Otwórz menu główne

Zmiany

Usunięte 254 bajty, 2 lata temu
usunięcie zbędnych linków do dat, WP:SK+ToS+Bn+mSI, drobne redakcyjne
|p1 = księstwo śląskie
|p1_flaga = Flag of the Habsburg Monarchy.svg
|p2 =
|p2_flaga =
|p3 =
|p3_flaga =
|p4 =
|p4_flaga =
|p5 =
|p5_flaga =
|lata_istnienia = 1742/1815-1918<br />1938-1941
|n1 = Dolny Śląsk (prowincja)
|n3 = Brandenburgia
|n3_flaga = Flag of Brandenburg.svg
|n4 =
|n4_flaga =
|n5 =
|n5_flaga =
|flaga_obraz = Flagge Preußen - Provinz Schlesien.svg
|godło_obraz = Provinz Schlesien (Wappen).jpg
|nazwa_dopełniacz =
|dewiza =
|dewiza_język =
|dewiza_polski =
|lokalizacja_obraz = Map-Prussia-Silesia.svg
|konstytucja =
|państwo =
|język_urzędowy =
|język_używany =
|stolica = [[Wrocław]]
|ustrój_polityczny =
|typ_państwa =
|głowa_państwa =
|głowa_państwa_opis =
|status_terytorium =
|zależne_od =
|głowa_terytorium =
|głowa_terytorium_opis =
|w_imieniu_tekst =
|w_imieniu_urząd =
|w_imieniu =
|szef_rządu =
|szef_rządu_opis =
|w_imieniu_tekst2 =
|w_imieniu_urząd2 =
|w_imieniu2 =
|powierzchnia = 40.319
|powierzchnia_wód =
|powierzchnia_miejsce =
|ludność = 4.868.764<ref name="verwaltungsgeschichte">{{Cytuj stronę | url = http://www.verwaltungsgeschichte.de/p_schlesien.html | tytuł = Preußische Provinz Schlesien | język = de | data dostępu = 2015-04-18}}</ref>
|gęstość = 120,75
|gęstość_miejsce =
|ludność_rok = 1939
|narodowości =
|ludność_miejsce =
|utworzenie_sposób = Podział śląska między Prusy i monarchię habsburską
|od_kogo =
|utworzenie_data = 1742
|likwidacja_sposób =
|przez_kogo =
|likwidacja_data = 1941
|religia_dominująca =
|waluta_nazwa =
|waluta_symbol =
|UTC =
|hymn =
|hymn_nazwa_polska =
|kod_ISO =
|domena =
|kod_samochodowy =
|numer_kierunkowy =
|terytoria_zależne =
|terytoria_autonomiczne =
|mapa_obraz =
|uwagi =
}}
'''Prowincja Śląsk''' ([[język niemiecki|niem.]] ''Provinz Schlesien'') – [[prowincje pruskie|prowincja Prus]] powstała po kongresie wiedeńskim i istniejąca w latach [[1815]]-[[1919]]1815–1919 i [[1938]]-[[1941]]. Jej stolicą był [[Wrocław]] (niem. ''Breslau''). Po przegraniu przez [[Niemcy]] [[II wojna światowa|II wojny światowej]] niemal całe terytorium, na którym leżała prowincja, należy do [[Polska|Polski]], natomiast już od [[1920]] niewielki fragment prowincji znalazł się w granicach [[Czechosłowacja|Czechosłowacji]] ([[kraik hulczyński]]).
 
Prowincja śląska powstała w wyniku reformy administracyjnej państwa pruskiego, przeprowadzonej w obliczu zmian terytorialnych po [[wojny napoleońskie|wojnach napoleońskich]] i [[kongres wiedeński|kongresie wiedeńskim]]. Po przejęciu przez Prusy północnej części [[Królestwo Saksonii|Królestwa Saksonii]] część zajętych ziem obejmujących [[Łużyce Górne]] przyłączono do śląskiej jednostki administracyjnej, która objęła wówczas [[Lubań (województwo dolnośląskie)|Lubań]] (niem. ''Lauban''), [[Zgorzelec]] (niem. ''Görlitz''), [[Rothenburg/O.L.|Rózbork]] (niem. ''Rothenburg''), aż po [[Hoyerswerda]]. Poza jej granicami znalazły się jednak leżące już wcześniej w granicach Prus północne ziemie śląskie [[Krosno Odrzańskie|Krosno]] (dawne księstwo krośnieńskie), [[Sulechów]] i [[Świebodzin]].
 
