Meduza (córka Forkosa): Różnice pomiędzy wersjami

poprawa ujedn. i przek., drobne redakcyjne
(poprawa ujedn. i przek., drobne redakcyjne)
Zbiorcze miano trzech sióstr ''Gorgoes'', później ''Gorgones'', bierze się z pierwiastka [[onomatopeja|dźwiękonaśladowczego]] obecnego również w wyrazie ''gorgos'', co po [[język grecki|grecku]] oznacza dziki, straszny, kojarzy się z polskim słowem groza. [[Zygmunt Kubiak]] dostrzega tutaj echo strachu, jakim napawały w przeszłości ludzi sytuacje, gdy coś uderzało w ich siedziby{{odn|Kubiak|1997|s=436}}.
 
Z kolei imię samej Meduzy oznacza Władnąca. Być może wcześniej nosiła ona imię Eurymedusa, a więc Szeroko Władnąca, co z czasem uległuległo skróceniu{{odn|Kubiak|1997|s=436}}.
 
Jej postrzeganie zmieniało się z upływem czasu. Niegdyś potwór i stare, przedolimpijskie bóstwo, później ofiara przemiany na skutek wyzwania rzuconego bogini{{odn|Grimal|2008|s=114}}.
 
== Potwór ==
Wygląd Meduzy, opisany dokładnie przez [[Apollodoros z Aten (historyk)|Apollodoros]] (2, 4, 2){{odn|Kubiak|1997|s=436}}, napawał strachem. Była najstraszniejsza z Gorgon{{odn|Parandowski|1979|s=200}}, które Pietrzykowski uważa za najstraszniejsze potwory mitologii greckiej{{odn|Pietrzykowski|1983|s=189}}. Jak i jej siostry, zamiast włosów głowę pokrywały jej [[węże]]{{odn|Parandowski|1979|s=200}} i wężowe łuski. Nieruchome{{odn|Kubiak|1997|s=436}} oczy im błyszczały{{odn|Grimal|2008|s=114}}. Twarz Meduzy szpeciły grymasy{{odn|Schmidt|2006|s=203}}. W ustach miały Gogony [[kieł|kły]] przywodzące na myśl [[dzikDzik euroazjatycki|dzicze]]{{odn|Parandowski|1979|s=200}}. Szyję ich zdobiły łuski jak u smoka. Ręce straszne siostry miały ze [[spiż]]u{{odn|Grimal|2008|s=289}} bądź z [[brązBrązy|brązu]]u. Posiadały też [[złoto|złote]] skrzydła{{odn|Parandowski|1979|s=200}}, umożliwiające im lot{{odn|Grimal|2008|s=114}}. Meduza dodatkowo miała taką właściwość, że sam jej widok{{odn|Parandowski|1979|s=200}} bądź jej spojrzenie zamieniało w kamień{{odn|Pietrzykowski|1983|s=189}}. Już widok jednego tylko loku jej włosów sprawiał, iż napierające armie uciekały{{odn|Grimal|2008|s=114}}. Można też spotkać informacje, że wszystkie 3 Gorgony miały tą właściwość{{odn|Cotterell|1996|s=180}}{{odn|Grimal|2008|s=114}}. Wstręt i grozę budziły one nie tylko wśród zwykłych ludzi, ale i nawet u nieśmiertelnych bogów{{odn|Grimal|2008|s=114}}, bez pomocy ktorych nikt nie mógłby ich pokonać{{odn|Grimal|2008|s=289}}. Jedynym, kto nie lękał się potwornego widoku Meduzy, był Posejdon, ojciec jej dzieci{{odn|Schmidt|2006|s=204}}.
 
