Nabożeństwo trzech godzin Agonii Chrystusa, naszego Zbawiciela: Różnice pomiędzy wersjami

drobne techniczne
m (drobne techniczne)
(drobne techniczne)
[[Plik:Alonso Messia SJ, Devotion a la tres horas.JPG|thumb|Strona tytułowa ''Devotion a la tres horas'' autorstwa o. Alonso Messia SJ.]]
'''Nabożeństwo trzech godzin Agonii Chrystusa''' ([[język hiszpański|hiszp.]] ''Devoción a las tres horas de la agonía de Cristo nuestro Redentor'', [[język włoski|wł.]] ''Tre Ore Di Agonia Di Nostro Signore Gesù Cristo'', [[język angielski|ang.]] ''Three Hours' Agony Devotion''), „Wielkie trzy godziny” lub „Nabożeństwo trzech godzin” – [[nabożeństwo]] paraliturgiczne, odprawiane w [[Wielki Piątek]] w niektórych [[Katolicyzm|kościołach rzymskokatolickich]], ale też [[Anglikanizm|anglikańskich]] i [[Luteranizm|luterańskich]], na pamiątkę męki i śmierci [[Jezus Chrystus|Jezusa Chrystusa]]<ref>[https://books.google.pl/books?id=I2saUSRrOmoC&printsec=frontcover&dq=The+Nuttall+Encyclopaedia&hl=pl&sa=X&ved=0ahUKEwj094DhrZDMAhUqKpoKHSD1CQwQ6AEIKjAC#v=onepage&q&f=false The Nuttall Encyclopaedia, hasło ''Three Hours' Agony'']</ref>.
 
Nabożeństwo rozpoczyna się wezwaniem do [[Duch Święty|Ducha Świętego]]. Na nabożeństwo składa się odczytanie [[Słowa Jezusa na krzyżu|siedmiu Słów Jezusa na krzyżu]], po czym do każdego z nich dołączone są odpowiednie rozważania (też w formie kazań<ref>[http://www.catholicculture.org/culture/library/view.cfm?id=2719&repos=1&subrepos=0&searchid=1619157 ''Sermons on the Three Hours’ Agony''] w CatholicCulture.org</ref>), pieśni i [[Modlitwa|modlitwy]]. Nabożeństwo często odprawiane jest pomiędzy 12:00 a 15:00<ref>[https://books.google.pl/books?id=I2saUSRrOmoC&printsec=frontcover&dq=The+Nuttall+Encyclopaedia&hl=pl&sa=X&ved=0ahUKEwj094DhrZDMAhUqKpoKHSD1CQwQ6AEIKjAC#v=onepage&q&f=false The Nuttall Encyclopaedia, hasło ''Three Hours' Agony'']</ref>, tradycyjnie uznawaną za godzinę śmierci Jezusa (może być też poprzedzone [[Droga krzyżowa|Drogą krzyżową]], a po nim może następować [[Liturgia Męki Pańskiej]]). Bywa też odprawiane między godziną 18:00 a 21:00<ref>[https://books.google.pl/books?id=Hj4_uC-57wMC&pg=PA1&dq=tre+ore&hl=pl&sa=X&ved=0ahUKEwic_7TRoo7MAhVPb5oKHff5DK8Q6AEIUjAJ#v=onepage&q=tre%20ore&f=false ''Divozione alle tre ore dell'agonia di Gesù Cristo nostro redentore''..., strona tytułowa]</ref>.
 
== Historia nabożeństwa ==
[[Plik:Desamparados001.jpg|thumb|250px|Dawny kościół Matki Bożej Bezdomnych w [[Lima|Limie]]. Zdjęcie z roku 1875. Dziś na jego miejscu stoi nowoczesna świątynia.]]
Nabożeństwo ''Trzech godzin Agonii'' wywodzi się z [[Peru]], gdzie zainicjowali je [[jezuici]].
 
