Thiền: Różnice pomiędzy wersjami

Usunięte 61 bajtów ,  4 lata temu
-tamże, +cytuj książkę
m (lit.)
(-tamże, +cytuj książkę)
'''Thiền''' - wietnamska wersja chińskiej szkoły [[Chan (buddyzm)|chan]]. W przeciwieństwie do Korei i Japonii buddyzm wietnamski nie zdefiniował jasno poszczególnych szkół buddyjskich, dlatego wyodrębniona tradycja thiền zasadniczo nigdy nie istniała, chociaż pewne elementy jej nauk przejawiły się w literaturze, filozofii, sentymentach artystycznych i etyce.
{{dopracować|tamże}}
 
'''Thiền''' - wietnamska wersja chińskiej szkoły [[Chan (buddyzm)|chan]]. W przeciwieństwie do Korei i Japonii buddyzm wietnamski nie zdefiniował jasno poszczególnych szkół buddyjskich, dlatego wyodrębniona tradycja thiền zasadniczo nigdy nie istniała, chociaż pewne elementy jej nauk przejawiły się w literaturze, filozofii, sentymentach artystycznych i etyce.
 
== Wprowadzenie buddyzmu do Wietnamu ==
W chwili wprowadzenia [[buddyzm]]u do [[Wietnam]]u, nie był on samodzielnym państwem, tylko częścią [[Chiny|Chin]] i nosił nazwę [[Jiaozhou (Wietnam)|Jiaozhou]]. Jiaozhou w języku chińskim znaczy "miejsce połączenia", co odnosiło się do faktu, że kraj ten łączył elementy kultury [[Indie|Indii]] i Chin. W I i II wieku region ten był związany głównie z kulturą Indii, dopiero później rozpoczęła się jego kolonizacja przez cesarstwo [[Dynastia Han|Hanów]]. Od tego czasu zaczęły przeważ elementy kultury chińskiej, jednak nawet pomimo tego, iż Jiaozhou od 111 roku p.n.e. do roku 939 było kolonią chińską, nigdy nie uległo całkowicie sinizacji<ref>Thich Nhat Hanh. ''Master Tăng Hội''. Ss. 2, 3</ref>.
 
Buddyzm został wprowadzony drogami biegnącymi z [[Indie|Indii]] i [[Azja Środkowa|Azji Środkowej]] w II w. naszej ery<ref>Cuong Tu {{odn|Nguyen. ''Zen in Medieval Vietnam (...), str. |1997|s=9</ref>}}. Jednak ponieważ Wietnam stał się niezależnym krajem w X w., buddyzm dopiero wtedy stał się religią postrzeganą przez panujące [[dynastia|dynastie]], podmiotem wspieranym przez państwo i zarazem religią wspierającą to państwo. Dlatego wszelkie wiarygodne dane na temat buddyzmu w Wietnamie pomiędzy II a X wiekiem są niezwykle skąpe, co zniechęcało historyków do zajmowania się tym tematem<ref name{{odn|Nguyen|1997|s="Tamże, str. 10">Tamże, str. 10</ref>}}.
 
W ciągu 4 wieków od uzyskania niepodległości wietnamskie panujące dynastie nieustannie zapraszały wybitnych mnichów do asystowania im we wszelkich religijnych, politycznych i literackich sprawach. W tym okresie buddyzm był zdolny do ustanowienia siebie jako znaczącej siły politycznej i kulturalnej. Niektórzy wybitni mnisi służyli na dworze królewskim, inni byli związani ze sprawami państwowymi w mniej bezpośredni sposób. Byli także wybitni mnisi, którzy odrzucali dworskie zaproszenia oraz zajmowanie się polityką, byli postrzegani jako wzór religijnej czystości i ucieleśnienie narodowych wartości i mocy<ref name{{odn|Nguyen|1997|s="Tamże, str. 10"/>}}.
 
Pierwszą ważną postacią buddyzmu Jiaozhou był Shi Xie ([[Język wietnamski|wiet.]] Sī Nhiêp), gubernator Jiaozhou pod koniec dynastii [[Dynastia Han|Han]] ([[187]]-[[226]]), który był niezwykle szanowany za rozwijanie kultury i promowanie wartości [[konfucjanizm|konfucjańskich]]. Zapewne buddyjscy mnisi z Indii i Środkowej Azji przebywali w jego otoczeniu.
 
Różne źródła wykazują, że w Jiaozhou panowała znajomość elementów buddyjskich, takich jak śpiewanie [[Sutra|sutr]], tworzenie wyobrażeń buddyjskich, magicznych interwencji mnichów buddyjskich. Ponieważ informacje pochodzą z zupełnie niezależnych i odległych od siebie źródeł, można stwierdzić, że buddyzm musiał być w Jiaozhou już mocno osadzony<ref name{{odn|Nguyen|1997|s="Tamże, str. 11">Tamże, str. 11</ref>}}.
 
Kolejną ważną postacią był [[Kang Senghui]], wybitny mnich urodzony w Jiaozhou, jednak w rodzinie pochodzącej ze Środkowej Azji. W 247 r. opuścił on Jiaozhou i udał się do stolicy ówczesnego królestwa [[Wu]], gdzie stał się wiodącym propagatorem buddyzmu. Z kolejnych źródeł dowiadujemy się o innych mnichach i propagatorach buddyzmu, takich jak np. [[Mou Bo]], uczony chiński żyjący i działający w Jiaozhou w II w., który nauczał buddyzmu i napisał traktat ''[[Mouzi]]''<ref name{{odn|Nguyen|1997|s="Tamże, str. 11"/>}}.
 
W XI w. mędrzec wietnamski [[Thông Biên]] przedstawił cesarzowej-wdowie historię związaną z buddyzmem w Wietnamie. [[Sui Wendi]] (VI w. 隋文帝) postanowił wysłać buddyjskich mnichów do Jiaozhou, aby szerzyli tam [[Dharma|Dharmę]] buddyjską. Jednak buddyjski mnich z dworu wytłumaczył cesarzowi, że nie jest to konieczne, bowiem Jiaozhou kontaktuje się z Indiami, z których buddyzm został przyniesiony do Jiaozhou w tym samym czasie, co do Chin. I że nawet obecnie działają tam wybitni mnisi, dlatego nie trzeba tam nikogo nawracać na buddyzm. Tak więc już w VI w. buddyzm w Jiaozhou był bardzo mocno ugruntowany i miał świetnie zorganizowane społeczności buddyjskie<ref>Tamże, str. {{odn|Nguyen|1997|s=12</ref>}}.
 