Gorgony zamieszkały na zachodnim skraju świata{{odn|Pietrzykowski|1983|s=189}}, jeszcze za [[Okeanos]]em{{odn|Kubiak|1997|s=436}}. Miejsce ich pobytu sąsiadowało z Ogrodem [[Hesperydy|Hesperyd]], Królestwem Umarłych, ziemią [[Gerion]]a{{odn|Grimal|2008|s=114}}, Dziedziną Nocy, leżało jeszcze bardziej na zachód od miejsca pobytu Graj{{odn|Kubiak|1997|s=436}}. Wedle późniejszych poglądów żyły one w [[Libia|Libi]]{{odn|Cotterell|1996|s=180}}. Zadomowiły się w jaskini{{odn|Grimal|2008|s=114}}. Otaczały je pozostałości zabitych{{odn|Kubiak|1997|s=437}}.
== Wyprawa Perseusza i śmierć ==
[[Plik:Tempio C di Selinunte - Perseo e Medusa - Sec. VI a.C. - Foto G. Dall'Orto (detail).png|thumb|Perseusz ucinający głowę Meduzie]]
Na wyprawę przeciwko Meduzie wyruszył [[Heros (mitologia)|heros]] [[Perseusz (syn Zeusa)|Perseusz]]{{odn|Parandowski|1979|s=199-200}}, jeden z najsłynniejszych bohaterów mitologii greckiej{{odn|Pietrzykowski|1983|s=185}}. Bywał on gościem króla [[Polidektes]]a{{odn|Parandowski|1979|s=199-200}}, władcy [[Serifos]]{{odn|Pietrzykowski|1983|s=186}}, który, chcąc posiąść jego matkę [[Danae (mitologia)|Danae]], na przeszkodzie czemu stał jej syn, mamił młodzieńca opowieściami o bohaterskich czynach. Pewnego dnia zprosił go na ucztę, gdzie wyjawił plany ożenku z [[Hippodameja (córka Ojnomaosa)|Hippodameją]] z [[Elida|Elidy]]. Wszyscy goście obiecali mu z tego powodu szczodrze bogate dary, jeden tylko Perseusz był ubogim człowiekiem i nie mógł podarować władcy nic kosztownego. Wobec tego, zmuszony do złożenia obietnicy, zaoferował Polidektesowi, że wyruszy i przywiezie mu głowę Meduzy. Monarcha chętnie na to przystał, oczekując śmierci śmiałka{{odn|Parandowski|1979|s=199-200}}.
 
Nieszczęśnikowi pomocy udzieliła jednak Atena, dzięki czemu dotarł od do trzech [[Forkidy|Graj]], które wyjawiły mu miejsce pobytu Gorgon. Heros uzbrojony został w czyniący niewidzialnym [[hełm Hadesa|hełm]] oraz skrzydlate buty, aby mógł lecieć w powietrzu, w końcu otrzymał też od [[Hermes]]a sierp{{odn|Parandowski|1979|s=200}} z adamantu{{odn|Kubiak|1997|s=436}} bądź też zakrzywiony nóż{{odn|Pietrzykowski|1983|s=189}}, by tym ostrym narzędziem pozbawić Meduzę [[głowa|głowy]]{{odn|Parandowski|1979|s=200}}. Istnieje werska mitu, wedle której Perseusz wyruszył przeciwko Meduzie dla Ateny, z którą Gorgona współzawodniczyła. Wersję taką poświadcza Apollodoros{{odn|Kubiak|1997|s=437}}.
 
Perseusz dotarł do Gorgon i ujrzał je śpiące na brzegu oceanu. Nie chcąc stać się kamieniem, syn Zeusa stanął do sióstr tyłem. Spoglądał jedynie w swą tarczę z [[miedź|miedzi]], wypolerowaną tak, że widział w niej oblicze potwora{{odn|Parandowski|1979|s=200-201}}. Wedle jednej z wersji tarczę tą trzymała przed nim sama Atena{{odn|Pietrzykowski|1983|s=189}}. Jej brat uciął Meduzie głowę, schował ją do torby{{odn|Parandowski|1979|s=200-201}} czy też raczej sakwy ''kibisis''{{odn|Grimal|2008|s=289}}, po czym odleciał, pozostawiając bezgłowe ciało. Z bezgłowej szyi wyskoczył [[Pegaz (mitologia)|Pegaz]]{{odn|Parandowski|1979|s=200-201}}, wyszedł z niej też olbrzym [[Chrysaor|Chryzaor]]{{odn|Pietrzykowski|1983|s=189}}, od początku trzymając w ręku złoty miecz{{odn|Grimal|2008|s=63}}. Obaj byli synami Posejdona{{odn|Schmidt|2006|s=204}}. Obudziły się tymczasem siostry zamordowanej. Poczęły ścigać zabójcę, miał one jednak na głowie czapkę-niewidkę, nie mogły go więc odnaleźć{{odn|Parandowski|1979|s=200-201}}.
 
