Język niemiecki: Różnice pomiędzy wersjami

Dodane 79 bajtów ,  4 lata temu
taki zapis afrykat już nie jest częścią IPA (zob. Handbook of the IPA (1999)); poprawa części innych błędów
(taki zapis afrykat już nie jest częścią IPA (zob. Handbook of the IPA (1999)); poprawa części innych błędów)
|kod2=als <!-- szwajcarski niemiecki -->
}}
'''Język niemiecki''' (niem. ''deutsche Sprache'', ''Deutsch'' {{IPA|/dɔʏ̯ʧdɔʏ̯t͡ʃ/}}) – [[język (mowa)|język]] z [[języki zachodniogermańskie|grupy zachodniej]] rodziny [[języki germańskie|języków germańskich]]. W rzeczywistości stanowi on grupę kilku [[języki zachodniogermańskie|języków zachodniogermańskich]], które często są określane jako języki niemieckie; standardowy język niemiecki (''Standard Hochdeutsch'') oparty jest na Biblii [[Marcin Luter|Marcina Lutra]], która z kolei opiera się na języku mówionym w [[Saksonia|Górnej Saksonii]] i [[Turyngia|Turyngii]].
 
== Języki zachodniogermańskie ==
 
== Akcent wyrazowy ==
* [[Akcent wyrazowy]] w języku niemieckim pada w zdecydowanej większości wyrazów na pierwszą [[Sylaba|sylabę]] w wyrazie, np. [[wikt:dolmetschen|''dol·met·schen'']] [{{IPA|ˈdɔlmɛʧənˈdɔlmɛt͡ʃən}}]<ref group="uwaga">W odróżnieniu od języka polskiego, gdzie akcentowana jest zwykle przedostatnia sylaba np. tłumaczyć [{{IPA|twʊˈmaʧɨʨtwuˈmat͡ʃɨt͡ɕ}}}]</ref>. W wyrazach złożonych z dwóch samodzielnych wyrazów np. [[wikt:Plattenspieler|''Plat·ten-spie·ler'']] [{{IPA|ˈplatənˌʃpiːlɐ}}] wyróżnia się dwa akcenty – główny na pierwszą sylabę pierwszego członu i poboczny na pierwszą sylabę drugiego członu. Wyjątkami są:
** [[czasownik]]i i [[Imiesłów|imiesłowy]] z nieakcentowanym [[Przedrostek|przedrostkiem]], np. [[wikt:übersetzen|''übersetzen'']] [{{IPA|ʏbɐˈzɛʦənʏbɐˈzɛt͡sən}}], [[wikt:machen|''gemacht'']] [{{IPA|gəˈmaxt}}] oraz utworzone od nich rzeczowniki, np. [[wikt:Übersetzung|''Übersetzung'']] [{{IPA|ʏbɐˈzɛʦʊŋʏbɐˈzɛt͡sʊŋ}}], [[wikt:machen|''das Gemachte'']] [{{IPA|das gəˈmaxtə}}];