W niemieckiej tradycji granice prowincji śląskiej utrwaliły się jako tradycyjne granice Śląska, podczas gdy w polskiej – opartej o pierwotne granice diecezji wrocławskiej – jego zachodni kraniec wyznacza [[Kwisa]], a ziemie przyłączone w 1815 postrzega się jako część historycznych [[Łużyce|Łużyc]]<ref>''W tym przypadku rozszerzenie terytorium Śląska było sztuczne, gdyż zostały do niego włączone obszary czysto łużyckie, które ze Śląskiem nie miały historycznie nic wspólnego. Było to czysto administracyjne rozszerzenie zakresu terytorialnego pojęcia Śląsk'' – cytat za: R. Pysiewicz-Jędrusik, A. Pustelnik, B. Konopska, ''Granice Śląska'', Wrocław 1998, ISBN 83-911532-0-7, s. 30. </ref>. Różnice te przyczyniają się do różnych sporów.
 
== Historia ==
[[Plik:Superiorem Silesiam AD1746.jpg|thumb|250pxupright=1.3|Górny Śląsk i część Dolnego na mapie z 1746]]
 
Po [[wojny śląskie|wojnach śląskich]] teren Śląska został podzielony (ostatecznie w [[1763]]) pomiędzy [[Królestwo Prus|Prusy]] i [[Austria|Austrię]] (formalnie Królestwo Czech). Do państwa Hohenzollernów włączono większą część Śląska, który został nazwany Śląskiem Pruskim. Przy Habsburgach pozostały jedynie południowe fragmenty [[Księstwo Nyskie|księstwa nyskiego]], [[księstwo karniowskie|karniowskiego]] oraz [[Księstwo Opawskie|opawskiego]], a także niemal całe [[Księstwo Cieszyńskie]]. Habsburgowie stracili również nalezącąnależącą do historycznych Czech [[ziemia kłodzka|ziemię kłodzką]], włączoną administracyjnie do pruskiego Śląska.
 
Prusy zdobyty teren nazwały Prowincją Śląską i w [[1741]] podzieliły na 2 departamenty kameralne ze stolicami we [[Wrocław]]iu (Śląsk Górny i tzw. Średni, 32 powiaty) i [[Głogów|Głogowie]] (Śląsk Dolny, 16 powiatów). Granice dawnych księstw i powiatów pozostały w większości przypadków bez zmian, chociaż niektóre mniejsze jednostki wcielano do większych. Z trzech małych powiatów [[Nowogród (powiat)|Nowogród]], [[Przewóz]] i [[Żagań]] utworzono jeden duży w Żaganiu, z powiatów [[Prudnik]], [[Biała (miasto)|Biała]] i [[Głogówek]] jeden w Prudniku (choć początkowo stolica znajdowała się w Głogówku). Z powiatów [[Toszek]] i [[Gliwice]] powstał "podwójny"„podwójny” Toszek-Gliwice. Z dawnych [[Państwo stanowe|wolnych państw stanowych]] swą rangę utrzymały tylko [[Bytom]], [[Milicz]] i [[Pszczyna]], stając się stolicami nowo utworzonych powiatów.
 
Do pruskiego Śląska należały 4 [[enklawa|enklawy]] – w [[Brandenburgia|Brandenburgii]] wokół [[Świebodzin]]a oraz na [[Łużyce|Łużycach]] – wsie Kromlau, Jämlitz i Tzschernitz, wieś Lieskau oraz wieś Bloischdorf. Liczne enklawy występowały wewnątrz Śląska – w granicach powiatów znajdowały się ziemie z innych, niekoniecznie sąsiednich powiatów.
 
