Zamek w Ełku: Różnice pomiędzy wersjami

Dodane 5255 bajtów ,  3 lata temu
→‎Historia: liczne zmiany w tekście, obszerne uzupełnienia w zakresie najstarszej historii do XVII w., przypisy bibliograficzne do najnowszej literatury oraz strony ze zdjęciami z badań zamku.
(→‎Bibliografia: korekta układu sekcji, link do bibliografii)
(→‎Historia: liczne zmiany w tekście, obszerne uzupełnienia w zakresie najstarszej historii do XVII w., przypisy bibliograficzne do najnowszej literatury oraz strony ze zdjęciami z badań zamku.)
 
== Historia ==
W źródłach XVI i XVII-wiecznych pierwszy gród na wyspie datowany jest na 1273 r. Badania archeologiczne nie natrafiły jednak na jego ślady. Wzmianki historyczne wymieniają w 1390 r. obwałowania w Ełku wzniesione dla Krzyżaków przez wielkiego księcia litewskiego Witolda. W kronice [[Jan z Posilge | Jana z Posilge] zapisano, że w 1398 r. [[Ulryk von Jungingen]], ówczesny komtur Bałgi, a późniejszy wielki mistrz krzyżacki budował "dom na Ełku", czyli wznosił zamek na wyspie jeziora. O zakończeniu budowy mówi ponowna wzmianka z tej kroniki zapisana pod rokiem 1408, kiedy komturem był już Jan von Seyn.
W źródłach XVI-wiecznych zamek jest datowany na 1273 r. W 1390 r. wzmiankowane są obwałowania w Ełku wzniesione dla Krzyżaków przez wielkiego księcia litewskiego Witolda. Dokumenty z XV w. wskazują, że murowany zamek powstał w latach 1398-1408. Wznieśli go komturowie Bałgi, (m.in. [[Ulrich von Jungingen]]). Początkowo zamek miał formę pojedynczego budynku murowanego, prostokątnej wieży, wzniesionej na wyspie na jeziorze Ełckim. Wyspę łączyły z lądem drewniane mosty. Zamek miał położenie strategiczne na przeprawie przez ciąg jezior, przede wszystkim jednak organizował akcję kolonizacyjną puszczy na okrajach państwa zakonnego. W [[1422]] [[Korona Królestwa Polskiego|Polska]], [[Wielkie Księstwo Litewskie|Litwa]] i [[Państwo zakonu krzyżackiego|państwo krzyżackie]] podpisały [[pokój mełneński]], ustalający granice polsko-krzyżacką i litewsko-krzyżacką. Potwierdzono status Ełku jako przygranicznej miejscowości, efektem czego wzrosło strategiczne znaczenie zamku{{r|pol}}. W [[1454]] podczas [[wojna trzynastoletnia|wojny trzynastoletniej]] warownia została doszczętnie zniszczona przez polskie oddziały{{r|rot}}. Po zakończeniu zmagań wojennych zamek od razu obudowano i poddano rozbudowie. Prawdopodobnie wówczas wzniesiono ufortyfikowane przedzamcze z obszernym gmachem ceglanym i murowane wieże strzegące mostów. W 1520 r. zamek nieskutecznie oblegał 2000 korpus wojsk mazowieckich. Po sekularyzacji zakonu w [[1525]] roku, ełcki zamek był siedzibą starosty, potem stał się także siedzibą sądów