** niektóre wyrazy pochodzenia obcego np. [[wikt:Partei|''Partei'']] [{{IPA|paʁˈtaɪ̯}}];
** samogłoski długie są akcentowane.
** ''ch'' – oznacza w sąsiedztwie [[fonem]]ów /a/, /o/, /u/ i wieloznaku /au/ głoskę [{{IPA|x}}] tzw. '''Ach-Laut''' (przykłady: [[wikt:Nacht|''Na'''ch'''t'']] [{{IPA|na'''x'''t}}], [[wikt:wach|''wa'''ch''''']] [{{IPA|va'''x'''}}], [[wikt:Bauch|Bau'''ch''']] {{IPA|baʊ̯'''χ'''}}), po ''e, i, ä, ö, ü, ei, ai, eu, äu, l, r, m, n, –chen'' oraz w wyrazach obcego pochodzenia miękkie [{{IPA|ç}}], zbliżone do wymowy ''ch'' w polskim wyrazie ''chirurg'' (przykłady: [[wikt:Pech|Pe'''ch''']] [{{IPA|pɛ'''ç'''}}], [[wikt:Chemie|'''Ch'''emie]] [{{IPA|'''ç'''emi:}}], [[wikt:ich|''i'''ch''''']] [{{IPA|ʔɪ'''ç'''}}], [[wikt:China|'''Ch'''ina]] [{{IPA|ˈ'''ç'''iːna}}], [[wikt:Nacht|''Nä'''ch'''te'']] [{{IPA|'nɛ'''ç'''tə}}], [[wikt:Eiche|Ei'''ch'''e]] [{{IPA|ˈaɪ̯'''ç'''ə}}], [[wikt:euch|eu'''ch''']] [{{IPA|ɔɪ̯'''ç'''}}], [[wikt:Mädchen|Mäd'''ch'''en]] [{{IPA|ˈmɛːt'''ç'''ən}}] lub [{{IPA|ˈmeːt'''ç'''ən}}]), W wyrazach greckich na początku wyrazu przed fonemami /a/,/o/ oraz przed spółgłoską oznacza głoskę [{{IPA|k}}], np. [[wikt:Charakter|'''Ch'''arakter]] [{{IPA|'''k'''a'ʁaktɐ}}], [[wikt:cholera|'''''Ch'''olera'']] [{{IPA|''''k'''ɔləʁa}}], [[wikt:Chrom|'''''Ch'''rom'']] [{{IPA|'''k'''ʁoːm}}]
** ''chs'' – oznacza [[wikt:Aneks:Tabela IPA dla języka niemieckiego|/ks/]] (przykłady: [[wikt:wachsen|wa'''chs'''en]] [{{IPA|ˈva'''ks'''n̩}}])
** ''dsch'' – oznacza głoskę [{{IPA|d͡ʒ}}] występującą wyłącznie w wyrazach obcego pochodzenia, np. [[wikt:Dschungel|'''Dsch'''ungel]] [{{IPA|ˈ'''d͡ʒ'''ʊŋɘlʊŋəl}}]
** Końcówka ''-er'' ulega [[asymilacja fonetyczna|asymilacji]] do tzw. ''r zwokalizowanego''<ref group="uwaga">przekształcenie się półsamogłoski lub samogłoski zredukowanej w samogłoskę</ref> [{{IPA|ɐ}}] np. [[wikt:Mutter|Mutt'''er''']] [{{IPA|'mʊt'''ɐ'''}}] (zjawisko to nie występuje jednak w niektórych [[Dialekt|wariantach]] języka niemieckiego i jest zastępowane przez [r̩], [ər] lub krótkie [a] np. w [[Gwary palatynackie|gwarze palatynckiej]] np. w wyrazie [[wikt:Mutter|Mutt'''er''']] [ˈmʊd'''ɑ'''] lub [ˈmɔd'''ɑ'''].
** ''ie'' – oznacza [{{IPA|i:}}] lub [{{IPA|ɪ}}]. (przykłady: [[wikt:Knie|Kn'''ie''']] [{{IPA|kn'''iː'''}}] ale [[wikt:Vietnam|V'''ie'''tnam]] [{{IPA|ˌv'''iɛ'''tˈnam}}], das [[wikt:Viertel|V'''ie'''rtel]] [{{IPA|f'''ɪ'''rtəl}}])
** ''sp'' – oznacza [[wikt:Aneks:Tabela IPA dla języka niemieckiego|/ʃp/]] z wyjątkiem pozycji wygłosowej, wówczas – sp [[wikt:Aneks:Tabela IPA dla języka niemieckiego|/sp/]] (przykłady: [[wikt:Sport|'''''Sp'''ort'']] [{{IPA|'''ʃp'''ɔʁt}}]), także w wyrazach obcego pochodzenia np. [[wikt:Spartakiade|'''''Sp'''artakiade'']] [{{IPA|ˌ'''ʃp'''aʁta'kɪ̯adə}}] (ale: [[wikt:Wespe|''We'''sp'''e'']] [{{IPA|'vɛ'''sp'''ə}}]). Litera ''s'' przed dwuznakiem ''ph'' oznacza [{{IPA|s}}]: [[wikt:Sphäre|'''''S'''phäre'']] [{{IPA|''''s'''feːʁə}}]. Istnieją też [[dialekt]]y, w których ''sp'' zawsze oznacza [{{IPA|sp}}] lub zawsze [{{IPA|ʃp}}].
** ''st'' – oznacza [[wikt:Aneks:Tabela IPA dla języka niemieckiego|/ʃt/]] z wyjątkiem [[wikt:wygłos|pozycji wygłosowej]] – wówczas [[wikt:Aneks:Tabela IPA dla języka niemieckiego|/st/]]. [{{IPA|ʃt}}] wymawiane jest także w [[wikt:nagłos|nagłosie]] wyrazów obcego pochodzenia, np. [[wikt:Stratosphäre|'''''St'''ratosphäre'']] [{{IPA|ˌ'''ʃt'''ʁatɔ'sfeːʁə}}] (ale: [[wikt:Bestie|''Be'''st'''ie'']] [{{IPA|'bɛ'''st'''ɪ̯ə}}], [[wikt:Vestalin|''Ve'''st'''alin'']] [{{IPA|vɛ'''s't'''aːlɪn}}]). Istnieją też [[dialekt]]y, w których ''st'' oznacza zawsze [{{IPA|st}}] lub zawsze [{{IPA|ʃt}}].