W [[1741]] wolne państwo stanowe [[Żmigród]] zostało podniesione do rangi księstwa. W [[1793]], po II rozbiorze Polski, do Prowincji Śląskiej włączono [[ziemia wschowska|ziemię wschowską]], przez 450 lat położoną w granicach Polski. Dwa lata później z części zachodniej [[Małopolska|Małopolski]] powstały dwa kolejne powiaty – pilicki i siewierski, które przyłączono jako Nowy Śląsk. Nabytki te odpadły już w [[1807]], najpierw na rzecz [[Księstwo Warszawskie|Księstwa Warszawskiego]], a później [[Królestwo Polskie (kongresowe)|Królestwa Polskiego (tzw. Kongresowego)]].
W [[1809]] Francuzi przenieśli siedzibę departamentu kameralnego z Głogowa do [[Legnica|Legnicy]] z uwagi na jej bardziej centralne położenie.
 
Największe zmiany przyniósł rok [[1815]]. Na Kongresie Wiedeńskim ustalono, że północne rejony Królestwa Saksonii zaanektują Prusy. Tereny te, historycznie należące do Górnych Łużyc, włączono do nowo utworzonej prowincji Śląsk (''Provinz Schlesien''). Były to trzy powiaty – [[Powiat Görlitz (Śląsk)|Zgorzelec]], [[Powiat Lauban|Lubań]] i [[Powiat Rothenburg (Oberlausitz)|Rózbork]] (''Rothenburg''). W [[1825]] po raz kolejny przesunięto administracyjną granicę Śląska na zachód – o około 50 kilometrów. Był to wąski i długi pas łużyckiego [[Powiat Hoyerswerda|powiatu Hoyerswerda]], otoczony z trzech stron Saksonią. Takie rozszerzenie terytorium prowincji było decyzją sztuczną – nowe obszary nie miały przedtem ze Śląskiem nic wspólnego<ref>R. Pysiewicz-Jędrusik, A. Pustelnik, B. Konopska, ''Granice Śląska'', Wrocław 1998, ISBN 83-911532-0-7, s. 30, "włączono„włączono obszary czysto łużyckie"łużyckie”.</ref>.
 
[[Plik:Schlesien 1905.png|thumb|250pxupright=1.3|Prowincja Śląsk w roku 1905]]
Enklawę Świebodzina włączono do Brandenburgii (w [[1815]]), podobnie jak wspomniane 3 mniejsze enklawy. Chcąc wyrównać północną granicę prowincji przesunięto ją bliżej Odry, włączając do niej fragmenty Brandenburgii – [[Czerwieńsk]] (''Rothenburg'') i [[Nietków]] (''Polnisch Nettkow''). Przydzielono je do powiatu zielonogórskiego, podobnie jak kolejny nabytek – wieś [[Drzonów]].
 
W miejsce dawnych departamentów wprowadzono rejencje (''[[Regierungsbezirk]]''), które dzieliły się na powiaty. Na początku utworzono 4 rejencje: [[rejencja legnicka|legnicką]] (13 powiatów), [[rejencja wrocławska|wrocławską]] (14), [[rejencja dzierżoniowska|dzierżoniowską]] (11) i [[rejencja opolska|opolską]] (14). Dzierżoniowską w [[1820]] zlikwidowano i podzielono między rejencję wrocławską i legnicką. Do rejencji opolskiej włączono tereny dawnego [[Księstwo Nyskie|księstwa nyskiego]] oraz niektóre inne ziemie, należące historycznie do Dolnego Śląska ([[Kluczbork]], [[Byczyna]]). [[Hrabstwo kłodzkie]], posiadające do tej pory dużą samodzielność administracyjną, włączono do rejencji wrocławskiej. Tak ukształtowane rejencje pozostały w niemal niezmienionych granicach aż do [[1945]].
 
Wraz z reformą administracyjną zlikwidowano większość enklaw. W [[1818]] ze wschodniej części powiatu [[Racibórz]], [[Wodzisławskie Państwo Stanowe|ziemi wodzisławskiej]], żorskiej oraz południowych fragmentów powiatu gliwickiego utworzono powiat [[Powiat Rybnik|Rybnik]]. Z większych powiatów wykrojono mniejsze, samodzielne – np. [[Kamienna Góra]], [[Świerzawa]], [[Wałbrzych]]. Powstało też kilka całkowicie nowych – [[Lubań (województwo dolnośląskie)|Lubań]], [[Ziębice]], [[Złotoryja]]-[[Chojnów]]. W [[1820]] powiat [[Kluczbork]] przeniesiono z rejencji wrocławskiej do opolskiej. Po reformach w rejencji wrocławskiej były 22 powiaty, w legnickiej 19, a w opolskiej 16. Powierzchnie były podobne – 13600, 13500 oraz 13200 kilometrów kwadratowych. Równolegle oprócz oficjalnych nazw stosowano też nazwy zwyczajowe – Śląsk Dolny na rejencję legnicką, Śląsk Średni lub Środkowy na wrocławską (''Mittelschlesien'') i Śląsk Górny na opolską<ref>A. Scheer, ''Zmiany granic Śląska na przestrzeni wieków'', Świdnica 2002, s. 36.</ref>.
 