== Śmiertelna głowa ==
Perseusz zdążył jednak pobrać magiczną [[krew]] wypływającą z ran zamordowanej. Krew z lewej żyły stanowiła pozbawiającą życia truciznę, w odróżnieniu od niej zaś krew z żyły po stronie prawej przywracała zmarłych do życia{{odn|Grimal|2008|s=114}}.
 
Syn Zeusa udał się w drogę powrotną. Spotkał na niej [[Atlas (mitologia)|Atlasa]], tytana dźwigającego sklepienie nieba. Perseusz za pomocą głowy Meduzy zamienił go w kamień{{odn|Grimal|2008|s=48}}. Heros użył znów głowy Gorgony podczas sporu z [[Fineus (syn Belosa)|Fineusem]], chcącym poślubić swą bratanicę [[Andromeda (mitologia)|Andromedę]], którą Perseusz wybawił od śmierci, pokonując morskiego potwora. Zwolennicy Perseusza wdali się w bójkę z poplecznikami Fineusa, wobec czego syn Danae wyjął z torby głowę Meduzy i przeistoczył Fineusa w kamień{{odn|Grimal|2008|s=103}}, a razem z nim jego zwolenników. Swoim polecił przedtem odwrócić wzrok{{odn|Kubiak|1997|s=436}} Istnieją też inne wersje, w której Fineus zostaje oślepiony, ale zachowuje życie{{odn|Grimal|2008|s=103}}.
 
Perseusz wykorzystał głowę Meduzy do zemsty na Polidektesie, który za czasu jego nieobecności prześladował jego matkę, która nie chciała go za męża. Syn Zeusa wkroczył do zamku monarchy i wyciągnął z torby straszną głowę. Polidektes i jego dworzanie zamienili się w kamień. Przypominali odtąd [[marmur]]owe posągi{{odn|Parandowski|1979|s=201}}. Perseusz wedle jednej jednej z wersji oddał głowę Gorgony Atenie po wypełnieniu swej misji{{odn|Pietrzykowski|1983|s=191}}, według innej zatrzymał głowę Gorgony{{odn|Parandowski|1979|s=201}} aż do śmierci, kiedy to oddał ją Atenie. Bogini umieściła głowę Meduzy na swej [[Egida|tarczy]], by przerażała ona jej wrogów{{odn|Parandowski|1979|s=199-203}} i zmuszała ich do ucieczki{{odn|Schmidt|2006|s=204}}, a nawet przemieniała w kamień{{odn|Grimal|2008|s=114}}.
{{familytree/end}}
 
Przyjście na świat Pegaza i Chrysaora dopiero po śmierci Meduzy rodzi pewne problemy, gdyż na Pegazie [[Bellerofont|Bellerofon]] zabił Chimerę, a Chrysaor był przodkiem Echidny. Kubiak występującą w mitologii chronologię określa jako osobliwą{{odn|Kubiak|1997|s=437}}.
 
== Interpretacje ==
Inaczej Meduzę widzi [[Diodor Sycylijski|Diodor]]. Prezentuje on [[euhemeryzm|euhemerystyczną]] interpretację mitu o Meduzie. Uważa on Gorgony za szczep wojowniczych kobiet, podobnych do [[Amazonki (mitologia)|Amazonek]], mieszkających w okolicy [[Atlantyda|Atlantydy]]. Jej mieszkańcy wespół z Amazonkami uderzyć mieli na Gorgony i zwyciężyć je, ale nie wytępić. Kolejny atak poprowadził nań Perseusz, a [[Herakles]] spowodował ich wymarcie{{odn|Grimal|2008|s=114}}.
 
== W sztuce ==
Często przedstawiano też samą głowę Meduzy, na przykład na piersiach Ateny. Motyw taki nosi nazwę [[gorgonejon]]u. Być może wykorzystywano ją jako symbol apotropaiczny, a więc do ochrony przez złymi mocami. Gorgonejon zianiał się z upływem czasu. Początkowo przedstawiał twarz okropną, wykrzywioną, z językiem wysuniętym z ust. Późniejsze przedstawienia ukazują już twarz piękną, choć smutną, otoczoną jednak wężami. Prezentuje ją choćby [[Meduza Rondanini]]{{odn|Pietrzykowski|1983|s=193}}.
 
Z kolei przyczółek z [[KorkyraKorfu|Korkyry]] ukazuje oglądającym Meduzę pośród swoich dzieci{{odn|Pietrzykowski|1983|s=193}}.
 
{{Przypisy}}