Tyana: Różnice pomiędzy wersjami

Dodane 479 bajtów ,  4 lata temu
dalsze uzupełnienia z przypisami i zmiany red.
(redakcyjne)
(dalsze uzupełnienia z przypisami i zmiany red.)
 
== Historia ==
Ośrodek miejski istniejący pod nazwą Tuwanuwa już w połowie II tysiąclecia p.n.e. jako jedno z ważnych miast państwa [[Hetyci|starohetyckiego]], wymienione wśród innych w tzw. [[edykt|edykcie]] [[Telepinu (król)|Telepinu]]<ref> Wraz z trzema innymi, jedno z nielicznych zidentyfikowanych z całkowitą pewnością miast Hetytów (''Encyclopædia Britannica'', dz. cyt. w bibliografii, t. 28, s. 933).</ref>. Znane później pod [[język luwijski|luwijską]] nazwą Tuwana, było istotnym punktem na szlaku wiodącym przez [[Brama Cylicyjska|Wrota Cylicyjskie]] do Syrii i w VIII w. p.n.e. stolicą jednego z państw neohetyckich rządzonego przez króla Warpalawasa. [[Ksenofont]] wymienia je pod nazwą Dana mówiąc o mieście „wielkim i bogatym” (''Anabasis'' II, 7)<ref>Ksenofont: ''Wyprawa Cyrusa'', Warszawa: Czytelnik, 1955, s. 30.</ref>.
 
W [[epoka hellenistyczna|okresie hellenistycznym]] przybrało nazwę Tyana (pierwotnie Thoana), którą [[Flawiusz Arrian|Arrian]] wyjaśnia jako pochodzącą od mitycznego założyciela – [[Tracja|trackiego]] króla Thoasa (''Periplus Ponti Euxini'' 7). Stąd okolicznąokoliczne równinęterytorium zaczęto określać jako Tyanitis. W królestwie Kapadocji Tyana była drugim z dwóch właściwych miast na jego terytorium. [[Strabon]] w swym dziele – znaną mu także jako Eusebeia Tauryjska (''Geographia'' XII,537; XIII,587), a przemianowaną tak na cześć króla [[Ariarates IV Eusebes|Ariaratesa Eusebesa]] – umiejscawia ją w Kapadocji, u podnóża gór Taurus i nieopodal Wrót Cylicyjskich. W wykazie miast kapadockich wspomina o niej też [[Pliniusz Starszy|Pliniusz]] (''Naturalis historia'' VI 3, 3)
 
[[Plik:TyanaAquädukt1.jpg|thumb|250px|Pozostałości rzymskiego [[akwedukt]]u]]
Obok [[Kayseri|Cezarei]] była również drugim najważniejszym miastem [[starożytny Rzym|rzymskiej]] Kapadocji, którego świetność podkreślał wybudowany za panowania [[Trajan]]a i [[Hadrian]]a okazały [[akwedukt]]. Za rządów [[Karakalla|Karakalli]] zyskało ono dodatkowo status [[kolonia (starożytny Rzym)|kolonii]] (''Antoniana Colonia Tyana''), a od 372 pełniło funkcję stolicy odrębnej prowincji ''Cappadocia Secunda''.
Miasto sławne było ze świątyni [[Zeus]]a Asbamejskiego (później [[Jowisz (mitologia)|Jowisza]], rzym. ''Iuppiter Asbamaeus'') koło źródła Asbamaion. [[Owidiusz]] w jego okolicy (mylnie sytuując je we [[Frygia|Frygii]]) umieszcza akcję [[mit]]u o Filemonie i [[Baucis]] (''[[Metamorfozy]]'' VIII, 616-715). W 175 r. w pobliżu zmarła [[Faustyna Młodsza]]<ref>„...Nagle zachorowała i umarła we wsi Halala u podnóża gór Tauru” (''[[Historia Augusta]]'', Marek Antoninus Filozof 26,4); w następstwie miejscowość przemianowano na Faustinopolis.</ref>. Od czasów starożytnych miasto słynęło także jako miejsce rodzinne [[Apoloniusz z Tiany|Apoloniusza]] zwanego Cudotwórcą (''Thaumaturgos''), który swym wstawiennictwem ocalił je przed rzezią mieszkańców i spustoszeniem po zdobyciu przez wojska [[Aurelian]]a w 272 r.<ref>''Historia Augusta'', Boski Aurelian 22-25.</ref> Po krótkim panowaniu zmarł w Tyanie cesarz [[Tacyt (cesarz rzymski)|Tacyt]] (276)<ref>Aureliusz Wiktor, ''De caesaribus'' 36,2.</ref>. W IV wieku poniósł tam śmierć męczeńską św. Orestes<ref>Za rządów [[Dioklecjan]]a, prawdopodobnie w 304 r. (zob. stronę ''Nominis'' [http://nominis.cef.fr/contenus/saint/9079/Saint-Oreste.html]).</ref>.
 
