanowali całą Wielkopolskę. W tym samym roku zwolennicy króla Augusta II Mocnego zawiązali w [[Sandomierz]]u antyszwedzką [[konfederacja sandomierska 1704|konfederację sandomierską]], która miała służyć walce z kandydatem Karola XII do tronu polskiego, [[Stanisław Leszczyński|Stanisławem Leszczyńskim]]. W czasach panowania Piotra I rosyjscy rezydenci posiadali w Rzeczypospolitej informatorów, głównie spośród [[Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny#Prawosławie w I Rzeczypospolitej|ludności prawosławnej]]<ref> Гражуль В. Российская разведка XVIII столетия. Тайны галантного века, Moskwa 2013, s. 43-48.</ref>. W sierpniu 1704 roku członkowie konfederacji sandomierskiej podpisali [[Traktat narewski|w Narwie układ]] sojuszniczy z władcą Rosji, carem [[Piotr I Wielki|Piotrem I]], wypowiadając formalnie wojnę Szwecji. Z kolei po kolejnej zwycięskiej [[Bitwa pod Warszawą (1705)|bitwie pod Warszawą]] w 1705 roku, przeciwnicy Augusta II Mocnego w lipcu wybrali na króla Stanisława Leszczyńskiego. W [[1705]] r. podpisał on w Warszawie traktat z Karolem XII, który całkowicie podporządkowywał Polskę Szwecji. Kolejnym obiektem ataków stała się Saksonia, która musiała w [[1706]] r. podpisać upokarzający [[pokój w Altranstädt]]. Ponadto, po klęsce sił Augusta II w [[Bitwa pod Wschową|bitwie pod Wschową]] zrzekł się on praw do korony polskiej.
: ''Zobacz więcej: [[Wojna domowa w Polsce 1704-1706]].''
 
=== Działania Rosjan w Inflantach ===
Władca Rosji po klęskach zadanych mu przez Szwedów wykorzystał zaangażowanie się króla Szwecji w wewnętrzne sprawy Polski i walki z Saksonią i zreorganizował swoją armię, m.in. zwiększył rolę artylerii i przezbroił żołnierzy w broń skałkową. Rosjanie zdobyli [[Tartu|Dorpat]], [[Valmiera|Wolmar]], [[Narwa (miasto)|Narwę]] oraz Nöteborg (dzisiejszy [[Szlisselburg]]), a także wkroczyli na obszar Rzeczypospolitej. W 1703 roku Rosjanie zdobyli ujście rzeki [[Newa|Newy]] co umożliwiło im budowę u jej ujścia nowej stolicy – [[Petersburg|Sankt Petersburga]].
 
== Atak Szwedów na Rosję (1707-1709) ==
Rozdrażniony podjęciem inicjatywy przez Rosjan, Karol XII z liczącą 44 000 żołnierzy armią opuścił Saksonię i w sierpniu 1707 roku ruszył w kierunku Rosji. W grudniu przeszli Wisłę, w styczniu zajęli Grodno, a następnie w okolicach Mińska rozłożyli leża zimowe. W Polsce Szwedzi zostawili 8000 dragonów. W czerwcu 1708 roku Szwedzi ruszyli na Moskwę w kierunku tzw. [[Brama Smoleńska|Bramy smoleńskiej]], skąd wiodła najkrótsza droga na Moskwę. Po drodze odnieśli zwycięstwo w [[Bitwa pod Hołowczynem|bitwie pod Hołowczynem]] w północnej części Wielkiego Księstwa Litewskiego, jednak wkrótce idąca z Rygi na spotkanie z Karolem XII inna armia szwedzka została pokonana w [[Bitwa pod Leśną|bitwie pod Leśną]] co było pierwszym poważnym zwycięstwem Rosjan nad Szwedami w tej wojnie. Karol XII w związku ze stosowaniem przez Rosjan taktyki "spalonej„spalonej ziemi"ziemi” i mając wielkie problemy z zaopatrzeniem postanowił zawrócić i iść na południe, gdzie zawiązał sojusz z przywódcą [[Kozacy|Kozaków]], hetmanem [[Iwan Mazepa|Mazepą]]. Plan zakładał wspólny atak na [[Moskwa|Moskwę]] oraz uniezależnienie od Rosjan kozackiego [[Hetmanat]]u.
 