O buddyzmie z Jiaozhou, a zwłaszcza o jego mnichach, można się także dowiedzieć z wierszy chińskich, w których wspomina się o buddystach z tego rejonu. Przykładem może być także tekst ''[[Datang Xiyu qiufa gaoseng zhuan]]'' (''Biografie wybitnych mnichów z [[Dynastia Tang|Tang]], którzy podróżowali do Indii w poszukiwaniu Dharmy'') znanego buddyjskiego podróżnika [[Yijing]]a<ref>Tamże, str. {{odn|Nguyen|1997|s=13</ref>}}.
 
Tak więc buddyzm istniał w Wietnamie prawie od tysiąca lat do chwili, gdy kraj ten uzyskał wolność. Wczesne dynastie wietnamskie znajdowały w klerze buddyjskim kulturową moc, która mogła im służyć w ich polityce. Takimi wczesnymi dynastiami były: [[Władcy Wietnamu|Đinh]], [[Władcy Wietnamu|(Starsza) Lê]] i [[Władcy Wietnamu|Lý]]. Gdy dynastia Tang zaczęła chylić się do upadku, przywódcy wietnamscy zobaczyli szansę na uzyskanie niezależności na swoich własnych prawach. W [[939]] r. [[Ngô Quyền]] pobił w bitwie na rzeką [[Bạch Đằng]] chińskie wojska [[Późniejsza Dynastia Han|Południowej Dynastii Han]]. Z zamieszania po jego śmierci (w [[944]]) zwycięsko wyszedł w [[968]] r. [[Đinh Bộ Lĩnh]] (Đinh Tiên Hoang), założyciel dynastii Đinh, który proklamował siebie cesarzem. Założył także hierarchiczny system rang urzędników dworskich, mnichów buddyjskich i kapłanów taoistycznych. Czyli buddyzm został wprzęgnięty w struktury państwowe. Co więcej, na [[stela]]ch nagrobnych z tego okresu znaleziono [[mantra|mantry]], tak więc w Wietnamie był już także obecny buddyzm tantryczny<ref>Tamże, str. {{odn|Nguyen|1997|s=14</ref>}}.
 
Po dynastii Đinh nastąpiła dynastia (Starszej) Lê ([[980]]-[[1009]]) i wiadomo, że założyciel dynastii [[Lê Đại Hành]] (pan. [[980]]-[[1005]]) wspierał buddyzm. Z historycznych zapisów wiadomo także, że buddyzm wszedł w bliskie związki z rodzimymi religiami Wietnamu. Złożyły się na to dwie przyczyny - immanentna tendencja buddyzmu do tworzenia synkretycznych związków oraz początkowy brak świątyń i klasztorów buddyjskich, więc misjonarze buddyjscy osiedlali się w świątyniach rodzimych religii. Tak jak i gdzie indziej, rodzime bóstwa po konwersji stały się obrońcami Dharmy. To powodowało, że buddyjscy mnisi byli bardzo blisko związani z lokalnymi społecznościami i w czasach kryzysowych wspomagali je i np. rozniecali patriotyczne nastroje. Konfucjańscy urzędnicy byli na to zbyt zajęci swoimi sprawami dworskimi i administracyjnymi. Ponieważ konfucjańskie wykształcenie elit stało się w tym czasie normą, liczni mnisi buddyjscy pochodzący z elitarnych rodzin byli już ludźmi wykształconymi zanim weszli do [[Klasztor buddyjski|klasztorów]]<ref>Tamże, str. {{odn|Nguyen|1997|s=15</ref>}}.
 
=== Okres dynastii [[Władcy Wietnamu#Dynastia (1010-1225)|Lý]] - początki szkoły thiền ===
 
=== Okres dynastii [[Władcy Wietnamu#Dynastia Trần (1225-1400)|Trần]] ===
Dynastia Trần ([[1225]]-[[1400]]) uczyniła wiele, aby uprawomocnić swoją dynastyczną moc. Rządowy system egzaminów zachęcał dobrze urodzonych chłopców do studiowania idei konfucjańskich, co w przyszłości przynosiło wparcie idei państwowości, gdyż stawali się później administratorami państwa, oraz włączało członków wszystkich potężnych klanów rodzinnych w służbę państwu. Dodatkowo mongolska inwazja na samym początku panowania tej dynastii skonsolidowała społeczeństwo i pomogła we wzmocnieniu roli królów dynastii jako liderów narodu<ref name{{odn|Nguyen|1997|s="Tamże, str. 20">Tamże, str. 20</ref>}}.
 
Wzmocnieniu uległ także thiền dzięki przybyciu w tym okresie chińskich mnichów oraz pojawieniu się wielu tekstów chanu. Dla władców tej dynastii buddyzm reprezentował najbardziej głęboki [[soteriologia|soteriologiczny]] aspekt "Trzech Religii", gdy konfucjanizm był bardziej odpowiedni we wszelkich światowych sprawach. Większość królów tej dynastii postępowało według następującego wzoru: okres panowania, [[abdykacja]] i odejście na górę [[Yên Tử]] aby praktykować buddyzm i zostać liderem ludzi<ref name{{odn|Nguyen|1997|s="Tamże, str. 20"/>}}.
 
Arystokracja Trần przyjęła za swoją idealistyczną wersję "nowego" buddyzmu - chiński "chan patriarchalny", który zaczął włączać się w społeczeństwo wietnamskie w okresie dynastii Lý. Powstała szkoła thiền [[Trúc Lâm]]. Jej założycielem był [[Trần Nhân Tông]], trzeci król dynastii, a więc zasadniczo była to całkowicie wietnamska szkoła. Chociaż nie przetrwała długo, to zaznaczyła się jako pierwsza próba ustanowienia szkoły thiền w średniowiecznym Wietnamie. Z kilku tekstów wyłania się obraz tradycji mocno opartej na patriarchalnym chanie; głównym narzędziem nauczania były zaskakujące dialogi między mistrzem a uczniami. Powtarzano dokładnie drogę chińską z przekazem oświeconego umysłu z nauczyciela do ucznia i konstruowaniem tym samym linii przekazu, wymianą wierszy (indywidualną lub zbiorową), przekazywaniem szaty i miski głównemu uczniowi, publicznymi ceremoniami przyjmowania wskazań zarówno przez mnichów jak i ludzi świeckich itd. Wyraźnie widać, że szkoła ta reprezentowała wysokokulturowy buddyzm dla arystokracji<ref>Tamże, ss. {{odn|Nguyen|1997|s=20, 21</ref>}}.
 
