Markowa (województwo podkarpackie): Różnice pomiędzy wersjami

brak opisu edycji
(drobne techniczne)
{{Wieś infobox
|nazwa = Markowa
|herb wsi =
|flaga wsi =
|herb artykuł =
|dopełniacz wsi = Markowej
|zdjęcie = Markowa-kosciol2.jpg
|opis zdjęcia = Kościół pw. św. Doroty
|województwo = {{Flaga|PL-PK}}[[Województwo podkarpackie|podkarpackie]]
|powiat = [[Powiat łańcucki|łańcucki]]
|gmina = [[Markowa (gmina)|Markowa]]
|sołectwo = Markowa<ref>[http://markowa.pl/asp/pl_start.asp?typ=14&menu=167&strona=1&sub=166 Sołectwo Markowa].</ref>
|wysokość = 220
|liczba ludności = 4202<ref>{{Cytuj stronę | url = http://markowa.pl/asp/pl_start.asp?typ=14&menu=167&strona=1&sub=166 | tytuł = ''Markowa'' | opublikowany = Urząd Gminy w Markowej | data dostępu = 2014-06-01 | archiwum = http://web.archive.org/web/20140601164805/http://markowa.pl/asp/pl_start.asp?typ=14&menu=167&strona=1&sub=166 | zarchiwizowano = 2014-06-01 | data dostępu = 2014-06-01}}</ref>
|rok = 31&nbsp;grudnia&nbsp;2013
|strefa numeracyjna = (+48) 17
|tablice rejestracyjne = RLA
|SIMC = 0655391
|mapa wsi =
|kod mapy = PL-PK
|stopniN = 50 |minutN = 01 |sekundN = 20
|stopniE = 22 |minutE = 18 |sekundE = 53
|commons = Markowa
|wikisłownik =
|www = http://www.markowa.pl
}}
 
'''Markowa''' – [[wieś]] w [[Polska|Polsce]] położona w [[województwo podkarpackie|województwie podkarpackim]], w [[powiat łańcucki|powiecie łańcuckim]], w [[Markowa (gmina)|gminie Markowa]].
 
[[Podział administracyjny Polski 1975–1998|W latach 1975-1998]] miejscowość administracyjnie należała do [[Województwo rzeszowskie (1975-1998)|województwa rzeszowskiego]].
Miejscowość jest siedzibą [[Markowa (gmina)|gminy Markowa]], leży na [[Szlak Architektury Drewnianej (województwo podkarpackie)|szlaku architektury drewnianej]]. [[Podział administracyjny Polski 1975–1998|W latach 1975–1998]] miejscowość administracyjnie należała do [[Województwo rzeszowskie (1975-1998)|województwa rzeszowskiego]].
 