** ''ti'' – oznacza w śródgłosie przed samogłoską głoskę [{{IPA|tsɪt͡sɪ}}] występującą wyłącznie w wyrazach obcego pochodzenia, np. [[wikt:Vegetation|Vegeta'''ti'''on]] [{{IPA|vegetaˈtsɪɔːnvegetaˈt͡sɪɔːn}}].
** ''tsch'' – oznacza [[wikt:Aneks:Tabela IPA dla języka niemieckiego|/ʧt͡ʃ/]] np. [[wikt:Deutsch|''Deu'''tsch''''']] [{{IPA|dɔɪ̯'''ʧt͡ʃ'''}}]
** ''tz'' – oznacza [[wikt:Aneks:Tabela IPA dla języka niemieckiego|ʦt͡s]] np. w wyrazie [[wikt:Katze|''Ka'''tz'''e'']] [{{IPA|'ka'''ʦt͡s'''ə}}]
** ''ue'' – oznacza głoskę [{{IPA|ʏ}}] np. [[Ueckermünde|'''Ue'''ckermünde]] [{{IPA|'''ʏ'''kɐˈmʏndə}}] lub [[wikt:Aneks:Tabela IPA dla języka niemieckiego|/uː/]] np. B'''ue'''r [{{IPA|b'''uː'''ɐ̯}}]. Występuje w nazwach własnych.
** ''ui'' i ''uy'', występujące w pisowni regionalnej, oznaczają głoskę [[Samogłoska przymknięta przednia zaokrąglona|/yː/]], np. [[Duisburg|''D'''ui'''sburg'']] [{{IPA|'d'''yː'''sb̥ʊʁk}}], [[Neukirchen-Vluyn|''Neukirchen- Vl'''uy'''n'']] [{{IPA|nɔʁt'kɪʁçən 'fl'''yː'''n}}], H'''uy''' [{{IPA|ˈh'''yː'''}}]. W nielicznych wyrazach, głównie obcego pochodzenia, ''ui'' występuje także w pisowni standardowej na oznaczenie [[dyftong]]u [{{IPA|ʊɪ̯}}] (np. '''''Ui'''gure'' [{{IPA|'''ʊɪ̯''''guːʁə}}], [[wikt:pfui|''pf'''ui''''']] [{{IPA|pf'''ʊɪ̯'''}}]).
** ''zig'' – oznacza [{{IPA|ʦɪçt͡sɪç}}] np. [[wikt:Zwanzig|Zwan'''zig''']] [{{IPA|ˈʦvanˈt͡svan'''ʦɪçt͡sɪç'''}}]
** ''zsch''<ref group="uwaga" name="nwlasne" /> – oznacza głoskę [{{IPA|t͡ʃ}}], np. [[Zschopau|'''Zsch'''opau]] [{{IPA|ˈ'''t͡ʃ'''oːpaʊ}}]
** ''tzsch''<ref group="uwaga" name="nwlasne" /> – oznacza głoski [{{IPA|tsʃt͡sʃ}}], np. [[Friedrich Nietzsche|Friedrich Wilhelm Nie'''tzsch'''e]] [{{IPA|ˈfʁiːdʁɪç ˈvɪlhɛlm ˈniː'''tsʃt͡sʃ'''ə}}].
** ''ai'', ''ay'', ''ei'',''ey'' – zwykle oznacza [[dyftong]] /{{IPA|aɪ̯}}/, przykłady: [[wikt:Mais|''M'''ai'''s'']] [{{IPA|m'''aɪ̯'''s}}], ''[[Bawaria|B'''ay'''ern]]'' [{{IPA|'b'''aɪ̯'''ɐn}}], [[wikt:Leim|''L'''ei'''m'']] [{{IPA|l'''aɪ̯'''m}}], [[wikt:Meyer|''M'''ey'''er'']] [{{IPA|'m'''aɪ̯'''ɐ}}].