WgWedług Phúc Diềna - XIX-wiecznego buddysty - już pod koniec dynastii Lý liczni chińscy mnisi chan należący zarówno do tradycji [[linji]] i [[caodong]] przybywali do Wietnamu aby szerzyć buddyzm. Ich uczniami byli członkowie arystokracji, łącznie z królami. Tego teksty wykazują, że już w okresie Trần thiền był popularny wśród arystokracji i było wiele świątyń, gdzie praktykowano pod kierunkiem chińskich nauczycieli. Niestety obecnie badacze dysponują tylko listami linii przekazu i nazwami świątyń, w których te linie rozkwitały<ref>Tamże, str. {{odn|Nguyen|1997|s=21</ref>}}.
 
== Wprowadzenie szkoły thiền ==
Tradycyjnie uważa się, że historia thiền, to historia trzech szkół: [[Vinītaruci]], [[Vô Ngôn Thông]] (chin. Wu Yantong 無言通) i [[Thảo Đường]]. Tak jest ona przedstawiona w niedawno odkrytym tekście "[[Thiền uyển tập anh]]" ("Wybitne postacie w wietnamskim społeczeństwie thiền") pochodzącym z trzeciej dekady XIV wieku. Ukazuje on niekonsekwentną genealogię wspomnianych trzech szkół thiền. Przedstawia biografie 66 wybitnych mnichów thiền, z których 37 należy do szkoły Vô Ngôn Thông, a 29 do szkoły Vinītaruci. Szkoła Thảo Đường jest przedstawiona tylko jako genealogia pięciu pokoleń mistrzów bez biografii<ref>Tamże, str. {{odn|Nguyen|1997|s=25</ref>}}.
 
Nie wydaje się, aby thiền był dominującą tradycją w Wietnamie, ani także głównym rodzajem buddyzmu, który został przeniesiony z Chin. Z tego tekstu, jak również i innych, często znanych tylko we fragmentach, wynika, że nauki chanu zostały wprowadzone do Wietnamu przez uczniów chińskich [[Patriarchat zen|Patriarchów]]. Jednak wszystkie te znane teksty ukazują prawdę inną. Powstawały one w zupełnym oderwaniu i braku kontaktu między autorami. Buddyzm wietnamski składał się raczej z różnych grup przebywających w różnych klasztorach i będących pod wpływem mnichów imigrantów należących do różnych tradycji chińskiego, indyjskiego czy środkowoazjatyckiego buddyzmu, a nie powstał w trakcie zunifikowanego przekazu z Chin<ref>Tamże, str. {{odn|Nguyen|1997|s=30</ref>}}.
 
=== Szkoła vinitaruci ===
Tradycyjnie uważa się szkołę ([[Linia przekazu Dharmy|linię przekazu Dharmy]]) założoną przez indyjskiego mnicha [[Vinītaruci|Vintaruciego]] za najstarszą. Jego nazwisko pojawia się w kilku tekstach wietnamskich a także i chińskich<ref>''Lidai sanbao ji'' (rok [[597]]), ''Datang neidian lu'', ''Xu gaoseng zhuan'', ''Kaiyuan shijiao lu'' i ''Zhenyuan xinding shijiao mulu''</ref>. Czy wietnamski Vinitaruci był tą samą osobą, co chiński, nie wiadomo. Wiadomo, że klasztor Pháp Vân był już w II wieku znaczącym centrum buddyzmu w Wietnamie, do którego przybywali mnisi z Indii. Rozkwitał w nim buddyzm, który był mieszaniną popularnego indyjskiego buddyzmu z elementami braminizmu. Na pewno Vinitaruci nie był uczniem Trzeciego Patriarchy [[Sengcan]]a. Późniejsi autorzy pragnąc połączyć wietnamski thiền z chińskim chanem połączyli te dwie postacie.
 
W świetle historycznych i literackich źródeł można uważać tradycyjny pogląd, że Vinitaruci przybył do Wietnamu i założył szkołę thiền, za nieprawdziwy<ref>Tamże, ss. 40-43</ref>{{odn|Nguyen|1997|s=40–43}}.
 
W tekście ''Thiền Uyển Tập Anh'' autor przedstawił zasadniczo dziewiętnaście pokoleń następców Dharmy szkoły vinitaruci, od Vinitaruciego do [[Y Sơn]]a. Jednak między Vinitarucim a [[Định Không]]iem (ósme pokolenie) zapisane są biografie tylko dwóch mistrzów - [[Pháp Hiền]]a (drugie pokolenie) i [[Thiện Hội]] (czwarte pokolenie). Czyli nieNie ma ani słowa o trzecim, piątym, szóstym i siódmym pokoleniu.
 
Biografia Pháp Hiềna została złożona z pewnych elementów wziętych z biografii [[Thông Biện]]a, połączonych z historią oświecenia w formie typowego dla chanu okresu Song dialogu i zaczerpniętego prawdopodobnie z dialogu pomiędzy [[Daoxin]]em (Czwartym Patriarchą chanu) i [[Hongren]]em (Piątym Patriarchą), pochodzącego z ''[[Chuandeng lu]]''. Biografia [[Thanh Biện]]a została stworzona w podobny sposób, wzorując dialog na dialogach mistrza [[Dazhu Huihai]]a z uczniami.
Pozostałe biografie od Định Khônga (ósme pokolenie) do Y Sơna (dziewiętnaste pokolenie) wykazują pewną koherentną tendencję buddyzmu. Buddyzm z tych biografii cechuje cudowność, ascetyczność, rytualizm i zaangażowanie w świecie. Biografie opisują więc buddyzm, który w niczym nie przypomina klasycznego zenu.
 
