Otwórz menu główne

Zmiany

Dodane 5 bajtów ,  3 lata temu
m
'''Język albański''' (alb. ''gjuha shqipe'')<ref>{{Cytuj książkę | nazwisko = Mançe | imię = Mukades | tytuł = Fjalor rusisht-shqip/Русско-албанский словарь | wydawca = EDFA | miejsce = Tirana | data = 2005 | strony = 8 | nazwisko2 = Dhimitri | imię2 = Lidja | nazwisko3 = Zykaj | imię3 = Xhemile | nazwisko4 = Myrto | imię4 = Ludmilla | nazwisko5 = Malo | imię5 = Natasha | język = ru}}</ref> – [[język (mowa)|język]] [[języki indoeuropejskie|indoeuropejski]] z grupy [[Języki satem|satem]], którym posługuje się ok. 6,2 mln [[Albańczycy|Albańczyków]] zamieszkujących [[Albania|Albanię]] (3,6 mln), [[Kosowo]] (1,7 mln), [[Macedonia|Macedonię]] (450 tys.), a także [[Włochy]] ([[Arboresze]]) i [[Grecja|Grecję]] ([[Arwanici]]). W Albanii, Kosowie i Macedonii posiada on status [[język urzędowy|języka urzędowego]].
 
Istnieją dwie odmiany terytorialne języka, istotnie odmienne [[Fonologia|fonologicznie]], gramatycznie i [[słownictwo|leksykalnie]]: dialekt [[Gegowie|gegijski]] (alb. ''gegë'') na północy Albanii, w Kosowie i Macedonii (znacznie się różniące) oraz [[Toskowie|toskijski]] (alb. ''toskë'') na południu Albanii, we Włoszech i Grecji. Granicę między nimi tworzy rzeka [[Shkumbin]] oraz 41° równoleżnik; jest to również granica kulturowa. Norma literacka języka, nauczana w szkołach w Albanii, jest oparta głównie na dialekcie toskijskim.
 
Artykuł 1 Deklaracji Praw Człowieka w języku albańskim<ref>{{Cytuj stronę | url = http://www.ohchr.org/EN/UDHR/Documents/UDHR_Translations/aln.pdf | tytuł = DEKLARATA E PERGJITHSHME MBI TE DREJTAT E NJERIUT | opublikowany = ohchr.org | język = sq | data dostępu = 2015-07-18}}</ref>:
 
"Të„Të gjithë njerëzit lindin të lirë dhe të barabartë në dinjitet dhe në të drejta. Ata kanë arsye dhe ndërgjegje dhe duhet të sillen ndaj njëri tjetrit me frymë vëllazërimi."
 
== Historia ==
Początki języka sięgają VII-VIII w. n.e. Jest on prawdopodobnie spokrewniony z językami [[języki ilirskie|iliryjskim]] i [[język mesapijski|mesapijskim]], które występowały również nad [[Morze Adriatyckie|Adriatykiem]] lub z [[język tracki|trako-dackimi]]. Tę drugą możliwość potwierdzają między innymi pewne podobieństwa z [[język rumuński|językiem rumuńskim]] (około 50 słów<ref>[[Alexandru Cihac]] Słownik Etymologiczny z połowy XIX wieku; dla zwolenników trako-dackiego pochodzenia języka rumuńskiego podobieństwo z j. albańskim jest koronnym argumentem, nikt nie udowodnił, że te 50 słów ma tracko-dackie pochodzenie.</ref>), który według jednej z hipotez ukształtował się na trako-dackim substracie językowym, a także liczne podobieństwa pomiędzy słownictwem albańskim i trako-dackim{{fakt|data=2012-06}}.
 
Najstarszy zapis w tym języku to formuła chrztu, zapisana przez biskupa [[Pal Engjëlli|Pala Engjëlliego]] w 1462 roku<ref>{{Cytuj książkę | nazwisko = Quiles | imię = Carlos | tytuł = A Grammar of Modern Indo-European, second edition | url = http://dnghu.org/indo-european-grammar.pdf | wydawca = DNGHU | miejsce = Badajoz | data = 2007 | strony = 90 | isbn = 9788461176397 | nazwisko2 = López-Menchero | imię2 = Fernando | url = http://dnghu.org/indo-european-grammar.pdf | język = en}}</ref>. Jest on przechowywany w [[Biblioteka Laurenziana|Bibliotece Laurenziana]] we [[Florencja|Florencji]]<ref>{{Cytuj książkę | autor = [[Robert Elsie]] | tytuł = Albanian Literature: A Short History | url = https://books.google.pl/books?id=ox3Wx1Nl_2MC&printsec=frontcover&hl=pl#v=onepage&q&f=false | wydawca = I.B. Tauris | miejsce = London | data = 2005 | strony = 6 | isbn = 1-84511-031-5 | url = https://books.google.pl/books?id=ox3Wx1Nl_2MC&printsec=frontcover&hl=pl#v=onepage&q&f=false | język = en}}</ref>.
 