W [[Wielki Tydzień|Wielkim Tygodniu]] roku 1660 peruwiański jezuita, o. Francisco Del Castillo, zapoczątkował w kościele pod [[Wezwanie (religia)|wezwaniem]] [[Matka Boża|Matki Bożej]] Bezdomnych (''Nuestra Senora de los Desamparados''), leżącym na lewym brzegu rzeki [[Rímac]] w [[Brena]], dzielnicy miasta [[Lima]]<ref>[http://www.limaeasy.com/lima-info/districts-of-lima/the-district-brena The District Brena]</ref> (dziś Brena ma rangę dystryktu w [[Prowincja Lima|prowincji Lima]]), w którym znajdował się [[krucyfiks]] z figurą konającego Jezusa (''Crucifijo de la Agonía''), nabożeństwa do Jezusa w agonii z modlitwami i kazaniami, trwające przez 3 godziny. O. Francisco Del Castillo uważany jest za prekursora Kazań o Siedmiu słowach Jezusa na krzyżu, które później jezuici przenieśli też do [[Europa|Europy]] (ich tradycja jest do dziś szczególnie żywa w [[Valladolid]], gdzie stały się częścią tamtejszych niezwykle uroczystych obchodów [[Wielki Tydzień|Wielkiego Tygodnia]]).
 
Po śmierci o. Del Castillo w 1673 roku, peruwiański jezuita i [[teolog]], o. Alonso Messia, znany też jako Alphonsus Messia lub Mesia (ur. 1655, Pacaraos, Peru; zm. [[1732]], Lima), „usystematyzował i rozpowszechnił Kazania o Siedmiu Słowach w broszurze ''Nabożeństwo o trzech godzinach konania Chrystusa, Pana naszego, i jego metoda'' (''Devoción de las Tres HORAS de la Agonia de Cristo Nuestro Senor''...; [[Lima]], [[1737]]), które było praktykowane w ''Collegium Maximum'' Śwśw. Pawła Towarzystwa Jezusowego w Limie i w całej Prowincja Peru”<ref>[http://www.misionjesuitaperuana.com/#!alonso-messia/cx61 Misión Jesuita peruana: Alonso Messia Bedoya, SJ]</ref><ref>P. Enrique Rodríguez, S.J., “Siete Palabras para Tito Otero”. Publicado en el Anuario de la Companía de Jesús del Perú del ano 2010, cyt. za: [http://manolotg.blogspot.com/2015/03/pregon-de-semana-santa-2-notas.html ''Pregón de Semana Santa 2 - notas historicas'']</ref>. Książeczka ta jest najważniejszym dziełem o. Alonso Messia. W ten sposób nabożeństwo do umierającego Jezusa uzyskało znaną do dzisiaj formę trzygodzinnego nabożeństwa na Wielki Piątek, poświęconego rozważaniu trzech godzin agonii [[Jezus Chrystus|Jezusa Chrystusa]].
 
Nabożeństwo szybko zyskało ogromną popularność. Rozpowszechniło się w całej [[Hiszpania|Hiszpanii]], a następnie w Europie. W [[Rzym]]ie zostało wprowadzone około roku 1788 i nazwano je ''Tre ore di agonia'' lub krótko ''Tre ora''. Papież [[Pius VI]] w r. [[1789]] zezwolił na jego odprawianie i udzielił odpustu zupełnego wszystkim, którzy odprawią je w Wielki Piątek<ref>[https://books.google.pl/books?id=Hj4_uC-57wMC&pg=PA1&dq=tre+ore&hl=pl&sa=X&ved=0ahUKEwic_7TRoo7MAhVPb5oKHff5DK8Q6AEIUjAJ#v=onepage&q=tre%20ore&f=false ''Divozione alle tre ore dell'agonia di Gesu Cristo nostro redentore''..., strona tytułowa]</ref>, co sprawiło, że stało się jeszcze bardziej popularne.
 