== Historia ==
Wieś lokowana na surowym korzeniu, na co wskazuje karczunkowy charakter osadnictwa, gdzie zwarte obszary leśne na tym terenie w średniowieczu ciągnęły się od [[Łańcut]]a aż po [[Handzlówka|Handzlówkę]], lokowaną w roku [[1381]]<ref>[[Janusz Kurtyka]], ''Południowy odcinek granicy polsko-ruskiej we wczesnym średniowieczu (przed 1340 r.) w świetle źródeł historycznych'', [w:] M. Parczewski (red.), ''Początki sąsiedztwa. Pogranicze etniczne polsko-rusko-słowackie w średniowieczu'', Rzeszów 1996, s. 188.</ref><ref>W. Blajer, ''Uwagi o stanie badań nad enklawami średniowiecznego osadnictwa niemieckiego między Wisłoką i Sanem'', [w:] ''Późne średniowiecze w Karpatach polskich'', Rzeszów 2007, s. 77.</ref>. Markowa była [[Prawo lokacyjne|lokowana]] w XIV w. jako ''Markhof'' na [[Prawo magdeburskie|prawie niemieckim]] i zasiedlona osadnikami z Górnej [[Saksonia|Saksonii]], [[Łużyce|Łużyc]] i [[Dolny Śląsk|Dolnego Śląska]], sprowadzanymi przez [[Kazimierz III Wielki|Kazimierza Wielkiego]] po przyłączeniu tych ziem do [[Korona Królestwa Polskiego|Korony]]<ref>„Wieś Markowa położona na granicy Kotliny Sandomierskiej i Pogórza w dawnej ziemi przemyskiej zawdzięcza swoje istnienie sprowadzeniu przez Ottona z Pilczy w II połowie XIV wieku na te tereny zdobyte przez Kazimierza Wielkiego niemieckich osadników. Jej mieszkańcy stanowili zamkniętą grupę, niechętnie dopuszczając do swego grona nowe osoby. Język polski wieś przyjęła bardzo późno, prawdopodobnie w wieku XVII. Była to osada duża i zamożna. Oddanie mieszkańcom ziemi na własność i wprowadzenie samorządu w Galicji rozwinęły wśród nich zdolności do samodzielnego dbania o sprawy gromady. Będąca siedzibą gminy Markowa i wchodząca w jej skład Gać, w końcu XIX wieku stały się pionierami spółdzielczości na polskiej wsi.” [[Tadeusz Szylar]]. Markowa wieś spółdzielcza, [w:] Z dziejów wsi Markowa. (Red.) Janusz Półćwiartek. Rzeszów. 1993. strony 211-241.</ref>. Kolejna fala osadników przybyła tu ok. roku 1571 o czym wspomina [[Ignacy Krasicki]] w jednym z komentarzy do herbarza [[Kasper Niesiecki|Kacpra Niesieckiego]]<ref>''O [[Mikołaj Tarło (chorąży przemyski)|Mikołaju Tarle]] chorążym Przemyskim w liście Jana Czermińskiego do [[Marcin Kromer|Marcina Kromera]] koadjutora naówczas biskupstwa Warmiśkiego, pisanym z Krakowa [[5 czerwca]] roku [[1571]] jest wzmianka takowa: „Pan [[Mikołaj Tarło (chorąży przemyski)|Mikołaj Tarło]] chorąży Przemyski pisał do książęcia Bawarskiego żeby mu ludzi rzemieślników wypuścił do jego majętności, o oznajmił to chęcią, rad wypuścił mu ludzi z żonami i dziećmi, których jest czterysta, i już tam przez [[Kraków]] przeszli i wiedzie je Pan chorąży, kosztem swym”. – Wielkie jest podobieństwo, iż naówczas chorąży był dziedzicem wsi niedaleko [[Jarosław]]ia, i ta jego osada trwa dotąd, w tamtejszych obywatelach z [[Niemcy|Niemiec]] przyszłych, których dotąd pospolicie w tamtejszych okolicach głuchemi Niemcami zowią. Majętności zaś te nazywają się Markowa, [[Albigowa]], [[Białoboki (województwo podkarpackie)|Białoboki]] itd.'' [[Kasper Niesiecki]] Herbarz [...] (1839-1846) tom. IX, s. 11.</ref> (zob. [[Głuchoniemcy]]). W 1450 roku właścicielem był [[Jan z Pilczy]] syn [[Elżbieta Granowska|Elżbiety Granowskiej]] trzeciej żony [[Władysław II Jagiełło|Władysława Jagiełły]]<ref>Akta Grodzkie i Ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej z Archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie wydane staraniem Galicyjskiego Wydziału Krajowego, 1888 rok, Tom 13, ''Termini Terrestres Przeworscenses 1450''.</ref>. Właścicielami Markowej byli w XV w. Pileccy, potem Stadniccy, Korniaktowie, Lipscy, Bratkowscy i Lubomirscy. W 1624 roku na wieś napadli [[Tatarzy]]<ref>„Nie ustawały napady tatarskie jako odpowiedź na wyprawy kozackie. W latach 1623 i 1624 Tatarzy dotarli niemal po Wisłę, rabując kraj i uprowadzając jasyr.”, [w:] J.A. Gierowski, ''Historia Polski'', 1505-1764, 1988.</ref> i wzięli w [[jasyr]] 900 osób{{fakt|data=2011-03}}. Ofiary jasyru zostały odbite przez hetmana [[Stanisław Koniecpolski (hetman)|Stanisława Koniecpolskiego]] podczas słynnego pogromu ordy [[Kantymir Murza|Kantymira Murzy]] pod [[Bitwa pod Martynowem|Martynowem]] nad [[Dniestr]]em. W Markowej istniał niewielki [[folwark]], rozparcelowany przez Lubomirskich w 1926 roku. Na pocz. XX w. powstały we wsi: kółko rolnicze, kasa pożyczkowa, straż pożarna, kółko teatralne, a w latach międzywojennych spółdzielnia mleczarska i jedna z pierwszych w Polsce spółdzielnia zdrowia.
{|
[[Plik:Markowa pomnik.jpg|thumb|left|240px|Pomnik rodziny Ulmów]]
|
24 marca 1944 r. niemieccy żandarmi i policjanci granatowi rozstrzelali polską, ośmioosobową rodzinę [[Józef Ulma|Józefa i Wiktorii Ulmów]] oraz ukrywanych przez nich w domu ośmioro Żydów z rodzin Szallów i Goldmanów<ref>[http://www.krainalancut.pl/oferta-turystyczna/turystyka-religijna/markowa-gr-b-ulm-w-ii-wojna-wiatowa.html Markowa – Grób Ulmów, Marcin Hołota].</ref>. Wydarzenie to upamiętnia odsłonięty w [[2004]] r. pomnik, znajdujący się przy drodze do skansenu, a także [[Muzeum Polaków Ratujących Żydów podczas II wojny światowej im. Rodziny Ulmów w Markowej|Muzeum Polaków Ratujących Żydów napodczas PodkarpaciuII wojny światowej im. Rodziny Ulmów]], które otwarto 17 marca 2016 roku.<ref>[http://wiadomosci.gazeta.pl/Wiadomosci/1,81048,8676898,Podkarpackie_Rozstrzygnieto_konkurs_na_Muzeum_Polakow.html Podkarpackie.Rozstrzygnięto konkurs na Muzeum Polaków Ratujących Żydów], PAP, 2010-11-17.</ref> <ref>[http://www.polskieradio.pl/5/3/Artykul/1595783,W-Markowej-na-Podkarpaciu-zostanie-dzis-otwarte-Muzeum-Polakow-Ratujacych-Zydow-im-rodziny-Ulmow Otwarcie Muzeum Ulmów w Markowej - Polskie Radio] .</ref>.
 