Współczesny [[język literacki]] istnieje od XIX w. Od 1908 do zapisu używa się [[alfabet łaciński|alfabetu łacińskiego]], wcześniej używano [[alfabet grecki|alfabetu greckiego]], [[cyrylica|cyrylicy]] i [[alfabet arabski|pisma arabskiego]]<ref>{{Cytuj stronę | url = http://www.bbc.co.uk/languages/european_languages/languages/albanian.shtml | tytuł = Languages across Europe – Albanian | opublikowany = bbc.co.uk | język = en | data dostępu = 2016-01-01}}</ref><ref>{{Cytuj pismo | tytuł = Alphabet conflict in the Balkans: Albanian and the Congress of Monastir | czasopismo = International Journal of the Sociology of Language | wolumin = 128 | strony = 1-241–24 | issn = 0165-2516 | język = en | data = 2009-07 | doi = 10.1515/ijsl.1997.128.1}}</ref><ref>{{Cytuj stronę | url = https://www.shqiperia.com/Kongresi-i-Manastirit-per-njesimin-e-alfabetit-te-gjuhes-shqipe-(14-22-nentor-1908).368/ | tytuł = Kongresi i Manastirit për njësimin e alfabetit te gjuhës shqipe (14-22 nëntor 1908) | data = 2002-01-01 | opublikowany = shqiperia.com | język = sq | data dostępu = 2016-01-01}}</ref>.
 
== Wymowa ==
 
{| class="wikitable"
! align="center" | Litera
! align="center" | IPA
! Opis
! Przykład
|-
|align="center" | '''c'''
|align="center" | [{{IPA|ʦ}}]
|jak ''c'' w ''car''
|''cigarja'' (papieros)
|-
|align="center" | '''ç'''
|align="center" | [{{IPA|ʧ}}]
|jak ''cz'' w ''czeski''
|''çasti'' (chwila)
|-
|align="center" | '''dh'''
|align="center" | [{{IPA|ð}}]
|jak ''th'' w [[język angielski|ang.]] ''this'' dźwięczne
|''dhoma'' (pokój)
|-
|align="center" | '''ë'''
|align="center" | [{{IPA|œ}}]/[{{IPA|ə}}]
|akcentowane: jak ''ö'' w niem. ''möchte''; nieakcentowane: (''(ə)'') ([[szwa]]),<br />w wygłosie (na końcu słowa) często ledwo słyszalne
|''hëna'' (księżyc)
|-
|align="center" | '''gj'''
|align="center" | [{{IPA|ɟ}}]
|podobne jak ''dj'' w ''Nadia'' bądź krótkie ''dź''
|''gjithë'' (wszystko)
|-
|align="center" | '''ll'''
|align="center" | [{{IPA|ɫ}}]
|jak ''ł'' sceniczne (kresowe) w ''łatwo''
|''fillimi'' (początek)
|-
|align="center" | '''nj'''
|align="center" | [{{IPA|ɲ}}]
|jak ''ń'' w ''sanie''
|''njoh'' (znać)
|-
|align="center" | '''q'''
|align="center" | [{{IPA|c}}]
|[[Palatalizacja|palatalne]] (zmiękczone) t lub słabe cz (trochę słabsze niż ç)<br />podobnie jak ''t'' w pl. ''sympatia''<br />wymowa alternatywna: ''ć'' lub kj, tylnojęzykowe (przede wszystkim w Macedonii)
|''qeni'' (pies)
|-
|align="center" | '''r'''
|align="center" | [{{IPA|ɾ}}]
|słabe ''r'' wymówione końcówką języka
|''tre'' (trzy)
|-
|align="center" | '''rr'''
|align="center" | [{{IPA|r}}]
|wibrujące ''r'' wymówione zaokrągloną końcówką języka jak w ''barrakuda''
|''rruga'' (ulica)
|-
|align="center" | '''sh'''
|align="center" | [{{IPA|ʃ}}]
|jak ''sz''
|''shkolla'' (szkoła)
|-
|align="center" | '''th'''
|align="center" | [{{IPA|θ}}]
|jak ''th'' bezdźwięczne w [[język angielski|ang.]] ''think''
|''thika'' (nóż)
|-
|align="center" | '''x'''
|align="center" | [{{IPA|ʣ}}]
|''dz'',
|''lexoj'' (czytać)
|-
|align="center" | '''xh'''
|align="center" | [{{IPA|ʤ}}]
|jak ''dż'' w pl. ''dżungla''
|''xhaba'' (tani)
|-
|align="center" | '''y'''
|align="center" | [{{IPA|y}}]
|jak ''ü'' jak w niem. ''grün''
|''pylli'' (las)
|-
|align="center" | '''zh'''
|align="center" | [{{IPA|ʒ}}]
|''ż'', jak ''żurnal''
| ''zhurmi'' (hałas)
* Mindak Jolanta, Sawicka Irena, ''Zarys gramatyki języka albańskiego'', Warszawa 1993.
* Saneja Mazllum, Wójcik Alina, ''Mini rozmówki albańskie'', Warszawa 1992.
* Sawicka Irena, ''Charakterystyka fonetyki albańskiej''; [w:] ''Albanistyka polska'', red. I. Sawicka, Toruń 2007, s.183-195 183–195.
 
[[Kategoria:Język albański| ]]