Meduza (córka Forkosa): Różnice pomiędzy wersjami

literówki, językowo-stylistyczne (jeszcze niemało do popr.)
m (→‎W sztuce: lit.)
(literówki, językowo-stylistyczne (jeszcze niemało do popr.))
'''Meduza''' ([[język grecki|gr.]] {{grc|Μέδουσα}} ''Médousa'', [[łacina|łac.]] ''Medusa'') – w [[mitologia grecka|mitologii greckiej]] była najmłodszą z trzech [[Gorgony|Gorgon]].
 
Zbiorcze miano trzech sióstr ''Gorgoes'', (później ''Gorgones'',) bierzepochodzi się zod pierwiastka [[onomatopeja|dźwiękonaśladowczego]], obecnego również w wyrazie ''gorgos'', co po [[język grecki|grecku]] oznacza dziki, straszny, kojarzy się z polskim słowem groza. [[Zygmunt Kubiak]] dostrzega tutaj echo strachu, jakim napawały w przeszłości ludzi sytuacje, gdy coś uderzało w ich siedziby{{odn|Kubiak|1997|s=436}}.
 
Z kolei imię samej Meduzy oznacza Władnąca. Być może wcześniej nosiła ona imię Eurymedusa, a więc Szeroko Władnąca, co z czasem uległo skróceniu{{odn|Kubiak|1997|s=436}}.
 
== Pochodzenie ==
Meduza była najmłodszą z trzech Gorgon{{odn|Parandowski|1979|s=200}}, córek [[Forkos|Forkysa]] i [[Keto (córka Pontosa)|Keto]]{{odn|Grimal|2008|s=385 (tabl. 32)}}. Siostry jej nosiły imiona [[Steno (mitologia)|Steno]] i [[Euriale|Euryale]]{{odn|Cotterell|1996|s=180}}. W odróżnieniu od swych [[nieśmiertelność|nieśmiertelnych]] sióstr można ją było zabić{{odn|Pietrzykowski|1983|s=186}}.
 
; Drzewo genealogiczne Meduzy{{odn|Grimal|2008|s=385 (tabl. 32)}}
 
== Piękna kobieta ==
Meduza początkowo była kobietą wyjątkowej urody{{odn|Cotterell|1996|s=180}}, szczyciła się zwłaszcza bujnymi włosami{{odn|Schmidt|2006|s=203}}. Rywalizowała wręcz z [[Atena|Ateną]]{{odn|Grimal|2008|s=114}}. W innej wersji mitu jej wdzięk przyciągnął uwagę [[Posejdon]]a. Do zbliżenia doszło w świątyni [[Atena|Ateny]]{{odn|Cotterell|1996|s=180}} (choć ''[[Teogonia]]'' mówi o „miękkiej łące wśród kwiatów wiosennych”{{odn|Kubiak|1997|s=436}}), co było [[świętokradztwo|świętokradztwem]]{{odn|Grimal|2008|s=114}}. Taki czywskutek inaczejczego bogini pokarała dziewczynę, przemieniając ją w odrażające stworzenie{{odn|Schmidt|2006|s=203-204}}.
 