** ''äu'', ''eu'', ''oi'', ''oy'' – zwykle oznacza [[dyftong]] /{{IPA|ɔɪ̯}}/. Przykłady: [[wikt:läuten|l'''äu'''ten]] [{{IPA|ˈl'''ɔɪ̯'''tən}}], [[wikt:Beutel|B'''eu'''tel]] [{{IPA|ˈb'''ɔɪ̯'''təl}}], także w wyrazach pochodzenia greckiego np. [[wikt:Euthanasie|'''''Eu'''thanasie'']] [{{IPA|ˌʔ'''ɔʏ̯'''tana'ziː}}], [[wikt:Alois|''Al'''oi'''s'']] [{{IPA|'ʔal'''ɔʏ̯'''s}}], [[Hoyerswerda|''H'''oy'''erswerda'']] [{{IPA|'h'''ɔʏ̯'''ɐsv̥ɛɐ̯da˙}}].
** Dwie sąsiadujące litery oznaczające tę samą '''spół'''głoskę (np. ''bb'', ''dd'', ''ff'', ''gg'', ''kk'', ''ll'', ''mm'', ''nn'', ''pp'', ''rr'', ''ss'', ''tt'' ) i należące do jednego [[morfem]]u czyta się jako jeden dźwięk, inaczej niż w [[język polski|języku polskim]]. Przykłady: ([[wikt:Ebbe|E'''bb'''e]] [{{IPA|ˈɛ'''b'''ə}}], [[wikt:Kladde|Kla'''dd'''e]] [{{IPA|ˈkla'''d'''ə}}], [[wikt:Schiff|''Schi'''ff''''']] [{{IPA|ʃɪ'''f'''}}]), [[wikt:Flagge|Fla'''gg'''e]] [{{IPA|'fla'''ɡ'''ə}}], [[wikt:zurückkommen|zurüc'''kk'''ommen]] [{{IPA|ʦuˈʀʏt͡suˈʀʏ'''kː'''ɔmən}}] [[wikt:toll|to'''ll''']] [{{IPA|tɔ'''l'''}}], [[wikt:kommen|ko'''mm'''en]] [{{IPA|ˈkɔ'''m'''ən}}], [[wikt:Sonne|''So'''nn'''e'']] [{{IPA|'zɔ'''n'''ə}}], [[wikt:Treppe|Tre'''pp'''e]] [{{IPA|ˈtʁɛ'''p'''ə}}], sta'''rr'''e [{{IPA|ˈʃtaʁe}}], [[wikt:essen|e'''ss'''en]] [{{IPA|ˈɛ'''s'''ən}}], [[wikt:retten|re'''tt'''en]] [{{IPA|ˈʁɛ'''t'''ən}}]. Zapis ten jednocześnie oznacza, że poprzedzająca taką spółgłoskę '''samo'''głoska jest krótka.
** Dwie sąsiadujące litery oznaczające tę samą '''samo'''głoskę (''aa'', ''oo'' lub ''ee'') czyta się jako jeden dźwięk (jedną ''długą'' samogłoskę), inaczej niż w [[język polski|języku polskim]]. Przykłady: [[wikt:Saal|''S'''aa'''l'']] [{{IPA|z'''aː'''l}}], [[wikt:boot|''B'''oo'''t'']] [{{IPA|b'''oː'''t}}], [[wikt:Seele|''S'''ee'''le'']] [{{IPA|'z'''eː'''lə}}]. Podwójne ''uu'' występujące na przykład w wyrazie [[wikt:Genugtuung|''Genugt'''uu'''ng'']] [{{IPA|gə'nuːkˌt'''uːʊ'''ŋ}}] czyta się jednak jako dwie samogłoski ze względu na przebiegającą między nimi granicę [[morfem]]ów. Z podobnych względów podwójne ''ii'' w wyrazie [[wikt:assoziieren|''assoz'''ii'''eren'']] w wymowie starannej oznacza dwie samogłoski: [{{IPA|asoʦasot͡s'''ɪ'iː'''ʁən}}]. Również podwójne ''ee'' w wyrazie [[wikt:beenden|''b'''ee'''nden'']] nie oznacza z tego powodu jednej długiej samogłoski: [{{IPA|b'''ə'ʔɛ'''ndən}}].