W 70 rocznicę [[Zbrodnia katyńska|zbrodni katyńskiej]] uchwałą rady gminy Markowa z 25 kwietnia 2010 ufundowano tablicę oraz dęby pamięci bohaterów pomordowanych przez [[NKWD]]. Major Antoni Flejszar, kpt. Władysław Ciekot, oraz porucznik rez. Franciszek Majewski pracowali w przeszłości i byli związani z gminą Markowa<ref>[http://www.biuletyn.net/nt-bin/_private/markowa/595.pdf] Uchwała rady gminy, 25.04.2010.</ref>.
== Toponimika nazwy ==
Najstarsza, zachowana wzmianka o wsi (wtedy ''Markenhof'') pochodzi z listu biskupa Demetriosa do kapituły przemyskiej, pisanego w 1384 r., zachowanego w przemyskim Archiwum Diecezjalnym.
Niemiecka kolonia, początkowo ''Markenhow'', podobnie jak sąsiednie wsie z końcówkami na ''-hau/how'' oznaczające w języku niemieckim ''porębę''; np. pobliska [[Handzlówka|Henselshow]], [[Albigowa]] (''(Helwygheshow)''), [[Husów|Husowa]] (''(Langenkow)'') oraz [[Sonina]] (''(Schonerwald)'')<ref>[[Józef Półćwiartek]]. Wieś Markowa w okresie systemu pańszczyźnianego. s. 16, [w:] ''Z dziejów wsi Markowa'', s. 13-5413–54, Rzeszów 1993.</ref>.
 
== Etnografia wsi ==
* Szkoła ludowa, zbudowana po I wojnie światowej i przeniesiona tu w roku 2004.
Do miejsc wartych zobaczenia należy smukły, neogotycki kościół pw. Św. Doroty wybudowany w 1910 roku na miejscu dwóch poprzednich drewnianych świątyń. Wewnątrz ołtarz projektu [[Stanisław Majerski (architekt)|Stanisława Majerskiego]], w ołtarzach bocznych z 1935 r. obrazy z XVII-XVIII w. Polichromię wykonał Stanisław Jakubczyk w 1973 r.
 
<div align="center">
<gallery widths=200 heights=150 perrow=4>
</gallery></div>
 
== KościołyReligia ==
Na terenie wsi działalność duszpasterską prowadzą:
* [[Kościół katolicki w Polsce|Kościół rzymskokatolicki]]
* [[Józef Tejchma]] – minister kultury i sztuki
* mjr. Antoni Flejszar ur. 20 grudnia, 1897 – ofiara zbrodni katyńskiej, Charków
 
== Zobacz też ==
* [[Muzeum Polaków Ratujących Żydów w Markowej]]
* [[Skansen w Markowej]]
 
 
{{Gmina Markowa}}
{{Kontrola autorytatywna}}
 
[[Kategoria:Markowa (gmina)]]
[[Kategoria:Skanseny w Polsce]]
[[Kategoria:Architektura drewniana]]
[[Kategoria:Architektura w województwie podkarpackim]]
[[Kategoria:Etnografia Galicji]]
53 803

edycje