grodzkich{{r|wm}}{{r|rot}}. Utrata zagrożenia militarnego zaowocowała przebudową zamku w kierunku wygody i reprezentacyjności, która nastąpiła najpierw około poł. XVI w., a następnie na przełomie XVI i XVII w. W [[1656]] zamek posłużył ludności Ełku za schronienie przed [[Tatarzy|Tatarami]] i pozostałumi wojskami hetmana polnego litewskiego [[Wincenty Korwin Gosiewski|Wincentego Gosiewskiego]]. Wówczas pod pobliskimi [[Bitwa pod Prostkami|Prostkami]] klęski doznały wojska szwecko-brandenburskie, a miasto Ełk wraz z całą okolicą zostało całkowicie złupione. Jedynie zamek pozostał niezdobyty. Od [[1751]] w zamku mieścił się Urząd Sprawiedliwości, a od [[1782]] Powiatowa Komisja Sprawiedliwości{{r|blo}}. W [[1807]] po zajęciu Ełku przez wojska napoleońskie w zamku gościł [[Marszałkowie Francji|marszałek Francji]] [[Michel Ney]]{{r|cas}}. W [[1818]] w zamku zorganizowano Sąd Powiatowy i Grodzki{{r|blo}}. Po dużym pożarze [[25 czerwca]] [[1833]] roku pozostały tylko mury zamkowe{{r|blo}}. W [[1879]] utworzono w zamku Sąd Krajowy i Powiatowy{{r|blo}}. W [[1888]] kompleks zamkowy przebudowano i zamek zaczął funkcjonować jako zakład więzienny{{r|cas}}. W [[1889]] usypano groblę łączącą wyspę zamkową z zachodnim brzegiem jeziora. Wybudowano mur z wieżami strażniczymi w narożnikach. W [[1910]] wybudowano nowy [[Most żelbetowy w Ełku|most]] łączący półwysep zamkowy z główną częścią miasta. W [[1970]] roku zamknięto więzienie w zamku{{r|blo}}{{r|wm}}{{r|rot}}.
Początkowo zamek miał formę pojedynczego budynku murowanego, prostokątnej wieży otoczonej szeroką fosą, wzniesionej na wyspie na jeziorze Ełckim. Wyspę łączyły z lądem drewniane mosty od wschodu i zachodu, które utrzymywać mieli mieszkańcy osady [[Ełk]] (Lyck), jak to zostało zapisane w akcie lokacyjnym wsi z 1425 r. Zamek miał dobre położenie. POłożenie na wyspie wzmacniało obronność, a jednocześnie pozwalało kontrolować przeprawę (wcześniej bród) przez jezioro. Przede wszystkim jednak organizował akcję kolonizacyjną puszczy na okrajach państwa zakonnego, sankcjonując jednocześnie zasięg terytorialny. W [[1422]] [[Korona Królestwa Polskiego|Polska]], [[Wielkie Księstwo Litewskie|Litwa]] i [[Państwo zakonu krzyżackiego|państwo krzyżackie]] podpisały [[pokój mełneński]], ustalający granice polsko-krzyżacką i litewsko-krzyżacką. Potwierdzono status Ełku jako przygranicznej miejscowości, efektem czego wzrosło strategiczne znaczenie zamku, choć nie przełożyło się to na jego szybką rozbudowę. Zamek zabezpieczał przede wszystkim aparat administracji państwa zakonnego - w zamku mieszkał prokurator, czyli urzędnik zamkonny podległy komturowi, sprawujący sądy, zbierający czynsze i daniny. Jak można sądzić była to główna funkcja warowni, gdyż nie posiadała ona dużego potencjału obronnego. Inwentarz zamku z 1420 r. dowodzi, że na zamku znajdowało się wyposażenie i uzbrojenie tylko dla kilku ludzi, w tym jedyne dwa konie prokuratora Angloffa.