Nabożeństwo zostało przetłumaczone na [[język włoski]], [[język francuski|francuski]], [[język angielski|angielski]], [[język niemiecki|niemiecki]], [[język polski|polski]] i [[język baskijski|baskijski]]. Było niezwykle rozpowszechnione zwłaszcza w XIX w.<ref>[http://www.misionjesuitaperuana.com/#!alonso-messia/cx61 Misión Jesuita peruana: Alonso Messia Bedoya, SJ]</ref> W XIX i pierwszej połowie [[XX wiek|XX]] wieku było też bardzo popularne w różnych wyznaniach protestanckich w krajach anglojęzycznych<ref>''Three-hours service'', w: J.G. Davies (red.): ''A Dictionary of Liturgy and Worship''. London, SCM Press 1972, s. 355 n, oraz James Monti: ''The week of salvation: history and traditions of Holy Week''. Huntington, Our Sunday Visitor 1993, ISBN 0879735325, s. 205 nn.</ref>.
 
W tym czasie powstawały też pobożne stowarzyszenia (''pia societa''), których celem było organizowanie tych nabożeństw, jak np. stowarzyszenie ustanowione kanonicznie w r. 1868 we [[Florencja|Florencji]]<ref>[http://www.cronachemaceratesi.it/2013/03/25/le-tre-ore-di-agonia-a-montecosaro/305980/ Le "Tre Ore di Agonia" a Montecosaro]</ref><ref>[http://www.fuoriporta.info/articolo3433-3/eventi-e-cultura/il-venerdi~-santo-a-vico-del-gargano.html Il Venerdi Santo a Vico del Gargano - Le Tre ore di Agonia]</ref>.
 
Po [[Reformy liturgiczne Piusa XII|reformach liturgicznych]] [[Pius XII|Piusa XII]] oraz [[Sobór watykański II|Soboru Watykańskiego II]] w Kościele katolickim jego popularność znacznie spadła, choć nadal jest praktykowane<ref>[http://ilpassionistaoggi.myblog.it/2013/03/29/testi-e-riflessioni-tre-ore-di-agonia-le-sette-parole-di-ges/ Zob. np. Le Sette Parole di Gesu’ sulla Croce. A cura di P. Antonio Rungi, passionista. Venerdi’ Santo 29-03-13]</ref><ref>[http://www.icboscoporticodicaserta.gov.it/wp/progetti/ierioggi/le-tre-ore-di-agonia.html Istituto Compresivo "San Giovanni Bosco", Portico di Caserta: ''Le Tre Ore di Agonia'']</ref><ref>[http://www.fuoriporta.info/articolo3433-3/eventi-e-cultura/il-venerdi~-santo-a-vico-del-gargano.html Il Venerdi Santo a Vico del Gargano - Le Tre ore di Agonia]</ref>.
 
W postaci szczątkowej przetrwało też w tradycji anglikańskiej i luterańskiej<ref>[http://mwm.nfm.wroclaw.pl/articles/248-bog-ktory-umarl Dorota Kozińska: Bóg, który umarł - Siedem Ostatnich Słów Chrystusa]</ref>.
 
== Struktura nabożeństwa ==
[[Plik:Divotione alla tre ore.JPG|thumb|Strona tytułowa włoskiego wydania ''Divotione alla tre ore'' z roku 1793.]]
Książeczka ''Devoción a las tres horas de la agonía de Cristo nuestro Redentor...''<ref>[http://www.bibliotecavirtualdeandalucia.es/catalogo/catalogo_imagenes/imagen.cmd?path=1007131&posicion=1 ''Devoción a las tres horas de la agonía de Cristo nuestro Redentor...'']</ref> prezentuje następujący porządek nabożeństwa<ref>Podział na trzy części w oryginale nie jest zaznaczony</ref>:
 