Fakt, że regularne następstwo pokoleń występuje dopiero od Định Khônga może sugerować, że tzw. szkoła vinitaruci w ogóle nie istniała, a została właściwie założona przez Định Khônga. Można także przyjąć, że w klasztorze Pháp Vân istniała jakaś linia przekazu, mimo tego, iż Vinitaruci (tłumacz w Chinach) nigdy nie przybył do Wietnamu. Było to ważne centrum buddyjskie, skoro Pháp Hiền otrzymał relikwie Buddy i wybudował w tym klasztorze [[Stupa|stupę]]. Ta zapewne istniejąca linia przekazu gromadziła buddystów, których buddyzm był mieszaniną medytacji, ascetyzmu, magii, czynienia cudów i rytualności, bez najmniejszych nawet śladów thiềnu<ref>Tamże, str. {{odn|Nguyen|1997|s=43</ref>}}.
 
=== Szkoła vô ngôn thông ===
Pierwotny autor ''Thiền Uyển Tập Anh'' wydaje się pełen zastrzeżeń wobec "szkoły vinitaruci" jako szkoły thiền. Wyraźnie zaznacza w końcowej części biografii [[Vô Ngôn Thông]]a , że "szkoła thiền w naszym kraju rozpoczyna się z Vô Ngôn Thôngiem".
 
Jednak dokładna analiza biografii wykazuje, że nie wszystkie informacje można uważać za wiarygodne. Przybycie tego mnicha do Wietnamu wcale nie jest takie pewne. Początkowa część informacji biograficznych jest identyczna z biografią Buyu Tonga, ucznia mistrza chan [[Baizhang Huaihai|Baizhanga Huaihaia]], zapisaną w ''Chuandeng lu''. Autor ''Thiền Uyển Tập Anh'' informuje, że Vô Ngôn Thông znany jest także jako Bất Ngữ Thông (Buyu Tong) w ''Chuandeng lu'', jednak ani ten tekst, ani inne chińskie źródła nie wspominają, że Buyu Tong jest zwany Wuyan Tongiem (Vô Ngôn Thôngiem)<ref>Tamże, ss. 41-45</ref>{{odn|Nguyen|1997|s=41–45}}.
 
''Chuandeng lu'' zawiera biografie tylko trzynastu z trzydziestu jeden spadkobierców mistrza Baizhanga. Aby połączyć [[Cảm Thành|Cảma Thànha]] i klasztor Kiến Sơ z chińską tradycją chan i linią przekazu Baizhanga, autor musiał wybrać kogoś z tych trzynastu mistrzów chan. Z tych trzynastu, czterech było bardzo znanych, z pozostałej ósemki (nie licząc Buyu Tonga) pięciu miało niezbyt jasne biografie, a trzech miało zanotowane miejsce śmierci lub zarówno datę jak i miejsce śmierci. Do wykorzystania pozostał tylko Buyu Tong, którego krótka biografia nie zawiera ani daty, ani miejsca śmierci. Wspiera to tezę, że opowieści o działalności Vô Ngôn Thônga w Wietnamie są [[apokryf]]ami<ref>Tamże, str. {{odn|Nguyen|1997|s=47</ref>}}.
 
Z kolei to, że autor ''Thiền Uyển Tập Anh'' wsparł Cảma Thànha mistrzem-założycielem pochodzącym z chińskiej tradycji chan, wydaje się wskazywać, że była to już postać autentyczna, mimo pewnych zapożyczeń w jego biografii z innych tekstów.
 
Klasztor Kiến Sơ stał się świętym miejscem buddyzmu wietnamskiego i ośrodkiem linii przekazu, która przetrwała do połowy XIII wieku. Analiza biografii mistrzów z tej linii przekazu ukazuje buddyzm, który nie różnił się od buddyzmu szkoły vinitaruci. Trudno więc także i tę szkołę nazwać szkołą thiền<ref>Tamże, str. {{odn|Nguyen|1997|s=48</ref>}}.
 
=== Szkoła thảo đường ===
W ''Thiền Uyển Tập Anh'' nie pojawia się żadna informacja o tej szkole, poza listą mnichów z jej linii przekazu.
 
Kawamoto Kunye, japoński badacz, poinformował, że zgodnie z ''Chanlin baoxun'' (Drogocenne nauki z lasu chan) mistrz chan Caotang (wiet. Thảo Đường), założyciel szkoły thiền w Thăng Long, jest tożsamy z mistrzem chan Caotangiem Shanqingiem, uczniem mistrza chan [[Huitang Zuxin|Huitanga Zuxina]], co nie jest jednak przekonujące<ref>Tamże, str. {{odn|Nguyen|1997|s=51</ref>}}.
 
O tej szkole nie dowiadujemy się z żadnych współczesnych jej źródeł. Niektórzy wietnamscy historycy uważają, że szkoła ta działała wyłącznie wśród elit państwa. Tymczasem nic o niej nie wie prawie współczesny szkole uczony Thông Biện, jak również konkubina cesarza Lý Thánh Tônga i oddana buddystka - Phù Thánh Ling Nhân. A przecież to właśnie ten cesarz nadał podobno tytuł Narodowego Nauczyciela Thảo Đườngowi<ref>Tamże, str. {{odn|Nguyen|1997|s=52</ref>}}.
 
Co najmniej dziwna jest także pozycja w szkole cesarza Lý Cao Tônga (pan. [[1175]]-[[1210]]), który jest zaliczony jako "patriarcha" w piątej generacji. Wiadomo, że słuchał on swego doradcy, oportunistycznego [[konfucjanizm|konfucjanisty]] Đàm Dī Mônga i wprowadził niezwykle uciążliwe prawa antybuddyjskie, a pod koniec swojego życia zachowywał się jak psychopata. Inne źródła wietnamskie nie wspominają o tym, aby cesarz ten był związany z jakąkolwiek szkołą buddyjską, czy w ogóle z buddyzmem<ref>Tamże, ss. {{odn|Nguyen|1997|s=52, 53</ref>}}.
 
Thảo Đường było zapewne sino-wietnamskim imieniem mnicha, który pochodził albo z Champy, albo z Indii. Po przybyciu do Wietnamu został osobistym nauczycielem cesarza Lý Thánh Tônga. Zapewne nauczał typowej mieszaniny buddyzmu mahajany z braminizmem.
* Huihui (Huệ Huệ)
* Trần Nhân Tông
Obie listy zgadzają się od czwartego pokolenia, chociaż Huizhong staje się Huihui<ref>Tamże, str. {{odn|Nguyen|1997|s=50</ref>}}.
 
