Otwórz menu główne

Zmiany

Rozmiar się nie zmienił, 3 lata temu
m
lit.
{{Czcionka birmańska}}
 
'''Alaungpaya''' ([[Język birmański|birm.]] {{J|my|အလောင်းဘုရား}} /{{IPA|ʔəláʊɴ pʰəjá}}/; 24 września 1714 – 11 maja 1760) – król [[Mjanma|Birmy]] od 1752 r. do 1760 r., założyciel [[Dynastia Konbaung|dynastii Konbaung]].
 
Do chwili swej śmierci w 1760 r. ten były naczelnik małej wsi w [[Górna Birma|Górnej Birmie]] ponownie zjednoczył całą Birmę, podbił [[Manipur]], odzyskał [[Lanna]] i wyrzucił z kraju [[Francuska Kompania Wschodnioindyjska|Francuzów]] i [[Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska|Brytyjczyków]], którzy wspierali [[Odrodzone Królestwo Hanthawaddy]]. Założył też w 1755 r. [[Rangun]]. Umarł z powodu choroby podczas prowadzonej przez siebie [[Wojna birmańsko-syjamska (1759-1760)|kampanii wojennej w Syjamie]].
Aung Zeya dorastał w okresie, gdy rządy [[Dynastia Taungngu|dynastii Taungngu]] gwałtownie się załamywały. "Pałacowi królowie" w Ava nie byli w stanie bronić się przed najazdami [[Manipurczycy|Manipurczyków]], którzy począwszy od 1724 r. plądrowali coraz głębiej położone obszary Górnej Birmy. Ava nie zdołało odzyskać południowego [[Lanna]] (Chiang Mai), które zbuntowało się w 1727 r., i nie zrobiło nic by zapobiec aneksji północnych [[Państwa Szanów|Państw Szanów]] przez [[Dynastia Qing|dynastię Qing]] w latach 30. XVIII w. Dolina rzeki Mu rok po roku znajdowała się na szlaku najazdów Manipurczyków. Chociaż Birma była o wiele większa od Manipuru, Ava nie było w stanie pokonać najeźdźców lub zorganizować ekspedycji karnej do działań na terytorium wroga. Mieszkańcy Birmy przyglądali się bezsilnie, jak najeźdźcy palą ich wsie, plądrują [[pagoda|pagody]] i uprowadzają jeńców{{odn|Myint-U|2006|s=88–91}}.
 
W tych trudnych czasach, gdy dawał się odczuć brak władzy królewskiej, na czoło wysuwali się ludzie tacy, jak Aung Zeya. Niedługo po osiągnięciu 20. roku życia przejął obowiązki ojca, jako naczelnik swojej wsi. Wysoki jak na swoje czasy (według angielskiego posła miał 180 cm wzrostu){{odn|Harvey|1925|s=243}}, solidnie zbudowany, ogorzały Aung Zeya wykazał się naturalnymi zdolnościami przywódczymi i przez swych szlacheckich pobratymców w całej dolinie postrzegany był jako lider. Wspólnie zaczęli oni brać sprawy w swoje ręce by stawić czoła najazdom{{odn|Myint-U|2006|s=88–91}}.
 
Cherlawa władza w Ava była wyczulona na wszelką potencjalną konkurencję. W 1736 r. [[Toungoo Yaza]], głównodowodzący armii, wezwał Aung Zeyę do Ava by wybadać czy naczelnik wioski stanowi potencjalne zagrożenie dla królewskiej władzy. Zadowolony z faktu, że 22-letni Aung Zeya nie wykazauje żadnych oznak zainteresowania tronem, Toungoo Yaza obdarzył go w imieniu króla tytułem '''Bala Nanda Kyaw''' ({{J|my|ဗလနန္ဒကျော်}} /{{IPA|bala̰ nàɴdà ʧɔ̀}}/) {{odn|Buyers}}. Aung Zeya został mianowany zastępcą swego wuja - zarządcy doliny Mu - oraz urzędnikiem administracji (''kyegaing'', {{J|my|ကြေးကိုင်}} /{{IPA|tɕéɡàɪɴ}}/) odpowiedzialnym za pobór podatków i utrzymanie porządku {{odn|Phayre|1883|s=149–150}}.
Jednak siły Alaungpayi zniszczyły dwa pierwsze oddziały Hanthawaddy wysłane w celu wymuszenia lojalności wobec nawej władzy. Następnie przetrwały one miesięczne oblężenie przez kilkutysięczną armię Hanthawaddy pod osobistym dowództwem gen. Talabana i przegoniły jego rozgromione wojsko{{odn|Phayre|1883|s=150–152}}. Informacje o tych wydarzeniach szerzyły się po kraju. Wkrótce, wykorzystując swe koneksje rodzinne, Alaungpaya zmobilizował prawdziwą armię z poborowych pochodzących z doliny Mu i spoza niej, a swych kolegów - szlacheckich przywódców - mianował kluczowymi zastępcami. Odnoszone sukcesy przyciągały każdego dnia nowych rekrutów z wielu regionów całej Górnej Birmy. Do Alaungpayi dołączyła większość innych sił partyzanckich oraz oficerowie rozwiązanej Gwardii Pałacowej z bronią, jaką udało im się zachować. W październiku 1752 r. podjął on pierwsze działania zaczepne wobec sił Hanthawaddy zmuszając do wycofania się wszystkie mońskie posterunki na północy Ava oraz sprzymierzonych z Monami Szanów z Madaya. Wokół Alaungpayi zaczęły krążyć liczne legendy. Ludzie byli przekonani, że pod jego przywództwem nie mogą zaznać niepowodzenia{{odn|Harvey|1925|s=220–221}}.
 