=== Wprowadzenie ===
 
Ponieważ ''Nabożeństwo trzech godzin'' jest nabożeństwem paraliturgicznym, w jego ramach już sam autor dopuścił użycie instrumentów muzycznych, których zastosowanie w liturgicznym nabożeństwie Wielkiego Piątku jest wykluczone. Stąd też powstały (wprawdzie nieliczne) kompozycje, które bądź były przewidziane wprost na to nabożeństwo, bądź też wykorzystują jego ideę. Wśród nich można wymienić utwory następujących twórców:
* [[Giovanni Battista Pergolesi]] ([[1710]]–[[1736]]1710–1736): cykl siedmiu kantat (zwanych też "oratoriami"<ref>[http://javanese.imslp.info/files/imglnks/usimg/3/35/IMSLP70786-PMLP142129-Score.pdf Rękopiśmienna partytura trzeciego "oratorium"]</ref>) ''Septem verba a Christo in cruce moriente prolata'' (ok. [[1730]]-[[1736]]1730–1736). Każda kantata obejmuje dwie [[aria|arie]] da capo. Pierwsza z nich zawiera słowa Chrystusa, którą śpiewa [[Bas (głos)|bas]] solo (oprócz kantaty drugiej, w której śpiewa ją [[tenor]] solo). Druga aria jest odpowiedzią "duszy" na słowa Chrystusa. W pierwszej i czwartej kantacie śpiewa ją [[Alt (głos)|alt]], w drugiej, trzeciej i szóstej - [[sopran]], w piątej i siódmej - tenor. W pięciu kantatach niektóre arie są poprzedzone [[recytatyw]]em. Solistom towarzyszy orkiestra, składająca się z dwóch [[trąbka|trąbek clarino]], dwóch [[Róg (instrument muzyczny)|rogów]] i [[Instrument smyczkowy|instrumentów smyczkowych]]. Dzieło było prawdopodobnie przeznaczone na nabożeństwo ''Tre Ore''<ref>[http://javanese.imslp.info/files/imglnks/usimg/3/35/IMSLP70786-PMLP142129-Score.pdf Rękopiśmienna partytura trzeciej kantaty]</ref><ref>[https://is.muni.cz/th/399853/ff_b/BAKALARSKA_PRACE_Najdekrova_Terezie.txt ''Sedm posledních slov Krista na kříži v hudbě. Historická perspektiva a téma v díle Pavla Nováka-Zemka'']. Terezie Najdekrová, Bakalářská diplomová práce, [[Uniwersytet Masaryka|Masarykova univerzita]], [[Brno]] 2015</ref><ref>[http://www.musica-dei-donum.org/cd_reviews/HarmoniaMundi_HMC902155.html Musica Dei donum: Giovanni Battista PERGOLESI (1710 - 1736) (attr): ''Septem verba a Christo in cruce moriente prolata'']</ref>.
 