=== Klęska Szwedów pod Połtawą ===
 
== Rosyjska ofensywa w Inflantach i Finlandii (1710-1714) ==
Rosjanie w czerwcu zdobyli Wyborg, w lipcu zdobyli Rygę, a w sierpniu [[Parnawa|Parnawę]]. Ostatnim punktem kontrolowanym przez Szwedów w Inflantach był Tallin (Rewel), który po oblężeniu skapitulował pod koniec września 1710 roku. Także we wrześniu padła położona już w Finlandii szwedzka twierdza [[Prioziersk|Kexholm]]. Następnie jednak uwagę cara Piotra I odwróciło od zaangażowania na północy włączenie się do wojny Turcji, w której schronił się król Karol XII po klęsce pod Połtawą ([[Wojna rosyjsko-turecka (1710-17111710–1711)]]).
 
Po podpisaniu pokoju z Turcją, w 1713 roku Rosjanie rozpoczęli długo przygotowywany atak na kontrolowaną przez Szwedów Finlandię, w związku z którym zbudowano nową flotę wojenną. W maju opanowano Helsinki, a następnie Borga. W lutym 1714 roku cała armia szwedzka została pokonana przez Rosjan w [[Bitwa pod Storkyro|bitwie pod Storkyro]]. W sierpniu 1714 Rosjanie pokonali Szwedów w [[Bitwa morska pod Hanko|bitwie morskiej pod Hanko]].
 
Jesienią 1714 roku pierwsze oddziały rosyjskie wylądowały na terytorium Szwecji i zajęły miasto [[UmeaUmeå]].
 
== Walki w Skanii (1709-1710) ==
 
== Walki w północnych Niemczech (1711-1716) ==
Podczas kampanii 1712 roku duńska armia szła w rejon szwedzkiego Hamburga, natomiast duże rosyjsko-saskie siły stały na południe od Stralsundu, w związku z czym obie grupy miały się połączyć. Szwedzki dowódca Magnus Stenbock postanowił temu zapobiec i zaatakował odnosząc ostatnie wielkie szwedzkie zwycięstwo w III Wojnie północnej w [[Bitwa pod Gadebusch|bitwie pod Gadebusch]]. W grudniu 1715 roku kapitulacją szwedzką zakończyło się [[Oblężenie Stralsundu|oblężenie Stralsundu]].
 
== Ostatnia faza wojny (1716-1721) ==
 
== W skrócie ==
* 1700-1721 – wielka wojna północna; utworzyła się Liga Północna, (przeciwko Szwecji wystąpili: Rosja – [[Piotr I Wielki]], Dania – [[Fryderyk IV Oldenburg|Fryderyk IV]], Saksonia – [[August II Mocny]], Brandenburgia – [[Fryderyk I Pruski|Fryderyk I]].
* 1700 – Szwecja została zaatakowana przez Danię, jednak pokonała ją; [[Karol XII]] pokonał Rosję nad Narwą, pobił również Sasów.
* 1701 – Karol XII zaatakował Polskę.
* 1702 – [[bitwa pod Piotrkowem (1702)|Bitwa pod Piotrkowem]]
* 1703 – [[Bitwa pod Pułtuskiem (1703)|bitwa pod Pułtuskiem]]
* 1703 - [[Zdobycie Poznania przez Szwedów (1703)|Zdobycie Poznania]]
* 1703 – [[bitwa pod Newą]]
* 1704 – [[bitwa pod Poniecem]]
* 1704 - [[Oblężenie Poznania (1704)|Oblężenie Poznania]]
* 1705 – [[bitwa pod Gemauerthof]]
* 1705 – [[Bitwa pod Warszawą (1705)|bitwa pod Warszawą]]