Pomimo kolejnych porażek, z niepojętego powodu Pegu ciągle nie posyłało posiłków, nawet wtedy, gdy Alaungpaya skonsolidował swojej nabytki w Górnej Birmie. 3 stycznia 1754 r. siły Konbaung odbiły Ava. Alaungpaya odebrał hołd od pobliskich państw Szanów łącznie z położonym na dalekiej północy [[Momeik]]. Ostatecznie, w marcu 1754 r. Hanthawaddy posłało przeciw niemu całą swą armię, która rozpoczęła oblężenie Ava i posunęła się aż do [[Kyaukmyaung]], ok. 10 km of Shwebo. Jednak Alaungpaya poprowadził osobiście kontratak sił Konbaung i już w maju zmusił armie z południa do odwrotu{{odn|Harvey|1925|s=222–224}}.
 
=== Dolna Birma (1755–1757) ===
[[Plik:Konbaung-hanthawaddy-war-1755-1757 pl.png|thumb|[[Wojna Konbaung-Hanthawaddy|Inwazja armii Konbaung na Dolną Birmę w latach 1755–1757]]. Po upadku Pegu daninę zapłaciły Thandwè, Chiang Mai, Martaban i Tawè.]]
Konflikt obracał się coraz bardziej w spór etniczny między birmańską północą i mońskim południem. Przywództwo Hanthawaddy eskalowało samobójczą politykę prześladowań mieszkających na południu Birmańczyków. W październiku 1754 r. Monowie stracili pojmanego przez siebie króla Taungngu. Alaungpaya jedynie cieszył się z możliwości wykorzystania tej sytuacji, zachęcając pozostałych przy życiu birmańskich żołnierzy by przyłączali się do niego. I wielu rzeczywiście to uczyniło{{odn|Lieberman|2003|s=202–206}}.
 
W styczniu 1755 r. Alaungpaya, zasilony kontyngentami poborowych z całej Górnej Birmy, w tym [[Szanowie|Szanów]], [[Jingpo|Kaczinów]] i [[Czinowie|Czinów]], rozpoczął potężny najazd na Dolną Birmę mający charakter [[Blitzkrieg|wojny błyskawicznej]]. W maju jego armie podbiły całą [[delta Irawadi|deltę Irawadi]] i zdobyły [[Dagon (okręg miejski)|Dagon]] (przemianowany przez Alaungpayę na Yangon){{odn|Phayre|1883|s=156}}. Postępy wojsk Konbaung zostały nagle zatrzymane po ich dotarciu do bronionego przez Francuzów ważnego miasta portowego [[Thanlyin]], które odparło kilka szturmów. Alaungpaya chciał zawiązać sojusz z [[Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska|Brytyjczykami]] i otrzymać od nich broń. Plany te jednak nie ziściły się. Ostatecznie, w lipcu 1756 r., siły Konbaung zdobyły miasto po 14-miesięcznym oblężeniu, kładąc w ten sposób kres francuskiej interwencji w birmańskiej wojnie domowej{{odn|Myint-U|2006|s=94–95}}. Następnie armia Konbaung pokonała zdeterminowanych lecz znacznie mniej licznych obrońców Hanthawaddy i w maju 1757 r. zdobyła jego stolicę - Pegu. Trwające 17 lat istnienie królestwa dobiegło końca.
 
=== Założenie dynastii Konbaung ===
Najważniejszą spuścizną Alaungpayi było, po raz pierwszy od czterech dekad, odbudowanie władzy centralnej w Birmie oraz zapoczątkowanie dynastii Konbaung. Według birmańskiego historyka [[Htin Aung]]a, Alaungpaya poprowadził ludzi, którzy byli "podzieleni i złamani, upokorzeni i trawieni wstydem" a "zostawił swym następcom ludzi zjednoczonych i pewnych, znów trzymających swe głowy wysoko podniesione w dumie i chwale". Htin Aung zauważa też jednak, że Alaungpaya "poprowadził swych ludzi na wojnę, ale jego przywództwo było też potrzebne by udźwignąć pokój. Wzbudził w nich gorączkę nacjonalizmu, ale nie dane mu było wykorzystanie czasu i sposobności do ostudzenia ich zapału na rzecz tolerancji i umiaru". I rzeczywiście, w ciągu następnych siedmiu dziesięcioleci zbyt pewni siebie królowie Konbaung, którzy nastąpili po nim, toczyli na drodze do zbudowania drugiego największego imperium w historii Birmy wojny ze wszystkimi swymi sąsiadami, póki w dzisiejszych północno-wschodnich Indiach nie natknęli się na Brytyjczyków.
 
=== Oskarżenia o rozbudzenie birmańskiego nacjonalizmu ===
# Me Minkhaung, księżniczka Pandaung
# Min Shwe Hmya, księżniczka Zindaw, ur. w 1754 r.
# Me Nyo Mya, ksieżniczkaksiężniczka Pin
 
{{Uwagi}}
32 298

edycji