* [[Joseph Haydn]] ([[1732]]–[[1809]]1732–1809): cykl ''[[Siedem ostatnich słów Chrystusa na krzyżu]]'' (niem. ''Die sieben letzten Worte unseres Erlösers am Kreuze'') - najbardziej znana kompozycji na Nabożeństwo Trzech Godzin:
* [[Giovanni Battista Pergolesi]] ([[1710]]–[[1736]]): cykl siedmiu kantat (zwanych też "oratoriami"<ref>[http://javanese.imslp.info/files/imglnks/usimg/3/35/IMSLP70786-PMLP142129-Score.pdf Rękopiśmienna partytura trzeciego "oratorium"]</ref>) ''Septem verba a Christo in cruce moriente prolata'' (ok. [[1730]]-[[1736]]). Każda kantata obejmuje dwie [[aria|arie]] da capo. Pierwsza z nich zawiera słowa Chrystusa, którą śpiewa [[Bas (głos)|bas]] solo (oprócz kantaty drugiej, w której śpiewa ją [[tenor]] solo). Druga aria jest odpowiedzią "duszy" na słowa Chrystusa. W pierwszej i czwartej kantacie śpiewa ją [[Alt (głos)|alt]], w drugiej, trzeciej i szóstej - [[sopran]], w piątej i siódmej - tenor. W pięciu kantatach niektóre arie są poprzedzone [[recytatyw]]em. Solistom towarzyszy orkiestra, składająca się z dwóch [[trąbka|trąbek clarino]], dwóch [[Róg (instrument muzyczny)|rogów]] i [[Instrument smyczkowy|instrumentów smyczkowych]]. Dzieło było prawdopodobnie przeznaczone na nabożeństwo ''Tre Ore''<ref>[http://javanese.imslp.info/files/imglnks/usimg/3/35/IMSLP70786-PMLP142129-Score.pdf Rękopiśmienna partytura trzeciej kantaty]</ref><ref>[https://is.muni.cz/th/399853/ff_b/BAKALARSKA_PRACE_Najdekrova_Terezie.txt ''Sedm posledních slov Krista na kříži v hudbě. Historická perspektiva a téma v díle Pavla Nováka-Zemka'']. Terezie Najdekrová, Bakalářská diplomová práce, [[Uniwersytet Masaryka|Masarykova univerzita]], [[Brno]] 2015</ref><ref>[http://www.musica-dei-donum.org/cd_reviews/HarmoniaMundi_HMC902155.html Musica Dei donum: Giovanni Battista PERGOLESI (1710 - 1736) (attr): ''Septem verba a Christo in cruce moriente prolata'']</ref>.
** Utwór [[Orkiestra symfoniczna|orkiestrowy]] (Hob. XX/1:A), zmówiony w roku 1783 na nabożeństwo wielkopiątkowe ''Tres horas'' w ''Oratorio de la Santa Cueva'' w [[Kadyks]]ie ([[Hiszpania]])'';'' tytuł pierwszego wydania: ''Musica instrumentale sopra le 7 ultime parole del nostro Redentore in croce.'' W skład cyklu wchodzi Introdukcja, siedem Sonat do wykonania pomiędzy poszczególnymi rozważaniami słów Jezusa w czasie przewidzianym na medytację, oraz końcowe "Trzęsienie ziemi" – utwór nawiązujący do wydarzenia, jakie według opisu [[biblia|biblijnego]] miało miejsce po śmierci Jezusa (zob. [[Ewangelia Mateusza|Mt]] 27,51 nn.).
* [[Joseph Haydn]] ([[1732]]–[[1809]]): cykl ''[[Siedem ostatnich słów Chrystusa na krzyżu]]'' (niem. ''Die sieben letzten Worte unseres Erlösers am Kreuze'') - najbardziej znana kompozycji na Nabożeństwo Trzech Godzin:
** W roku [[1787]] powstało opracowanie cyklu na [[kwartet smyczkowy]] (Hob. XX/1:B = Hob. III:50–56; autorstwo Haydna niektórzy muzykolodzy poddają w wątpliwość).
** Utwór [[Orkiestra symfoniczna|orkiestrowy]] (Hob. XX/1:A), zmówiony w roku 1783 na nabożeństwo wielkopiątkowe ''Tres horas'' w ''Oratorio de la Santa Cueva'' w [[Kadyks]]ie ([[Hiszpania]])'';'' tytuł pierwszego wydania: ''Musica instrumentale sopra le 7 ultime parole del nostro Redentore in croce.'' W skład cyklu wchodzi Introdukcja, siedem Sonat do wykonania pomiędzy poszczególnymi rozważaniami słów Jezusa w czasie przewidzianym na medytację, oraz końcowe "Trzęsienie ziemi" – utwór nawiązujący do wydarzenia, jakie według opisu [[biblia|biblijnego]] miało miejsce po śmierci Jezusa (zob. Mt 27,51 nn.).
** W roku [[1787]] powstało opracowanie cyklu na [[kwartet smyczkowy]] (Hob. XX/1:B = Hob. III:50–56; autorstwo Haydna niektórzy muzykolodzy poddają w wątpliwość).
** Haydn osobiście zaakceptował opracowanie [[wyciąg fortepianowy|wyciągu fortepianowego]] przez swego wydawcę (Hob. XX/1:C). Wszystkie trzy powyższe wersje zostały opublikowane w lecie 1787 roku przez wydawnictwo ''Artaria'' w [[Wiedeń|Wiedniu]].
** W roku [[1796]] Haydn zaprezentował ''Siedem ostatnich słów Chrystusa na krzyżu'' jako [[oratorium]] z solistami i chórem (Hob. XX/2). Inspiracją dla [[kompozytor]]a było nieautorskie opracowanie jego dzieła, którego dokonał Joseph Friebert, kapelmistrz z [[Pasawa|Passau]], włączając do [[partytura|partytury]] chór. Haydn słyszał wykonanie tej wersji w Passau podczas swej drugiej podróży do Londynu ([[1794]]–[[1795]]1794–1795).
** Cykl Haydna był też opracowywany przez innych autorów.
* [[Giuseppe Giordani]] ''Giordaniello'' ([[1751]]-[[1798]]1751–1798): oratorium ''Tre ore dell’Agonia di N.S. Gesù Cristo'' ([[1790]]) na solistów i orkiestrę symfoniczną.
* [[Niccolò Antonio Zingarelli]] ([[1792]]–[[1837]]1792–1837): oratorium ''Tre ore dell’Agonia'' ([[1825]]) na dwa tenory i bas solo oraz orkiestrę symfoniczną.
 