Bardziej wiarygodna wydaje się lista Phúc Điềna, gdyż w poszukiwaniu informacji sięgnął nie tylko do starszych źródeł, ale również zebrał informacje w klasztorach.
Mniej więcej w połowie okresu Lý wykształceni wietnamscy mnisi zaczęli się stykać z chińską literaturą i chińskimi mnichami. W tym czasie w Chinach chan stał się formą buddyzmu o największym prestiżu. Do Wietnamu zaczęli przybywać mnisi twierdzący, że są członkami linii linji. Elita, w tym także elita dworska była zainteresowana ich naukami. Jednak efekt był taki, że zaadaptowano pewne style myślenia i pewne praktyki nauczane przez różnych nauczycieli w różnych miejscach. Nie ma żadnej ewidencji, iż powstały jakieś spójne linie przekazu i zostały przekazane jakieś jednolite zestawy doktryn.
 
Dzisiejszy buddyzm wietnamski wciąż zapewnia o jego związkach ze szkołą linji, ale w rzeczywistości przedstawia rodzaj łatwego, emocjonalnie bezpiecznego, mieszanego buddyzmu, który prawie wcale nie przypomina bezkompromisowej abstrakcyjności i [[ikonoklazm]]u kojarzonego z duchem mistrza [[Linji Yixuan]]a<ref>Tamże {{odn|Nguyen|1997|s=51</ref>}}.
 
== Thiền - rozwój w średniowieczu ==
=== Literatura buddyjska ===
Chociaż wiadomo, że buddyjska literatura w Wietnamie, zwłaszcza od okresu dynastii Lý była bardzo bogata, to niewiele się zachowało do dziś<ref>Tamże, str. {{odn|Nguyen|1997|s=58</ref>}}. Większa część literatury tego okresu składała się z dzieł wybitnych mnichów buddyjskich. Były to wiersze, krótkie eseje na temat komentarzy do tekstów buddyjskich, niezależne prace na różne tematy buddyjskie. Praca ''Lươc Truyện Các Tác Gia Việt Nam'' napisana przez [[Trần Văn Giáp|Trầna Văna Giápa]] zawiera krótkie noty biograficzne i listy ich twórczości. Niektórzy z tych autorów w swoich tekstach wykazywali wyraźne cechy łączące ich z thiềnem; np. dotyczy to znanego mnicha z dynastii Đinh i (Starszej) Lê - [[Khuông Việt|Khuônga Việta]] ([[933]]-[[1011]]).
 
Wyniesienie buddyzmu do rangi państwowej religii oraz pojawienie się buddyjskiej literatury chińskiej stały się bodźcem i inspiracją dla wietnamskiej inteligencji. Pomimo znanej formuły, że zen jest "oddzielnym przekazem poza werbalnymi naukami" buddyzm zen zostawił bogatą literacką spuściznę. Tak też stało się w Wietnamie. Znani mnisi zaczęli imitować chińskich patriarchów chan i tworzyć wiersze, zarówno w formie wierszy nauczających dla ich uczniów lub też jako wyrażenie ich duchowego zrozumienia, doświadczenia i nastawienia do [[fenomen]]alnego świata. Niektóre z tych wierszy są wysoce oryginalne, inne są po prostu odwzorowywaniem z chińskich oryginałów<ref>Tamże, str. {{odn|Nguyen|1997|s=60</ref>}}.
 
Tworzenie buddyjskiej poezji i w końcu także poezji thiền, stało się typową praktyką wśród wietnamskiej buddyjskiej elity i jest to kontynuowane do czasów dzisiejszych. Było to tak popularne, że według Cuonga Tu Nguyena thiền przypominał raczej religijny ruch literacki niż prawdziwą sektę czy też szkołę, którą cechować winna doktryna, praktyki i genealogie<ref>Tamże, str. {{odn|Nguyen|1997|s=66</ref>}}.
 
Z różnych tekstów wiadomo, że wietnamscy mnisi thiền tworzyli także literaturę w typie ''przekazu lampy'' (chin. ''[[denglu]]''). Trzeba tu wymienić autorów i takie teksty jak:
* Huệ Nhật - '' Liệt Tổ Yếu Ngữ''
 
Jednym z ważnych autorów był mistrz thiền szkoły vô ngôn thông [[Viên Chiếu]] (圓照禪師 [[999]]-[[1090]]), który tworzył traktaty, np. "Dược Sư Thập Nhị Nguyện Văn" ("Dwanaście Ślubowań Buddy Króla Medycyny"), który został zaprezentowany cesarzowi [[Lý Nhân Tông]]owi. Niestety właściwieWłaściwie wszystkie teksty powstałe w tym okresie zostały zniszczone zapewne w trakcie najazdu [[Mongołowie|Mongołów]] i armii [[Dynastia Ming|Mingów]]<ref>Tamże, str. {{odn|Nguyen|1997|s=66, 67</ref>}}.
 
=== Buddyzm w życiu społecznym i politycznym ===
Bardzo szybko pewne instytucjonalne cechy buddyzmu chińskiego zostały przeniesione do Wietnamu i przeniknęły społeczne i polityczne życie w tym kraju.
 
Regularną częścią życia buddyjskiego stały się święta - festyny wegetariańskie. Przeprowadzano je przy różnych okazjach. Czasem organizowano je jako wyraz wdzięczności dla jakiegoś mnicha. Czasem taki festyn był okazją do wykładów prowadzonych przez mnicha. Czasem organizowano takie festyny dla uczczenia zmarłej osoby i łączono to z modlitwami za tę osobę. Tego rodzaju festyny wegetariańskie sa popularne i w dzisiejszym Wietnamie. Często motywacją do zorganizowania takiego święta, była chęć zgromadzenia zasług<ref>Tamże, str. {{odn|Nguyen|1997|s=67</ref>}}.
 
Wzorując się na rangach mnichów, Wietnam wprowadził podobne. Nadawano tytuł "Narodowego Nauczyciela", z różnych zresztą przyczyn. Wybitni mnisi nagradzani byli purpurową szatą, czemu towarzyszył nadawany tytuł "Wielkiego Mnicha Purpurowej Szaty". Szereg innych tytułów było związanych z Akademią Mnichów i spełnianymi przez mnichów obowiązkami, np. Mnich Pisarz (''Tăng Lục''), Mnich Urzędnik (''Tăng Quan''), Główny Nadzorca Mnichów (''Tăng Thống'') itd. Wiadomo, że [[Đinh Tiên Hoàng]] wprowadził takie rangi dla mnichów buddyjskich i [[Dao|taoistycznych]] w 971 r.
 