** Sąsiadujące litery (np. ''ck'', ''tz'', ''dt'', ''ph''<ref group="uwaga" name="obce">występujące wyłącznie w wyrazach obcego pochodzenia</ref>, ''sch'', ''ah'', ''äh'', ''eh'', ''ih'', ..., ''th''<ref group="uwaga" name="obce" />, ''gh'', ''dh'', ..., oraz tylko w nieakcentowanych końcówkach w wymowie potocznej: ''el'', ''em'', ''en'' i standardowej: ''er'' – oznaczają pojedynczą głoskę wynikającą z ogólnie ustalonej zasady odczytywania kombinacji liter. Przykłady: [[wikt:Zucker|Zu'''ck'''er]] [{{IPA|ˈʦʊˈt͡sʊ'''k'''ɐ}}], [[wikt:Schreck|Schre'''ck''']] [{{IPA|ʃʁɛ'''k'''}}], [[wikt:Katze|''Ka'''tz'''e'']] [{{IPA|'ka'''ʦt͡s'''ə}}], [[wikt:Stadt|Sta'''dt''']] [{{IPA|ˈʃta'''t'''}}], [[wikt:Physik|'''''Ph'''ysik'']] [{{IPA|'''f'''yˈzɪk}}], [[wikt:Phase|'''''Ph'''ase'']] [{{IPA|''''f'''aːzə}}] – także w imionach, np. [[wikt:Sophie|''So'''ph'''ie'']] , [[wikt:Schaf|'''Sch'''af]] [{{IPA|'''ʃ'''aːf}}], [[wikt:Thema|'''''Th'''ema'']] [{{IPA|''''t'''eːma˙}}], [[wikt:Wandel|Wand'''el''']] [{{IPA|ˈvand'''l'''}}], [[wikt:klein|klein'''em''']] [{{IPA|ˈklaɪn'''m'''}}], [[wikt:Herz|Herz'''en''']] [{{IPA|ˈhɛɐtsˈhɛɐt͡s'''n'''}}], [[wikt:Schüler|Schül'''er''']] [{{IPA|ˈʃʏːl'''ɐ'''}}].
 
'''Uwaga:''' powyższe zbitki liter mogą czasami oznaczać oddzielne głoski, jeśli użyto ich w zapisie oddzielnych morfemów, np.: ''beurteilen'' [{{IPA|bə'ʔuʁtaɪlən}}], [[wikt:beinhalten|''beinhalten'']] [{{IPA|bə'ʔɪnhaltən}}], ''entzückend'' [{{IPA|ɛnt'ʦʏkəntt͡sʏkənt}}], [[wikt:entscheiden|''entscheiden'']] [{{IPA|ɛnt'ʃaɪ̯dən}}], [[wikt:angeblich|''angeblich'']] [{{IPA|'ʔangeːplɪç}}], [[wikt:ankommen|''ankommen'']] [{{IPA|'ʔankɔmən}}], Häschen [{{IPA|'heːsçən}}] itp.
 
* Litera ''[[c]]'' występuje poza dwuznakami jedynie w nowszych zapożyczeniach (np. [[wikt:Creme|'''''C'''reme'']] [{{IPA|'''k'''ʁɛːm}}] lub [{{IPA|'''k'''ʁeːm}}]), [[wikt:Container|'''''C'''ontainer'']] [{{IPA|'''k'''ɔn'teːnɐ}}], '''''C'''enter'' [{{IPA|''''s'''ɛntɐ}}], imionach (np. [[wikt:Claudia|'''''C'''laudia'']] [{{IPA|''''k'''laʊdɪ̯a}}]) i nazwach miejscowych. Oznacza głoskę [{{IPA|k}}] przed samogłoskami a, o oraz u, a także przed spółgłoskami, rzadziej [{{IPA|ʦt͡s}}] lub [{{IPA|s}}].
* Litery ''[[d]]'', ''[[t]]'', ''[[n]]'' oznaczają głoski apikalne (nie jak w języku polskim koronalne){{fakt|data=2013-12}}
* ''[[e]]'' – oddaje w zapisie długość samogłoski oznaczonej przez literę poprzedzającą – w pisowni standardowej wyłącznie przez literę ''i'' (np. [[wikt:viel|''v'''ie'''l'']] [{{IPA|f'''iː'''l}}]) – regionalnie także literę ''o'' (np. [[Soest|''S'''oe'''st'']] [{{IPA|z'''oː'''st}}]). [[Samogłoska półprzymknięta przednia niezaokrąglona|/eː/]] i [[Samogłoska półotwarta przednia niezaokrąglona|/ɛː]] wymawiane są w sposób zbliżony do polskiego „ej”, przykłady: [[wikt:leer|l'''ee'''r]] [{{IPA|l'''eː'''ɐ̯}}], [[wikt:Bär|B'''ä'''r]] [{{IPA|b'''ɛː'''ɐ̯}}]. Natomiast samodzielne końcowe [{{IPA|ə}}] wymawiane jest jako zredukowana samogłoska<ref group="uwaga">samogłoska niemająca pełnej wartości wokalnej, krótsza od samogłoski krótkiej</ref> [[szwa]] np. [[wikt:Mücke|Mück'''e''']] [{{IPA|ˈmʏk'''ə'''}}].