Istnieją też wzmianki o kompozycjach, które zaginęły, np.:
* Domenico Corigliano ([[1798]]–[[1838]]1798–1838):
** ''Le tre ore di agonia di N.S.'' na 2 soprany i 2 alty z towarzyszeniem fortepianu i wiolonczeli;
** ''Le tre ore di agonia di N.S.'' na 2 tenory i bas z orkiestrą<ref>[http://www.treccani.it/enciclopedia/domenico-corigliano_(Dizionario_Biografico)/ Treccani, Enciclopedia: Corigliano, Domenico]</ref><ref>[https://books.google.pl/books?id=wabdOHJuOpEC&pg=PA222&dq=il+villarosa+memorie+tre+ore&hl=it&sa=X&ved=0ahUKEwj1urSG053MAhWLFJoKHUmeAVYQ6AEIKjAB#v=onepage&q=il%20villarosa%20memorie%20tre%20ore&f=false ''Memorie dei compositori di musica del Regno di Napoli raccolte dal Marchese di Villarosa'', Neapol 1840, s. 61]</ref>.
* Raffaele Vastarella (?) - ksiądz z [[Neapol]]u (''sacerdote napoletano''):
** ''Le parole delle tre ore di agonia di N.S.'' na 4 głosy i instrumenty;
** ''Parole dell' agonia di N.S.'' na 4 głosy i 4 instrumenty<ref>[https://books.google.pl/books?id=wabdOHJuOpEC&pg=PA222&dq=il+villarosa+memorie+tre+ore&hl=it&sa=X&ved=0ahUKEwj1urSG053MAhWLFJoKHUmeAVYQ6AEIKjAB#v=onepage&q=il%20villarosa%20memorie%20tre%20ore&f=false ''Memorie dei compositori di musica del Regno di Napoli raccolte dal Marchese di Villarosa'', Neapol 1840, s. 222]</ref>.
 
Pokrewne tematycznie tym kompozycjom są utwory oparte na [https://pl.wikipedia.org/wiki/S%C5%82owa_Jezusa_na_krzy%C5%BCu[Słowa Jezusa na krzyżu#Opracowania_muzyczneOpracowania muzyczne|Słowach Jezusa na krzyżu]], choć podejście do ich opracowania muzycznego jest inne: nie stanowią one części nabożeństwa trzech godzin, lecz stanowią samodzielne kompozycje, które mogą też mieć różne zastosowania liturgiczne.
 
== Zobacz też ==