W późniejszych dekadach doszło już tylko do niewielkich zmian wewnętrznych. W [[1855]] powstał powiat [[Nowa Ruda]], w [[1873]] powiaty [[Katowice]], [[Tarnowskie Góry]] i [[Zabrze]]. Na przełomie XIX i XX wieku miastami wydzielonymi (powiatami grodzkimi) były: Wrocław, Legnica, Opole, Zgorzelec, Bytom, [[Chorzów|Królewska Huta]], Katowice i [[Świdnica]]. Największym powiatem był opolski (1424 km kwadratowe), najmniejszym Królewska Huta (6 kilometrów kwadratowych).
 
== Podział administracyjny ==
[[Plik:Schlesien 1905.png|thumb|250pxupright=1.3|Mapa prowincji śląskiej z 1905]]
[[Plik:Provnice of Silesia, Kingdom of Prussia, 1905, Administrative Map.png|thumb|250pxupright=1.3|Mapa prowincji śląskiej z 1905]]
[[Plik:Budynek NOT ul Piłsudskiego widok od strony Arkad fot BMaliszewska.jpg|thumb|250px|[[Dom Krajowy Prowincji Śląskiej we Wrocławiu]]]]
Przez większość czasu prowincja Śląsk podzielona była na rejencje: [[rejencja legnicka|legnicką]], [[rejencja wrocławska|wrocławską]], [[rejencja opolska|opolską]]. W początkowych latach ([[1815]]-[[1820]]) istniała także zachodnia rejencja z ośrodkiem w [[Dzierżoniów|Reichenbach]]. W [[1816]] do rejencji dzierżoniowskiej (później wrocławskiej) włączono [[hrabstwo kłodzkie]]<ref>{{cytuj książkę |nazwisko = Czapliński | imię = Marek| autor link = Marek Czapliński| tytuł = Historia Śląska | wydawca = | miejsce = Wrocław| rok = 2002| strony = 254| isbn = 83-229-2213-2}}</ref>. Podział ten istniał w praktycznie niezmienionej formie aż do końca I wojny światowej<ref>Jedyną dodatkową zmianą było przeniesienie okręgów ''Neisse'' i ''Grottkau'' do rejencji opolskiej.</ref>.
W 1919 została rozdzielona na dwie prowincje: [[Dolny Śląsk (prowincja)|Dolny]] i [[Górny Śląsk (prowincja)|Górny Śląsk]]. W [[1938]] obie prowincje ponownie połączono, ale w [[1941]] znowu dokonano podziału. W czasie [[II wojna światowa|II wojny światowej]] utworzono dodatkowo [[rejencja katowicka|rejencję katowicką]], a [[rejencja opolska]] objęła anektowane tereny powiatów [[Powiat Blachownia|Blachownia]] i [[Powiat zawierciański|Zawiercie]] z [[Województwo kieleckie (II Rzeczpospolita)|województwa kieleckiego]] [[II Rzeczpospolita|II Rzeczypospolitej]].
 
=== Podział administracyjny w roku 1910 ===
==== [[Rejencja wrocławska]] ====
([[język niemiecki|niem.]] ''Regierungsbezirk Breslau'')
{|
| valign="top"width="50%" align="left"|
# [[Powiat Münsterberg|Münsterberg (Ziębice)]]
| valign="top"width="50%" align="left"|
# <li value=10> [[Powiat Namslau|Namslau (Namysłów)]]
# [[Powiat Neumarkt|Neumarkt (Środa Śląska)]]
# [[Powiat Neurode|Neurode (Nowa Ruda)]]
|}
 