To, że wprowadzono takie tytuły, nie oznacza, iż istniała wtedy w Wietnamie wysoko zorganizowana sangha, a Główny Nadzorca Mnichów był jej głową. W połowie okresu panowania dynastii Lý pewne instytucje były już dość dobrze ustabilizowane. Odbywały się np. egzaminy z ''[[Sutra Lotosu|Sutry Lotosu]]'' i ''[[Sutra doskonałego oświecenia|Sutry doskonałego oświecenia]]''. Świadczy to o tym, że starano się wyselekcjonować pewną grupę uczonych mnichów do pełnienia na dworze różnych obowiązków w ramach instytucjonalnych sponsorowanego przez państwo buddyzmu<ref name{{odn|Nguyen|1997|s="Tamże, str. 69">Tamże, str. 69</ref>}}.
 
=== Buddyzm a religia popularna ===
Świadectwa z różnych krajów wykazują, że buddyzm zupełnie dobrze adaptował się do kulturalnego i religijnego podłoża w każdym nowym kraju, w którym był szerzony<ref name{{odn|Nguyen|1997|s="Tamże, str. 69"/>}}. Buddyzm z reguły wcielał pewne elementy miejscowych kultów, zamiast walczyć z nimi. Miało to wielki wpływ na charakterystykę różnorodnych lokalnych tradycji buddyjskich, które rozwinęły się w południowej i południowo- wschodniej Azji poza Indiami.
 
Wietnam jest zasadniczo społeczeństwem [[agrokultura]]lnym, krajem rolników. Dlatego w wietnamskiej mitologii wielką rolę odgrywały deszcz, woda i rzeki. Gdy buddyjskie wierzenia i praktyki dotarły do Wietnamu (czyli Jiaozhou) i zostały przyjęte przez miejscowych ludzi, lokalne bóstwa, kulty i święte miejsca często nabierały buddyjskiego kolorytu. Poprzedni układ nadnaturalnych autorytetów został zmieszany z nowymi, bardziej potężnymi, gdy lokalne bóstwa zostały włączone w buddyjski [[panteon]]. Ten powtarzany wzór kształtował również zarówno buddyzm jak i popularną religię niezależnego Wietnamu od X wieku<ref>Tamże, str. {{odn|Nguyen|1997|s=70</ref>}}.
 
W okresie panowania dynastii Trần większą rolę odgrywał [[konfucjanizm]] i jego państwowe rytuały, i buddyzm został w to włączony, np. w czasie suszy niesiono posąg Buddy do świątyni w stolicy, a cesarz przewodniczył rytuałowi modlitewnemu o deszcz. Tekst ''[[Thiền uyển tập anh]]'' informuje o kilku mnichach buddyjskich, którzy byli ekspertami w modlitwach o deszcz.
Związki pomiędzy tymi systemami religijnymi ewoluowały w zawiłym procesie na zarówno filozoficznych jak i religijnych poziomach. W tym procesie każda z tych tradycji czasem wchłaniała pewne idee, praktyki i symbole drugiej tradycji, a czasem odrzucała inne.
 
W pierwszych wiekach naszej ery buddyzm włączył pewną ilośćliczbę bogów [[Braminizm|braminicznych]] do swojego [[panteon]]u. Np. [[Brahma]] i [[Śakra]] po zostaniu bóstwami buddyjskimi stali się Obrońcami [[Dharma|Dharmy]]. Proces ten został nawet utrwalony w [[sutra]]ch, m.in. w ''[[Suwarnaprabhasa Sutra|Suvarṇaprabhāsa Sūtra]]'', w której czterej niebiańscy królowie, pierwotnie bóstwa hinduistyczne, stały się czterema Obrońcami Dharmy w buddyzmie<ref>Tamże, str. {{odn|Nguyen|1997|s=71</ref>}}.
 
Za panowania [[Lý Thánh Tông|Lý Thánha Tônga]] ([[1054]]-[[1072]]) wznoszono świątynie poświęcone Brahmie i Śakrze. Można znaleźć i inne elementy braminiczne w buddyzmie wietnamskim, chociaż nie jest to problem dobrze udokumentowany i zasadniczo czeka na dalsze studia.
 
Wiadomo także, iż w buddyzmie wietnamskim i w religii ludowej kultem cieszył się [[wedy]]jski bóg [[Wajśrawana]], pierwotnie znany jako [[Kubera]]. Kult ten został przeniesione z Indii do [[Chotan]]u, potem do Chin, a następnie do Japonii i Wietnamu. W Wietnamie nosił nazwę Tỳ Sa Môn Thiên Vương i łączył cechy indyjskie, chińskie, buddyjskie i ludowe. Był uznawany za protektora zarówno Dharmy jak i Wietnamu. Powszechnie uważano, że odpowiada na modlitwy cesarzy i pomaga zwalczać napastników<ref>Tamże, str. {{odn|Nguyen|1997|s=73</ref>}}. Doszło także do utożsamienia Wajśrawany z legendarnym bohaterem dawnego Wietnamu - [[Phù Đổng Thiên Vương|Phù Đổngiem Thiênem Vươngiem]], zapewne z powodu łączenia Wajśrawany z górą Vệ Linh, miejscem, z którego Phù Đổng Thiên Vương wszedł do nieba po pobiciu armii chińskiej<ref>Tamże, str. {{odn|Nguyen|1997|s=74</ref>}}.
 
=== Mnich buddyjski w średniowiecznym Wietnamie ===
Byli to ludzie wykształceni, gotowi pełnić przeróżne funkcje wspomagające państwo. Porzucili [[konfucjanizm]] na rzecz buddyzmu. Pojawili się jeszcze czasie, gdy państwo wietnamskie zaczęło swój byt. Asystowali w sprawach zarówno politycznych jak i kulturalnych, nie tylko budując system władzy, ale również chroniąc państwo przed większym i silniejszym wrogiem z północy - Chinami, oraz ochraniali Dharmę. Pierwszym takim wybitnym mnichem był [[Khuông Việt]] ([[933]]-[[1011]]), bezpośrednio działający na dworze cesarskim. W jego ślady poszedł spadkobierca mistrza [[Đa Bảo]] (zm. po [[1028]]). Innym z mnichów działających na dworze cesarskim był [[Đỗ Pháp Thuận]], który asystował cesarzowi [[Lê Đại Hành]]owi w sprawach politycznych i dyplomatycznych.
 