Zamek i miasto zostały zniszczone podczas [[wojna trzynastoletnia|wojny trzynastoletniej]]. Mieszkańcy Ełku opowiedzieli się po stronie [[Związek Pruski|Związku Pruskiego]] i w 1455 r. wystąpili przeciwko krzyżackiej załodze. Zamek zdobyto i spalono, a garnizon wycięto (oszczędzono jedynie braci zakonnych). Warownia przechodziła z rąk do rąk. W 1456 r. do zamku powróciała załoga krzyżacka, w 1459 polskie wojska zaciężne wygnały Krzyżaków, ale w 1462 r. zamek znowu jest we władaniu załogi zakonnej. Po [[Pokój toruński 1466|pokoju toruńskim (1466)]] Ełk pozostał w granicach państwa krzyżackiego. Krzyżacy kontynuowali akcję kolonizacyjną, która jednak nie postępowała szybko. W XV w. wokół Ełku powstało wiele nowych wsi. Mimo to rozwój głównego ośrodka przebiegał powoli, a czasem się załamywał, bo jeszcze w 1483 i 1511 r. Ełk nazywany był "lichą wioszczyną", choć posiadał pieczęć miejską. Po zniszczeniach wojennych zamek został szybko odbudowany i rozbudowany. Obu mostów prowadzących na wyspę strzegły ceglane wieże obronne oraz kilka rzędów palisad i ostrokołów. Prawdopodobnie wówczas powstało obronne podzamcze położone na wschód od głównego budynku zamkowego. Posiadało ono fortyfikacje drewniane - palisady - oraz zabudowania złożone z dużego budynku ceglanego i niejszych drewnianych. Ostatnie badania archeologiczne odsłoniły zachowane fragmenty palisad dębowych chroniących dostępu do wyspy oraz otaczające podzamcze. Ciekawostką było też odkrycie na podzamczu budynku drewnianego o posadzce wyłożonej ściśle ułożonymi przy sobie kaflami garnczkowymi. Główny budynek zamkowy został wyremontowany, a być może także podwyższony. Skuteczność nowych fortyfikacji zweryfikowała [[Wojna polsko-krzyżacka 1519-1521 | wojna polsko-krzyżacka (1519-1521)]]. W 1520 r. wojska mazowieckie dwa razy szturmowały zamek w marcu, a od połowy czerwca do 7 lipca był również nieskutecznie oblegany. W 1541 r. na zamku gościł książę [[Albrecht Hohenzollern (1490-1568)] w związku ze sporem granicznym jaki toczył wówczas z Polską i z tego czasu pochodzi najstarszy widok zamku i miasta przedstawiony na mapie granicznej sygnowanej datą 1541. Przedstawiony tam zamek obejmuje zabudową całą wyspę. Nad zespołem dominuje główny budynek zamkowy, na lewo od niego znajduje się nieco niższy duży gmach ceglany. Poniżej zaznaczono liczną zabudowę i fortyfikacje, w tym wieże ceglane strzegące mostów.
 