Dla [[cesarstwo bizantyńskie|Bizantyjczyków]] była to ważna twierdza dzięki strategicznemu usytuowaniu na szlaku [[Cylicja|cylicyjsko]]-syryjskim i na pograniczu z [[kalifat]]em [[Umajjadzi|Umajjadów]], co sprawiło, że miasto stało się częstym celem niszczących najazdów [[muzułmanin|muzułmańskich]]. Po długotrwałym oblężeniu przez [[Arabowie|Arabów]] (707-09) spustoszone i wyludnione, potem częściowo odbudowane, lecz ponownie zajęte przez [[Abbasydzi|Abbasydów]] w 806 i 831, od pierwszej połowy X w. podupadało coraz bardziej. W XI wieku znalazło się w granicach państwa [[Seldżukidzi|Seldżuków]], przyjmując turecką nazwę Kilisehisar (Kilis Hisar), a w późniejszych czasach – Kemerhisar, nawiązującą do łuków rzymskiego akweduktu.
Ruiny Tyany dokładniej opisane zostały dopiero w XIX wieku przez angielskiego geologa Williama J. Hamiltona (''Researches in Asia Minor, Pontus and Armenia'', 1842). Najokazalszą pozostałość z czasów antycznych wciąż stanowi zbudowany z kamienia ciosanego akwedukt o licznych łukach zachowanych na przestrzeni 1,5 km. Sprowadzano nim wodę z Köşk Pınar, gdzie znajduje się źródło, ujęte już w czasach rzymskich w prostokątny basen, wspominany przez [[Ammianus Marcellinus|Ammianusa Marcellina]] (''Rerum gestarum libri'' XXIII 6,19)<ref>„Znajduje się tryskające ze stawu źródło, które wyrzuca z siebie wielką ilość wody i wciąga ją z powrotem, tak że nigdy nie występuje z brzegów” (''Dzieje rzymskie'' (przeł. I. Lewandowski). Warszawa: Prószyński, 2002, t. I, s. 460).</ref>; obecnie w pełni odsłonięte i odrestaurowane.
 
Do istotnych znalezisk dokonanych w Kemerhisar należy tzw. [[stela]] z [[Bor (Turcja)|Bor]], zapisana w języku luwijskim i pochodząca z czasów panowania neohetyckiego władcy WarpalawyWarpalawasa (2 poł. VIII w. p.n.e.). Liczne fragmenty architektoniczne i inskrypcje zgromadzono w muzealnym [[lapidarium]] w Kemerhisar.
W okolicy odnaleziono też pozostałości cmentarzysk jaskiniowych oraz skalnych [[krypta|krypt]] grobowych. W odległym o 4 km na wschód [[Bahçeli]] (stanowiącym część antycznej Tyany) zachowały się ruiny wielkich [[termy|łaźni rzymskich]]. Koło Bahçeli znajduje się również stanowisko archeologiczne Köşk Höyük – [[neolit]]yczny [[kurhan]] ze śladami osadnictwa sięgającymi 5000 p.n.e.