== Potwór ==
Wygląd Meduzy, opisany dokładnie przez [[Apollodoros z Aten (historyk)|Apollodorosa]] (2, 4, 2){{odn|Kubiak|1997|s=436}}, napawał strachem. Była najstraszniejsza z Gorgon{{odn|Parandowski|1979|s=200}}, które Pietrzykowski uważa za najstraszniejsze potwory mitologii greckiej{{odn|Pietrzykowski|1983|s=189}}. Podobnie jak jej siostry, zamiast włosów jej głowę pokrywały [[węże]]{{odn|Parandowski|1979|s=200}} i wężowe łuski, a nieruchome{{odn|Kubiak|1997|s=436}} oczy błyszczały{{odn|Grimal|2008|s=114}}. Twarz Meduzy szpeciły grymasy{{odn|Schmidt|2006|s=203}}. GogonyGorgony w ustach miały [[kieł|kły]] przywodzące na myśl [[Dzik euroazjatycki|dzicze]]{{odn|Parandowski|1979|s=200}}. Szyje ich zdobiły łuski jak u smoka. Ręce straszne siostry miały ze [[spiż]]u{{odn|Grimal|2008|s=289}} bądź z [[Brązy|brązu]]. Posiadały też [[złoto|złote]] skrzydła{{odn|Parandowski|1979|s=200}}, umożliwiające im lot{{odn|Grimal|2008|s=114}}. Meduza dodatkowo miała taką właściwość, że sam jej widok{{odn|Parandowski|1979|s=200}} bądź jej spojrzenie zamieniało w kamień{{odn|Pietrzykowski|1983|s=189}}. Już widok jednego tylko loku jej włosów sprawiał, iż napierające armie uciekały{{odn|Grimal|2008|s=114}}. Można też spotkać informacje, że wszystkie trzy Gorgony miały tę właściwość{{odn|Cotterell|1996|s=180}}{{odn|Grimal|2008|s=114}}. Wstręt i grozę budziły one nie tylko wśród zwykłych ludzi, ale nawet u nieśmiertelnych bogów{{odn|Grimal|2008|s=114}}, bez pomocy których nikt nie mógłby ich pokonać{{odn|Grimal|2008|s=289}}. Jedynym, który nie lękał się potwornego widoku Meduzy, był Posejdon, ojciec jej dzieci{{odn|Schmidt|2006|s=204}}.
 
Gorgony zamieszkały na zachodnim skraju świata{{odn|Pietrzykowski|1983|s=189}}, jeszcze za [[Okeanos]]em{{odn|Kubiak|1997|s=436}}. Miejsce ich pobytu sąsiadowało z Ogrodem [[Hesperydy|Hesperyd]], Królestwem Umarłych, ziemią [[Gerion]]a{{odn|Grimal|2008|s=114}}, Dziedziną Nocy, leżało jeszcze bardziej na zachód od miejsca pobytu Graj{{odn|Kubiak|1997|s=436}}. Wedle późniejszych poglądów żyły one w [[Libia|Libi]]{{odn|Cotterell|1996|s=180}}. Zadomowiły się w jaskini{{odn|Grimal|2008|s=114}}. Otaczały je pozostałości zabitych{{odn|Kubiak|1997|s=437}}.
Na wyprawę przeciwko Meduzie wyruszył [[Heros (mitologia)|heros]] [[Perseusz (syn Zeusa)|Perseusz]]{{odn|Parandowski|1979|s=199-200}}, jeden z najsłynniejszych bohaterów mitologii greckiej{{odn|Pietrzykowski|1983|s=185}}. Bywał on gościem króla [[Polidektes]]a{{odn|Parandowski|1979|s=199-200}}, władcy [[Serifos]]{{odn|Pietrzykowski|1983|s=186}}, który, chcąc posiąść jego matkę [[Danae (mitologia)|Danae]], na przeszkodzie czemu stał jej syn, mamił młodzieńca opowieściami o bohaterskich czynach. Pewnego dnia zprosił go na ucztę, gdzie wyjawił plany ożenku z [[Hippodameja (córka Ojnomaosa)|Hippodameją]] z [[Elida|Elidy]]. Wszyscy goście obiecali mu z tego powodu szczodrze bogate dary, jeden tylko Perseusz był ubogim człowiekiem i nie mógł podarować władcy nic kosztownego. Wobec tego, zmuszony do złożenia obietnicy, zaoferował Polidektesowi, że wyruszy i przywiezie mu głowę Meduzy. Monarcha chętnie na to przystał, oczekując śmierci śmiałka{{odn|Parandowski|1979|s=199-200}}.
 