==== [[Rejencja legnicka]] ====
([[język niemiecki|niem.]] ''Regierungsbezirk Liegnitz'')
{|
| valign="top"width="50%" align="left"|
# [[Powiat Hirschberg im Riesengebirge|Hirschberg (Jelenia Góra)]]
| valign="top"width="50%" align="left"|
# <li value=9> [[Powiat Hoyerswerda|Hoyerswerda (Wojrowice)]]
# [[Powiat Jauer|Jauer (Jawor)]]
# [[Powiat Landeshut|Landeshut (Kamienna Góra)]]
|}
 
==== [[Rejencja opolska]] ====
([[język niemiecki|niem.]] ''Regierungsbezirk Oppeln'')
{|
| valign="top"width="50%" align="left"|
# [[Powiat Grottkau|Grottkau (Grodków)]]
| valign="top"width="50%" align="left"|
# <li value=6> [[Powiat Kattowitz|Kattowitz (Katowice)]]
# [[Powiat Kreuzburg|Kreuzburg (Kluczbork)]]
# [[Powiat Leobschütz|Leobschütz (Głubczyce)]]
|}
 
== Nadprezydenci prowincji ==
{|
| valign="top"width="50%" align="left"|
|}
 
== Ludność ==
{| class="wikitable" width=500
!
! 1817<ref name="Stefi Jersch-Wenzel">Stefi Jersch-Wenzel, ''Die Juden als Bestandteil der oberschlesischen Bevölkreung in der ersten Hälfte des 19. Jahrhunderts'', tabela 1, s. 194.</ref>
! 1849<ref name="Stefi Jersch-Wenzel" />
! 1939<ref name="Die Verwaltung Schlesiens">Helmut Neubach, ''Die Verwaltung Schlesiens zwischen 1848 und 1945'', s. 936.</ref>
|-
| Regierungsbezirk Breslau
| align="center" | 510 617
| align="center" | 1 174 679
| align="center" | 1 970 856
|-
| Regierungsbezirk Liegnitz
| align="center" | 499 788
| align="center" | 921 002
| align="center" | 1 316 588
|-
| Regierungsbezirk Reichenbach
| align="center" | 465 575
| align="center" | –
| align="center" | –
|-
| Regierungsbezirk Oppeln
| align="center" | 516 618
| align="center" | 965 912
| align="center" | 1 350 202
|-
| Regierungsbezirk Kattowitz
| align="center" | –
| align="center" | –
| align="center" | 2 824 415
|-
| '''Razem'''
| align="center" | '''1 992 598'''
| align="center" | '''3 061 593'''
| align="center" | '''7 462 061'''
|}
 
W grudniu 1939 roku ludność prowincji Śląsk wynosiła 7 462 061, co przy powierzchni 47 597 km² daje 156,8 mieszkańca na km²<ref name="Die Verwaltung Schlesiens" />.
 
{| class="wikitable" width=500
| colspan="6" align="center" | Narodowość i język ludności rejencji katowickiej w 1940 roku<ref>M. Błaszczak-Wacławik , W. Błasiak, T. Nawrocki ''Górny Śląsk szczególny przypadek kulturowy'', Warszawa 1990, s. 63.</ref>
|-
! colspan="6" align="center" | Narodowość
|-
! niemiecka !! polska !! śląska !! żydowska !! inne !! czeska
|-
| align="center" | 1 089 600
| align="center" | 931 121
| align="center" | 157 057
| align="center" | 88 746
| align="center" | 3939
| align="center" | 46 877
|-
| align="center" | 47,02%
| align="center" | 40,18%
| align="center" | 6,78%
| align="center" | 3,83%
| align="center" | 0,17%
| align="center" | 2,02%
|-
! colspan="6" align="center" | Język
|-
! niemiecki !! polski !! śląski !! żydowski !! inne !! czeski
|-
| align="center" | 897 812
| align="center" | 1 007 014
| align="center" | 288 445
| align="center" | 83 624
| align="center" | 4128
| align="center" | 30 312
|-
| align="center" | 38,74%
| align="center" | 43,45%
| align="center" | 12,45%
| align="center" | 3,61%
| align="center" | 0,18%
| align="center" | 1,57%
|}
 