Byli również tacy mnisi, którzy oferowali swoje talenty i wiedzę cesarzom bez pełnienia jakichkolwiek funkcji na dworze, jak np. [[Vạn Hạnh]] (zm. [[1025]])<ref>Tamże, ss. 76-81</ref>{{odn|Nguyen|1997|s=76–81}}.
* Nauczyciele Dharmy
Niektórzy mnisi nie włączali się bezpośrednio w sprawy państwowe i dworskie, ale służyli narodowi przede wszystkim jako nauczyciele religii. Jednym z pierwszych znanych takich mnichów był [[Sùng Phạm]] ([[1004]]-[[1087]]), który spędził dziewięć lat w Indiach. Jednak prawdopodobnie najbardziej znany i celebrowany był Narodowy Nauczyciel [[Thông Biện]] (zm. [[1134]]). Innym z takich mnichów nauczycieli był [[Mãn Giác]] ([[1052]]-[[1096]]), jeden z liderów ówczesnego buddyzmu. Równie wybitnym mnichem był [[Viên Thông]] ([[1080]]-[[1151]]).
Niektórzy z tych mnichów poddawali się różnym surowym ascetycznym praktykom (co było i jest cechą mnichów wietnamskich) i używali swoich duchowych osiągnięć w celu pomagania ludziom zarówno w sprawach religijnych jak i socjalnych. Takimi mnichami byli np. [[Trí Bảo]] (zm. [[1190]]) i [[Viên Học]] ([[1073]]-[[1136]]).
* Cudotwórcy, uzdrowiciele i czarodzieje
Są to najbardziej ulubione postacie wietnamskiego buddyzmu. Wierzono, iż posiadają oni magiczne moce takie jak profetyzm, zdolność do uzdrawiania, zdolność do sprowadzania deszczu itd. Pomimo ich widocznego nieraz lekceważenia ogólnych konwencji społecznych, mnisi ci byli współczująco zaangażowani w życie społeczne przez wykorzystanie typowych buddyjskich "zręcznych środków". Stawali się popularnymi ludowymi bohaterami, których historie były często przerabiane i włączane w zbiory bajek i legend. Niektórzy z nich cieszyli się pewnym kultem, gdyż poświęcano im kaplice<ref>Tamże, str. {{odn|Nguyen|1997|s=86</ref>}}.
 
Najlepszym przykładem ilustrującym tę kategorię mnichów, jest [[Ma Ha]], pochodzący z wysoko postawionej rodziny buddyjskiej, gdyż jego ojciec prowadził urząd religijny na dworze Lê. Wywodził się z [[Czampa|Czampy]], był człowiekiem wykształconym, znał [[język chiński]] i [[sanskryt]]. Po przezwyciężeniu ślepoty osiągnął magiczne zdolności.
Innym takim mnichem był [[Không Lộ]] (zm. [[1119]]), który latał w powietrzu i chodził po wodzie. Jego uczniem i towarzyszem był [[Giác Hải]].
 
Najbardziej popularnym bohaterem wietnamskiego [[folklor]]u jest [[Dạo Hạnh]] (zm. [[1117]]). Dzięki jego głębokiej znajomości zasad [[karma|karmy]] miał wielkie zdolności profetyczne. Jego uczniem był [[Minh Không]] ([[1065]]-[[1141]]), który wykazywał się zdolnościami uzdrowicielskimi<ref>Tamże, ss. 86-89</ref>{{odn|Nguyen|1997|s=86–89}}.
 
== Doktryna i praktyka wietnamskiego buddyzmu ==
Na podstawie zachowanych tekstów można zauważyć, że zasadniczo doktryna i praktyka w dawnym buddyzmie wietnamskim jest uderzająco podobna do dzisiejszego wietnamskiego buddyzmu.
 
Poza elementami związanymi z thiềnem najczęściej spotyka się odniesienia do doktryny [[Jogaczara|jogaczary]], czyli tożsamości pierwotnego czystego umysłu z "takością" czyli Stanem Buddy. [[Phúc Điền]] w swoim tekście ''Dạo Giáo Nguyên Lưu'' (Źródła trzech religii) wylicza różne praktyki prowadzone przez poszczególnych mnichów. Jednak ponieważ w buddyzmie wietnamskim nie ma prawdziwych linii przekazu czy też sekciarskich szkół, nie ma możliwości dokładnego określenia jakiegoś systemu praktyki. Ogólnie można powiedzieć, że praktyka wietnamskich mnichów buddyjskich obejmowała cały zakres wschodniazjatyckiego buddyzmu mahajany<ref>Tamże, ss. 89-91</ref>{{odn|Nguyen|1997|s=89–91}}.
 
=== Sutry ===
Buddyzm wietnamski należy do buddyzmu wschodnioazjatyckiego, który jest zasadniczo oparty na sutrach. Dlatego też sutry są tak istotne dla niego. Były one nie tylko studiowane (razem z różnorodnymi [[Komentarz buddyjski|komentarzami]]), ale również były zapamiętywane i głośno śpiewane.
 
Sutry są śpiewane zarówno codziennie (rutynowo) jak i podczas specjalnych ceremonii. Fizyczne teksty sutr są czczone jako święte obiekty, gdyż zawierają słowa Buddy. W wielu biografiach wybitnych mnichów wspomina się o ich oddaniu praktyce śpiewów. Oddawano się również praktyce kopiowania sutr, co traktowano jako akt pobożności. Nawet dziś praktyka kopiowania sutr jest często spotykana wśród wykształconych mnichów<ref>Także, ss. {{odn|Nguyen|1997|s=91, 92</ref>}}.
 