* Litera ''[[o]]'' oznacza [[Samogłoska półprzymknięta tylna zaokrąglona|/oː/]], które wymawia się inaczej niż w [[język polski|języku polskim]] np. [[wikt:Bote|B'''o'''te]] [{{IPA|ˈb'''oː'''tə}}]. [{{IPA|o}}] wymawia się zaś tak samo jak w [[język polski|języku polskim]].
* Litera ''[[ß]]'' oznacza głoskę [{{IPA|s}}] np. [[wikt:weiß|wei'''ß''']] [{{IPA|vaɪ̯'''s'''}}], w odróżnieniu od ''ss'' (również oznaczającego [{{IPA|s}}] np. [[wikt:Fass|Fa'''ss''']] [{{IPA|fa'''s'''}}]) występuje w zapisie po samogłoskach długich i dyftongach. Dodatkowo dla zastąpienia litery ''ß'' przy braku odpowiedniej czcionki stosuje się ''sz'' lub ''ss''.
* Litera ''[[t]]'' oznacza przed samogłoską w wyrazach obcego pochodzenia [{{IPA|tst͡s}}]) np. [[wikt:Nation|Na'''t'''ion]] [{{IPA|na'''tst͡s'''i̯o:n}}]), zaś w wyrazach rodzimie niemieckich [{{IPA|t}}]) np. [[wikt:Tisch|'''T'''isch]] [{{IPA|'''t'''ɪʃ}}])
* Litera ''[[x]]'' oznacza [{{IPA|ks}}] np. [[wikt:Xerographie|'''X'''erographie]] [{{IPA|'''ks'''eʀoɡʀaˈfiː}}].
* Litera ''[[v]]'' oznacza w nagłosie głoskę [{{IPA|f}}] np. [[wikt:Vater|'''V'''ater]] [{{IPA|ˈ'''f'''aːtɐ}}] z wyjątkiem wyrazów obcego pochodzenia, w których oznacza zazwyczaj głoskę [{{IPA|v}}], np. w wyrazie [[wikt:Virus|'''''V'''irus'']] ['{{IPA|'''v'''iːʁus}}].
* Litera ''[[y]]'' oznacza w [[wikt:śródgłos|śródgłosie]] głoskę [[Samogłoska przymknięta przednia zaokrąglona|/yː/]] ([[wikt:Lyrik|''L'''y'''rik'']] [{{IPA|'l'''yː'''ʁɪk}}]), [{{IPA|y}}] ([[wikt:Physik|''Ph'''y'''sik'']] [{{IPA|f'''y''''ziːk}}]) lub [{{IPA|ʏ}}] (''[[Sylt|S'''y'''lt]]'' [{{IPA|'z'''ʏ'''lt}}]), natomiast w [[wikt:wygłos|wygłosie]] głoskę [{{IPA|ɪ}}] (''[[Franz Vranitzky|Franz Vranitzk'''y''']]'' [{{IPA|'fʁanʦfʁant͡s fʁa'nɪʦknɪt͡sk'''ɪ'''}}])
* Litera ''[[z]]'' – oznacza głoskę [{{IPA|ʦt͡s}}], przykłady: [[wikt:Zorn|'''''Z'''orn'']] [{{IPA|''''ʦt͡s'''ɔʁn}}], [[wikt:Zahn|'''Z'''ahn]] [{{IPA|'''tst͡s'''aːn}}]
* W języku niemieckim występują też tzw. ''[[umlaut]]y'':
** Litera ''[[ä]]'' oznacza głoskę [{{IPA|ɛ}}] ([[wikt:Ast|'''''Ä'''ste'']] [{{IPA|'ʔ'''ɛ'''stə}}]) lub [[Samogłoska półotwarta przednia niezaokrąglona|/ɛː/]] ([[wikt:spät|''sp'''ä'''t'']] [{{IPA|ʃp'''ɛː'''t}}) (zastępowana jest najczęściej przez [{{IPA|eː}}], np. [[wikt:spät|''sp'''ä'''t'']] [{{IPA|ʃp'''eː'''t}}]). Dodatkowo dla zastąpienia litery ''[[ä]]'' przy braku odpowiedniej czcionki stosuje się ''ae'' np. w nazwiskach [[Lothar Matthäus|Lothar Herbert Matth'''ä'''us]] → [[Lothar Matthäus|Lothar Herbert Matth'''ae'''us]]
** Litera ''[[ö]]'' oznacza głoskę [{{IPA|œ}}], np. ([[wikt:öffnen|'''''ö'''ffnen'']] [{{IPA|'ʔ'''œ'''fnən}}]) lub [[Samogłoska półprzymknięta przednia zaokrąglona|/øː/]], np. [[wikt:mögen|''m'''ö'''gen'']] [{{IPA|'m'''øː'''gən}}]), czasem [{{IPA|ø}}] np. [[wikt:Föderation|F'''ö'''deration]] [{{IPA|ˌf'''ø'''dɛʁa'ʦɪ̯oːnt͡sɪ̯oːn}}]), także [{{IPA|øˑ}}] ('''Ö'''konomie [{{IPA|'''øˑ'''koˑnoˑˈmiː}}]). Dodatkowo dla zastąpienia litery ''[[ö]]'' przy braku odpowiedniej czcionki stosuje się ''oe'' np. w nazwiskach [[Andreas Widhölzl|Andreas Widh'''ö'''lzl]] → [[Andreas Widhölzl|Andreas Widh'''oe'''lzl]]
** Litera ''[[ü]]'' oznacza głoskę [{{IPA|ʏ}}] ([[wikt:Flüchtling|''Fl'''ü'''chtling'']] [{{IPA|'fl'''ʏ'''çtlɪŋ}}] lub [[Samogłoska przymknięta przednia zaokrąglona|/yː/]] ([[wikt:fühlen|f'''ü'''hlen]] [{{IPA|'f'''yː'''lən}}]) także [{{IPA|yˑ}}] (am'''ü'''sieren {{IPA|am'''yˑ'''ˈziːʀən}}). Dodatkowo dla zastąpienia litery ''[[ü]]'' przy braku odpowiedniej czcionki stosuje się ''ue'' np. w nazwiskach [[Andreas Küttel|Andreas K'''ü'''ttel]] → [[Andreas Küttel|Andreas K'''ue'''ttel]], stronach internetowych [[Süddeutsche Zeitung|S'''ü'''ddeutsche Zeitung]] → http://www.sueddeutsche.de/, adresach e-mailowych np. [[Süddeutsche Zeitung|S'''ü'''ddeutsche Zeitung]] → redaktion@s'''ue'''ddeutsche.de
* Przed samogłoską [[akcent wyrazowy|akcentowaną]] w nagłosie [[morfem]]u występuje [[zwarcie krtaniowe]] [{{IPA|ʔ}}], nieoznaczane w piśmie.
* Wyrazy i zwroty zapożyczone z języka angielskiego i francuskiego wymawiane są zwykle w sposób jednakowy z wymową obcą, np. ''Smith'' [{{IPA|'smɪθ}}], [[wikt:Niveau|''Niveau'']] [{{IPA|ni'voː}}] lub w sposób zbliżony, np. ''First Lady'' [{{IPA|'fœəst 'leːdɪ}}] (ang. [{{IPA|'fəːst 'leɪ̯dɪ}}]), [[wikt:E-Mail|''E-Mail'']] [{{IPA|ˈʔiːmeːl}}] (ang. [{{IPA|ˈʔiːmeɪ̯l}}]), ''Sex'' [{{IPA|zɛks}}] (ang. [{{IPA|sɛks}}]), [[wikt:Etui|''Etui'']] [{{IPA|e'tyiː}}] (fr. [{{IPA|e'tɥi}}])
** ''ea'' – oznacza w wyrazach pochodzenia obcego [{{IPA|iː}}] np. [[wikt:Easteregg|'''Ea'''steregg]] [{{IPA|ˈ'''iː'''stɐˌʔɛk}}]
** ''ou'' – oznacza w wyrazach pochodzenia obcego [[wikt:Outsourcing|'''Ou'''tsourcing]] [{{IPA|'ˈ'''aʊ̯'''tsɔːsɪŋ}}]
** ''ya'' – oznacza w wyrazach pochodzenia obcego [{{IPA|ja}}] np. [[wikt:Yacht|'''Ya'''cht]] [{{IPA|'''ja'''xt}}]
** ''ye'' – oznacza w wyrazach pochodzenia obcego [{{IPA|jeː}}] np. [[wikt:Yeti|'''Ye'''ti]] [{{IPA|'ˈ'''jeː'''ti}}]
* W sylabach otwartych (kończących się samogłoską) samogłoskę wymawia się długo np.: [[wikt:fragen|fr'''a '''·gen]] [{{IPA|ˈfr'''aː'''gən}}]); lub krótko np.: mo·t'''i'''·viert [{{IPA|mot'''i'''ˈviːɐ̯t}}])