== Miasta ==
[[Plik:Breslau Ring Ostseite (1890-1900).jpg|thumb|[[Wrocław]], [[1890]]-1900]]
[[Plik:Industrieausstellung Goerlitz3.jpg|thumb|[[Zgorzelec]], ok. [[1905]]]]
Największe miasta prowincji na przełomie XIX i XX wieku:
{|class="sortable standard" style=" max-width 70%;"
!
!miasto
!pop. [[1900]]
!pop. [[1910]]
!rejencja
!2014
|1.
|[[Wrocław]]
|style="text-align:right"| 422,709
|style="text-align:right"| 512,105<ref>[http://www.verwaltungsgeschichte.de/sch_breslau.html].</ref>
|style="text-align:center"| [[Rejencja wrocławska|wrocławska]]
|style="text-align:center"| {{Flaga|Polska}}
|-
|2.
|[[Görlitz]]/[[Zgorzelec]]
|style="text-align:right"| 80,931
|style="text-align:right"| 85,806<ref>[http://www.verwaltungsgeschichte.de/goerlitz.html].</ref>
|style="text-align:center"| [[Rejencja legnicka|legnicka]]
|style="text-align:center"| {{Flaga|Niemcy}}/{{Flaga|Polska}}
|-
|3.
|[[Chorzów|Królewska Huta]]
|style="text-align:right"| 57,919
|style="text-align:right"| 72,641<ref>[http://www.verwaltungsgeschichte.de/koenigshuette.html].</ref>
|style="text-align:center"| [[Rejencja opolska|opolska]]
|style="text-align:center"| {{Flaga|Polska}}
|-
|4.
|[[Bytom]]
|style="text-align:right"| 51,404
|style="text-align:right"| 67,718<ref>[http://www.verwaltungsgeschichte.de/beuthen.html].</ref>
|style="text-align:center"| opolska
|style="text-align:center"| {{Flaga|Polska}}
|-
|5.
|[[Gliwice]]
|style="text-align:right"| 52,362
|style="text-align:right"| 66,981<ref>[http://www.verwaltungsgeschichte.de/gleiwitz.html].</ref>
|style="text-align:center"| opolska
|style="text-align:center"| {{Flaga|Polska}}
|-
|6.
|[[Legnica]]
|style="text-align:right"| 54,882
|style="text-align:right"| 66,620<ref>[http://www.verwaltungsgeschichte.de/liegnitz.html].</ref>
|style="text-align:center"| legnicka
|style="text-align:center"| {{Flaga|Polska}}
|-
|7.
|[[Katowice]]
|style="text-align:right"| 31,738
|style="text-align:right"| 43,173<ref>[http://www.verwaltungsgeschichte.de/sch_kattowitz.html].</ref>
|style="text-align:center"| opolska
|style="text-align:center"| {{Flaga|Polska}}
|-
|8.
|[[Racibórz]]
|style="text-align:right"| 25,250
|style="text-align:right"| 38,424<ref>[http://www.verwaltungsgeschichte.de/ratibor.html].</ref>
|style="text-align:center"| opolska
|style="text-align:center"| {{Flaga|Polska}}
|-
|9.
|[[Opole]]
|style="text-align:right"| 30,112
|style="text-align:right"| 33,907<ref>[http://www.verwaltungsgeschichte.de/oppeln.html].</ref>
|style="text-align:center"| opolska
|style="text-align:center"| {{Flaga|Polska}}
|-
|10.
|[[Świdnica]]
|style="text-align:right"| 28,439
|style="text-align:right"| 31,329<ref>[http://www.verwaltungsgeschichte.de/schweidnitz.html].</ref>
|style="text-align:center"| wrocławska
|style="text-align:center"| {{Flaga|Polska}}
|}
 
== Zobacz też ==
* [[Śląsk]]
* [[Śląsk Austriacki]],
* [[wojny śląskie]],
* [[powstania śląskie]]
 
{{przypisyPrzypisy}}
 
== Linki zewnętrzne ==
* [http://www.deutsche-schutzgebiete.de/provinz_schlesien.htm Provinz Schlesien] {{lang|de}}
 
{{Dawne powiaty pruskiej prowincji Śląsk}}
{{Prowincje pruskie}}
{{Kontrola autorytatywna}}
 
[[Kategoria:Historia Śląska]]
50 756

edycji