Po [[sekularyzacja | sekularyzacji]] zakonu w [[1525]] roku ustało zagrożenie militarne ze strony Polski i Litwy. Ełcki zamek stał się siedzibą starostów książęcych, potem stał się także siedzibą sądów grodzkich{{r|wm}}{{r|rot}}. Utrata zagrożenia militarnego zaowocowała przebudową zamku w kierunku wygody i reprezentacyjności, która nastąpiła najpierw około poł. XVI w., a następnie na przełomie XVI i XVII w. W efekcie zamek zyskał wygląd pałacowy, nawiązujący do stylu renesansowego<ref>Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, red. F. Sulimierski, B. Chlebowski, W. Walewski, Tom II, Warszwa 1881, s.348; S. Achremczyk, Ełk. Dzieje miasta, Ełk 2012, s. 44-50, 51-55, 70-72; R. Herman, Zamek w Ełku. Tajemnice wydobyte z przeszłości, Ełk-Łódź 2015</ref>.
 
W [[1656]] zamek posłużył ludności Ełku za schronienie przed [[Tatarzy|Tatarami]] i pozostałymi wojskami hetmana polnego litewskiego [[Wincenty Korwin Gosiewski|Wincentego Gosiewskiego]]. Choć pod pobliskimi [[Bitwa pod Prostkami|Prostkami]] klęski doznały wojska szwecko-brandenburskie, a miasto Ełk wraz z całą okolicą zostało całkowicie złupione przez Tatarów, to zamek pozostał niezdobyty. Mniej więcej z tego okresu zachował się widok miasta i zamku opublikowany w dziele [[Krzysztof Hartknoch | Krzystofa Hartknocha]] [http://kpbc.umk.pl/dlibra/docmetadata?id=45366&from=&dirids=1&ver_id=1443179&lp=2&QI=!900C926E1E8EBBF07803A72E9D74D991-1 "Altes und Neues Preussen..."] z 1684 r. Przedstawiono zamek na wyspie do którego prowadziły mosty z obu stron. Zabudowania otaczał wysoki mur ze strzelnicami, spoza którego widać jedynie dachy budynków. W tym okresie zamek był o 1/3 większy od średniowiecznego budynku. W fasadzie posiadał dwa bliźniacze ryzality, nakryty był dachem z ozdobnymi szczytami. Wystrój elewacji dopełniały narożne boniowania oraz ozdobne obramienia otworów drzwiowych i okiennych. Od strony jeziora do ściany zamku dostawiona była ozdobna loggia. Zamek wyremontowano w 1696 r. o czym świadczy odkryta ostatnio data na elewacji wschodniej. W opisie sporządzonym w XVIII w. zwrócono uwagę na piękny wido roztaczający się z okien zamkowych. Zamek odwiedził król polski Władysław IV Waza, a także car Aleksander I<ref>R. Herman, Zamek w Ełku. Tajemnice wydobyte z przeszłości, Ełk-Łódź 2015, s. 79-95</ref>.
Od [[1751]] w zamku mieścił się Urząd Sprawiedliwości, a od [[1782]] Powiatowa Komisja Sprawiedliwości{{r|blo}}. W [[1807]] po zajęciu Ełku przez wojska napoleońskie w zamku gościł [[Marszałkowie Francji|marszałek Francji]] [[Michel Ney]]{{r|cas}}. W [[1818]] w zamku zorganizowano Sąd Powiatowy i Grodzki{{r|blo}}. Po dużym pożarze [[25 czerwca]] [[1833]] roku pozostały tylko mury zamkowe{{r|blo}}. W [[1879]] utworzono w zamku Sąd Krajowy i Powiatowy{{r|blo}}. W [[1888]] kompleks zamkowy przebudowano i zamek zaczął funkcjonować jako zakład więzienny{{r|cas}}. W [[1889]] usypano groblę łączącą wyspę zamkową z zachodnim brzegiem jeziora. Wybudowano mur z wieżami strażniczymi w narożnikach. W [[1910]] wybudowano nowy [[Most żelbetowy w Ełku|most]] łączący półwysep zamkowy z główną częścią miasta. W [[1970]] roku zamknięto więzienie w zamku{{r|blo}}{{r|wm}}{{r|rot}}.
 
[[8 czerwca]] [[2010]] roku lokalny przedsiębiorca zakupił kompleks zamkowy od miasta za cenę 1,75 mln [[złoty|zł]]. Zgodnie z warunkami umowy ma zmodernizować zamek w ciągu pięciu lat od daty zakupu, z przeznaczeniem na kompleks hotelowy{{r|wm}}<ref>[http://www.wspolczesna.pl/apps/pbcs.dll/article?AID=/20100608/REG30/158284522 Gazeta Współczesna 8 czerwca 2010]</ref>.
 
W latach [[2011]] i [[2012]] na wyspie zamkowej przeprowadzono wykopaliska archeologiczne<ref>[http://www.naukawpolsce.pap.pl/aktualnosci/news,390012,archeolodzy-zbadaja-wyspe-zamkowa-w-elku.html www.naukawpolsce.pap.pl: Archeolodzy zbadają wyspę zamkową w Ełku]</ref><ref>[http://www.wspolczesna.pl/apps/pbcs.dll/article?AID=/20120809/REG30/120809669 www.wspolczesna.p: Zamek pełen skarbów]</ref>,<ref>[http://archtech.pl/archeolodzy-pojawili-sie-na-zamku-w-elku-serwis-nauka-w-polsce-pap/ www.archtech.pl: Archeolodzy pojawili się na zamku w Ełku]</ref><ref>[http://archtech.pl/ksiazka-zamekw-elku-zainteresowala-serwis-nauka-w-polsce-pap/ www.archtech.pl: Książka zamek w Ełku zainteresowała serwis nauka w Polsce PAP]
 
== Legenda o zamku ==
32

edycje