* W sylabach zamkniętych (kończących się spółgłoską) samogłoskę wymawia się krótko, przykłady: [[wikt:kommen|k'''o'''m·men]], [[wikt:lernen|l'''e'''r·nen]], [[wikt:schmerzen|schm'''e'''r·zen]], [[wikt:Lektor|L'''e'''k·tor]], [[wikt:Morgen|M'''o'''r·gen]]. Wyjątek stanowią samogłoski w wyrazach jednosylabowych, zakończone spółgłoską pojedynczą. Samogłoski w tych wyrazach są długie i należy je odpowiednio dłużej wymawiać. Przykłady: [[wikt:der|d'''e'''r]] [{{IPA|d'''eː'''ɐ}}], [[wikt:gut|g'''u'''t]] [{{IPA|g'''uː'''t}}], [[wikt:wir|w'''i'''r]] [{{IPA|v'''i'''ːɐ}}], [[wikt:Tag|T'''a'''g]] [{{IPA|taːk}}], [[wikt:Weg|W'''e'''g]] [{{IPA|veːk}}], [[wikt:Fuß|F'''u'''ß]] [{{IPA|f'''uː'''s}}], [[wikt:Spaß|Sp'''a'''ß]] [{{IPA|ʃp'''aː'''s}}]. Ponadto należy pamiętać, że nieme „h” jest wskaźnikiem długości poprzedzającej je samogłoski. (Przykłady: [[wikt:Uhr|'''U'''hr]], [[wikt:Stahl|St'''a'''hl]], [[wikt:Ohr|'''O'''hr]], [[wikt:ihr|'''i'''hr]], [[wikt:nehmen|n'''e'''hmen]]) Wskaźnikiem zaś krótkości samogłosek poprzedzających są zarówno dwie jednakowe, jak również dwie różne spółgłoski. (Przykłady: [[wikt:kommen|k'''o'''m-men]], [[wikt:lernen|l'''e'''r-nen]], [[wikt:singen|s'''i'''ngen]], [[wikt:nicht|n'''i'''cht]], [[wikt:Gruppe|Gr'''u'''ppe]], [[wikt:Kollege|K'''o'''llege]]) Podwójne spółgłoski wymawia się w języku niemieckim (w przeciwieństwie do polskiego) tak jak pojedyncze spółgłoski, czyli krótko.
* W wymowie scenicznej<ref group="uwaga">staranna wymowa obowiązująca aktorów na scenie</ref> dyftongi niemieckie realizowane są odpowiednio jako /{{IPA|ae̯}}/, /{{IPA|oe̯}}/ i /{{IPA|ao̯}}/
* Samogłoska /{{IPA|ɛː}}/ zastępowana jest zazwyczaj przez /{{IPA|eː}}/ np. [[wikt:Mädchen|M'''ä'''dchen]] {{IPA|ˈm'''ɛː'''tçən}} lub {{IPA|ˈm'''eː'''tçən}}
* W nielicznych wyrazach obcego pochodzenia istnieje też krótka samogłoska /{{IPA|ø}}/, np. w wyrazie ''Föderation'' [{{IPA|ˌfødɛʁa'ʦɪ̯oːnt͡sɪ̯oːn}}]
* Samogłoski krótkie w [[wikt:wygłos|wygłosie]] (z wyjątkiem {{IPA|ə}}) ulegają często wydłużeniu i wymawiane są jako półdługie, np. [{{IPA|o˙}}] np. w wyrazie [[wikt:Kino|Kin'''o''']] [{{IPA|'kiːn'''o˙'''}}].
* Równolegle do pisowni z wykorzystaniem liter ä, ü, ö występują słowa zawsze pisane przez ae, ue, oe – dotyczy to przede wszystkim niektórych [[Nazwa własna|nazw własnych]] (np. [[Johann Wolfgang von Goethe|Goethe]], [[Moers]]).
{{Kontrola autorytatywna}}
 
[[Kategoria:Język niemiecki| ]]