Tyana: Różnice pomiędzy wersjami

Dodane 1759 bajtów ,  3 lata temu
dalsze rozwinięcie: kolejna część hasła ze źródłami, zmiany redakcyjne, dod. ilustracja
(dr. techn.)
(dalsze rozwinięcie: kolejna część hasła ze źródłami, zmiany redakcyjne, dod. ilustracja)
[[Plik:TyanaAquädukt1TyanaRuinen.jpg|thumb|240px250px|PozostałościFragment rzymskiego [[akwedukt]]uruin antycznej Tyany]]
'''Tyana, Tiana''' ([[język grecki|gr.]] Τύανα) – starożytne miasto w [[Kapadocja|Kapadocji]], położone u podnóża [[Taurus (góry w Turcji)|gór Taurus]] jedno z najstarszych miast [[Azja Mniejsza|Azji Mniejszej]], dzisiejsze [[Kemerhisar]] w południowej [[Turcja|Turcji]].
 
== Historia ==
Ośrodek miejski istniejący pod nazwą Tuwanuwa już w połowie II tysiąclecia p.n.e. jako jedno z ważnych miast państwa [[Hetyci|starohetyckiego]], wymienione wśród innych w tzw. [[edykt|edykcie]] [[Telepinu (król)|Telepinu]]<ref> Wraz z trzema innymi, jedno z nielicznych zidentyfikowanych z całkowitą pewnością miast Hetytów (''Encyclopædia Britannica'', dz. cyt. w bibliografii, t. 28, s. 933).</ref>. Znane później pod [[język luwijski|luwijską]] nazwą Tuwana, było istotnym punktem na szlaku wiodącym przez [[Brama Cylicyjska|Wrota Cylicyjskie]] do Syrii. Wi okresiew [[epokaVIII hellenistyczna|hellenistycznym]]w. przybrałop.n.e. nazwęstolicą Tyana,jednego będącz następniepaństw drugimneohetyckich najważniejszymrządzonego miastemprzez króla Warpalawasa. [[starożytny Rzym|rzymskiejKsenofont]] Kapadocji,wymienia aje odpod 372nazwą Dana stolicąmówiąc odrębnejo prowincjimieście „wielkim i bogatym” (''Cappadocia SecundaAnabasis''. ZaII, panowania7)<ref>Ksenofont: [[Trajan]]a''Wyprawa iCyrusa'', [[Hadrian]]aWarszawa: wybudowanoCzytelnik, okazały [[akwedukt]]1955, którego resztki (oks. 1,5 km) zachowały się dotychczas30. Od czasów starożytnych słynęło jako miejsce rodzinne [[Apoloniusz z Tiany|Apoloniusza]] zwanego Cudotwórcą (''Thaumaturgos'')</ref>.
 
W [[epoka hellenistyczna|okresie hellenistycznym]] przybrało nazwę Tyana, którą [[Flawiusz Arrian|Arrian]] wyjaśnia jako pochodzącą od mitycznego założyciela – trackiego króla Thoasa (''Periplus Ponti Euxini'' 7). Stąd okoliczną równinę zaczęto określać jako Tyanitis. W królestwie Kapadocji Tyana była drugim z dwóch właściwych miast na jego terytorium. [[Strabon]] w swym dziele – znaną mu także jako Eusebeia Tauryjska (''Geographia'' XII,537; XIII,587), a przemianowaną tak na cześć króla [[Ariarates IV Eusebes|Ariaratesa Eusebesa]], umiejscawia ją w Kapadocji, u podnóża gór Taurus i nieopodal Wrót Cylicyjskich.
Dla [[cesarstwo bizantyńskie|Bizantyjczyków]] ważna twierdza dzięki strategicznemu usytuowaniu na szlaku [[Cylicja|cylicyjsko-syryjskim]] i na pograniczu z [[kalifat]]em [[Umajjadzi|Umajjadów]], co sprawiło, że miasto stało się częstym celem niszczących najazdów muzułmańskich. Po długotrwałym oblężeniu przez Arabów (707-09) spustoszone i wyludnione, potem częściowo odbudowane, lecz ponownie zajęte przez [[Abbasydzi|Abbasydów]] w 806 i 831, od pierwszej połowy X w. podupadało coraz bardziej. W XI wieku znalazło się w granicach państwa [[Seldżukidzi|Seldżuków]], przyjmując turecką nazwę Kilisehisar (Kilis Hisar), a w późniejszych czasach – Kemerhisar, nawiązującą do łuków rzymskiego akweduktu.
 