Najbardziej czytaną, studiowaną i recytowaną sutrą w Wietnamie była (i jest) ''[[Sutra Lotosu]]''. Tacy mnisi jak [[Bảo Tính]] (zm. [[1034]]) i [[Minh Tâm]] (zm. [[1034]]) poświęcili się śpiewaniu jej przez piętnaście lat bez przerwy.
Praktykę śpiewania ''[[Sutra Serca|Sutry Serca]]'' i "Mantry [[Samantabhadra|Samantabhadry]]" prowadził mnich [[Dại Xả]] ([[1120]]-[[1180]]). [[Dạo Hạnh]] (zm. [[1117]]) z kolei udał się na górę Từ Sơn, na której żył w zupełnym odosobnieniu i poświęcił się śpiewaniu "Dharani umysłu wielkiego współczucia". Po odśpiewaniu jej 108000 razy osiągnął magiczne moce. Natomiast [[Nguyện Học]] (zm. [[1175]]) nieustannie recytował "Dharani pachnącego oceanu wielkiego współczucia". W wyniku tej praktyki osiągnął magiczne moce leczenia chorób i sprowadzania deszczu.
 
Recytowanie mantr i dharani było zawsze traktowane jako droga do osiągnięcia głębokiej komunikacji z ostateczną rzeczywistością. Na mniej głębokim poziomie praktyki te są drogą do wykorzystania źródła kosmicznej energii i manipulowania nią. Wierzy się także, iż przez wykonywanie tej praktyki otrzymuje się ochronę od bodhisattwów i obrońców Dharmy<ref>Tamże, ss. {{odn|Nguyen|1997|s=92, 93</ref>}}.
 
=== Inne praktyki ===
 
=== Praktyki związane ze [[Szkoła Czystej Krainy|Szkołą Czystej Krainy]] ===
W okresie [[Dynastia Song|dynastii Song]] synkretyzm [[Chan (buddyzm)|chanu]] i czystej Krainy stał się ogólną cechą części buddyzmu chińskiego i w tym samym czasie ta tendencja dotarła także do Wietnamu. I właśnie ta kombinacja praktyki thiền i Czystej Krainy stała się najbardziej atrakcyjna dla elit wietnamskich. Większość praktykujących thiền używała [[Nianfo|recytowania imienia Buddy]] jako formy medytacyjnej techniki, a nie jako praktyki dewocjonalnej. Czysta Kraina nie była dla nich zewnętrznym miejscem, ale stanem czystego umysłu. Natomiast dla wyznawców Czystej Krainy, metody thiền, chociaż zasadniczo całkowicie poprawne, były zbyt wzniosłe aby spotkać się z oczekiwaniami prostych ludzi, którym odpowiadała prosta, najłatwiejsza ze wszystkich - praktyka Czystej Krainy<ref>Tamże, str. {{odn|Nguyen|1997|s=94</ref>}}.
 
== Podsumowanie ==
W Wietnamie thiền zasadniczo nigdy nie był "szkołą" w znaczeniu rozpoznawalnej społecznej instytucji z zestawem tekstów, doktryn i praktyk. Dla zwyczajnych buddystów wietnamskich jest on zwyczajną "plotką klasztorną". Nigdy nie byli z nim związani tak jak z dewocjonalnym, rytualnym buddyzmem, bardzo bliskim buddyzmowi Czystej Krainy.
 
Linie przekazu z pewnością nie miały charakteru historycznego tylko religijny i literacki. W dodatku w ogóle nie były znane elitom wietnamskim. O szkole Trúc Lâm po raz pierwszy wspomniano w XIX wieku, o dwóch pozostałych nie wspomniano. W bibliografiach książek buddyjskich w Wietnamie znajdziemy teksty o sutrach, rytuałach, ceremoniach, [[winaja|winai]], ale prawie nie ma niczego o thiềnie. Nie było w Wietnamie klasztorów thiền, ani jakiś społeczności związanych z thiềnem, nie było monastycyzmu thiền - takiego jak choćby w Korei czy Japonii. Jedyne ślady thiềnu można znaleźć w poezji związanej z thiềnem, tzn. w poezji, która wykorzystuje anegdoty, żargon, metafory i symbole thiền.
 
W czasach dynastii Lý, pod wpływem literatury docierającej z Chin, próbowano jakoś zdefiniować szkoły buddyjskie w Wietnamie. W tym czasie chan cieszył się niebywałą renomą w całym sinocentrycznym świecie. Zaczęto więc naśladować różne rodzaje literatury chan, zwłaszcza w rodzaju tekstów "przekazu lampy".
 
W Wietnamie buddyzm thiền przejawił się głównie w filozoficznym nastawieniu, stylach etycznych zachowań i sentymentów artystycznych. Można go znaleźć w życiu kulturalnym i religijnym, ale nie jako spójny system myśli przyjęty przez trwałą fizyczną społeczność<ref>Tamże, str. {{odn|Nguyen|1997|s=99</ref>}}.
 
== Linie przekazu ==
Brak wystarczającejwystarczająco ilościwielu tekstów źródłowych nie pozwala na skonstruowanie nieprzerwanych linii przekazu thiền.
 
=== Szkoła Vô Ngôn Thông (15 kolejnych generacji) ===
==== Linia przekazu Dharmy ====
Pierwsza liczba oznacza ilośćliczbę pokoleń mistrzów od 1 Patriarchy indyjskiego [[Mahakaśjapa|Mahakaśjapy]].
 
Druga liczba oznacza ilośćliczbę pokoleń od 28/1 [[Bodhidharma|Bodhidharmy]], 28 Patriarchy Indii i 1 Patriarchy Chin.
 
Trzecia liczba oznacza początek nowej linii przekazu w danym kraju.
 
{{Uwagi}}
{{Przypisy|2}}
 
== Bibliografia ==
* {{cytuj książkę | odn = tak | imię = Cuong Tu | nazwisko = Nguyen. ''| tytuł = Zen in Medieval Vietnam. A Study and Translation of the 'Thiền Uyển Tập Anh'.'' | wydawca = University of Hawai'i Press, | miejsce = Honolulu. | rok = 1997. Str.| strony = 481. ISBN| isbn = 0-8248-1948-9}}
* {{cytuj książkę | autor = Thich Nhat Hanh. ''| tytuł = Master Tăng Hội. First Zen Teacher in Vietnam and China''. | wydawca = Parallax Press, | miejsce = Berkeley, California.Kalifornia | rok = 2001. Str.| strony = 150. ISBN| isbn = 1-888375-13-2}}
 
[[Kategoria:Buddyzm zen]]
96 498

edycji