[[Plik:TyanaAquädukt1.jpg|thumb|250px|Pozostałości rzymskiego [[akwedukt]]u]]
Obok [[Kayseri|Cezarei]] była drugim najważniejszym miastem [[starożytny Rzym|rzymskiej]] Kapadocji. Za panowania [[Trajan]]a i [[Hadrian]]a wybudowano tam okazały [[akwedukt]]. Za rządów [[Karakalla|Karakalli]] zyskało ono dodatkowo status [[kolonia (starożytny Rzym)|kolonii]] (''Antoniana Colonia Tyana''), a od 372 pełniło funkcję stolicy odrębnej prowincji ''Cappadocia Secunda''.
Miasto sławne było ze świątyni Zeusa Asbamejskiego (później Jowisza, rzym. ''Iuppiter Asbamaeus'') koło źródła Asbamaion. [[Owidiusz]] w jego okolicy (mylnie je sytuując we [[Frygia|Frygii]]) umieszcza akcję mitu o Filemonie i [[Baucis]] (''[[Metamorfozy]]'' VIII, 616-715). W 175 r. w pobliżu zmarła [[Faustyna Młodsza]]<ref>„...Nagle zachorowała i umarła we wsi Halala u podnóża gór Tauru” (''[[Historia Augusta]]'', Marek Antoninus Filozof 26,4).</ref>. Od czasów starożytnych miasto słynęło także jako miejsce rodzinne [[Apoloniusz z Tiany|Apoloniusza]] zwanego Cudotwórcą (''Thaumaturgos''), który swym wstawiennictwem ocalił je przed rzezią mieszkańców i spustoszeniem po zdobyciu przez wojska [[Aurelian]]a w 272 r.<ref>''Historia Augusta'', Boski Aurelian 22-25.</ref>.
 
Dla [[cesarstwo bizantyńskie|Bizantyjczyków]] była to ważna twierdza dzięki strategicznemu usytuowaniu na szlaku [[Cylicja|cylicyjsko-syryjskim]] i na pograniczu z [[kalifat]]em [[Umajjadzi|Umajjadów]], co sprawiło, że miasto stało się częstym celem niszczących najazdów muzułmańskich. Po długotrwałym oblężeniu przez Arabów (707-09) spustoszone i wyludnione, potem częściowo odbudowane, lecz ponownie zajęte przez [[Abbasydzi|Abbasydów]] w 806 i 831, od pierwszej połowy X w. podupadało coraz bardziej. W XI wieku znalazło się w granicach państwa [[Seldżukidzi|Seldżuków]], przyjmując turecką nazwę Kilisehisar (Kilis Hisar), a w późniejszych czasach – Kemerhisar, nawiązującą do łuków rzymskiego akweduktu.
 
W [[chrześcijaństwo|chrześcijaństwie]] stolica [[metropolia (religia)|metropolii]] kościelnej [[erygowanie|utworzonej]] w 372, w czasach bizantyjskich zwana także Chrystupolis (Χριστούπολις), skąd znani są biskupi z okresu IV-XI w. Obecnie [[biskup tytularny|biskupstwo tytularne]] [[Kościół katolicki|Kościoła rzymskokatolickiego]]<ref>''Encyklopedia katolicka''. Lublin: Tow. Naukowe KUL, 2013, t. XIX, kol. 780.</ref>.
 
== Wykopaliska i zabytki ==
[[Plik File:TyanaRuinenTyanaBecken.jpg|thumb|240px250px|FragmentBasen ruinźródła Asbamaion]]
Ruiny Tyany dokładniej opisane zostały dopiero w XIX wieku przez angielskiego geologa Williama J. Hamiltona (''Researches in Asia Minor, Pontus and Armenia'', 1842). Najokazalszą pozostałość z czasów antycznych wciąż stanowi zbudowany z kamienia ciosanego akwedukt o licznych łukach zachowanych na długości 1,5 km. Sprowadzano nim wodę z Köşk Pınar, gdzie znajduje się źródło, ujęte już w czasach rzymskich w prostokątny basen, wspominany przez [[Ammianus Marcellinus|Ammianusa Marcellina]] (''Rerum gestarum librii'' XXIII 6,19)<ref>''...Znajduje„Znajduje się tryskające ze stawu źródło, które wyrzuca z siebie wielką ilość wody i wciąga ją z powrotem, tak że nigdy nie występuje z brzegów''brzegów” (''Dzieje rzymskie'' (przeł. I. Lewandowski). Warszawa: Prószyński, 2002, t. I, s. 460).</ref>; obecnie w pełni odsłonięte i odrestaurowane.
 
Do istotnych znalezisk dokonanych w Kemerhisar należy tzw. [[stela]] z [[Bor (Turcja)|Bor]], zapisana w języku luwijskim i pochodząca z czasów panowania neohetyckiego władcy Warpalawy (2 poł. VIII w. p.n.e.). Liczne fragmenty architektoniczne i inskrypcje zgromadzono w muzealnym [[lapidarium]] w Kemerhisar.
W okolicy odnaleziono też pozostałości cmentarzysk jaskiniowych oraz skalnych [[krypta|krypt]] grobowych. W odległym o 4 km na wschód [[Bahçeli]] (stanowiącym również część antycznej Tyany) zachowały się ruiny wielkich [[termy|łaźni rzymskich]]. Koło Bahçeli znajduje się również stanowisko archeologiczne Köşk Höyük – [[neolit]]yczny [[kurhan]] ze śladami osadnictwa sięgającymi 5000 p.n.e.
{{Przypisy}}