Nieszczęśnikowi pomocy udzieliła jednak Atena, dzięki czemu dotarł do trzech [[Forkidy|Graj]], które wyjawiły mu miejsce pobytu Gorgon. Heros uzbrojony został w czyniący niewidzialnym [[hełm Hadesa|hełm]] oraz skrzydlate buty, aby mógł lecieć w powietrzu, w końcu otrzymał też od [[Hermes]]a sierp{{odn|Parandowski|1979|s=200}} z adamantu{{odn|Kubiak|1997|s=436}} bądź też zakrzywiony nóż{{odn|Pietrzykowski|1983|s=189}}, by tym ostrym narzędziem pozbawić Meduzę [[głowa|głowy]]{{odn|Parandowski|1979|s=200}}. Istnieje werskawersja mitu, wedle której Perseusz wyruszył przeciwko Meduzie dla Ateny, z którą Gorgona współzawodniczyła. Wersję taką poświadcza Apollodoros{{odn|Kubiak|1997|s=437}}.
 
Perseusz dotarł do Gorgon i ujrzał je śpiące na brzegu oceanu. Nie chcąc staćzamienić się kamieniemw kamień, syn Zeusa stanął do sióstr tyłem. Spoglądał jedynie w swą tarczę z [[miedź|miedzi]], wypolerowaną tak, że widział w niej oblicze potwora{{odn|Parandowski|1979|s=200-201}}. Wedle jednej z wersji tarczę tę trzymała przed nim sama Atena{{odn|Pietrzykowski|1983|s=189}}. Jej brat uciął Meduzie głowę, schował ją do torby{{odn|Parandowski|1979|s=200-201}} czy też raczej sakwy ''kibisis''{{odn|Grimal|2008|s=289}}, po czym odleciał, pozostawiając bezgłowe ciało. Z bezgłowej szyi wyskoczył [[Pegaz (mitologia)|Pegaz]]{{odn|Parandowski|1979|s=200-201}}, wyszedł z niej też olbrzym [[Chrysaor|Chryzaor]]{{odn|Pietrzykowski|1983|s=189}}, od początku trzymając w ręku złoty miecz{{odn|Grimal|2008|s=63}}. Obaj byli synami Posejdona{{odn|Schmidt|2006|s=204}}. Tymczasem obudziły się siostry zamordowanej i poczęły ścigać zabójcę, jednak miał on na głowie czapkę-niewidkę, więc nie mogły go odnaleźć{{odn|Parandowski|1979|s=200-201}}.
 
== Śmiertelna głowa ==
Perseusz zdążył jednak pobrać magiczną [[krew]] wypływającą z ran zamordowanej. Krew z lewej żyły stanowiła pozbawiającą życia truciznę, w odróżnieniu od niej krew z żyły po stronie prawej przywracała zmarłych do życia{{odn|Grimal|2008|s=114}}.
 
Syn Zeusa udał się w drogę powrotną. Spotkał na niej [[Atlas (mitologia)|Atlasa]], tytana dźwigającego sklepienie nieba. Perseusz za pomocą głowy Meduzy zamienił go w kamień{{odn|Grimal|2008|s=48}}. Heros ponownie użył głowy Gorgony podczas sporu z [[Fineus (syn Belosa)|Fineusem]], chcącym poślubić swą bratanicę [[Andromeda (mitologia)|Andromedę]], którą Perseusz wybawił od śmierci, pokonując morskiego potwora. Zwolennicy Perseusza wdali się w bójkę z poplecznikami Fineusa, wobec czego syn Danae wyjął z torby głowę Meduzy i przeistoczył Fineusa w kamień{{odn|Grimal|2008|s=103}}, a razem z nim jego zwolenników. Swoim polecił przedtem odwrócić wzrok{{odn|Kubiak|1997|s=436}}. Istnieją też inne wersje, w której Fineus zostaje oślepiony, ale zachowuje życie{{odn|Grimal|2008|s=103}}.
 
Perseusz wykorzystał głowę Meduzy do zemsty na Polidektesie, który za czasu jego nieobecności prześladował jego matkę, która nie chciała go za męża. Syn Zeusa wkroczył do zamku monarchy i wyciągnął z torby straszną głowę. Polidektes i jego dworzanie zamienili się w kamień. Przypominali odtąd [[marmur]]owe posągi{{odn|Parandowski|1979|s=201}}. Perseusz, wedle jednej z wersji, po wypełnieniu swej misji oddał głowę Gorgony Atenie{{odn|Pietrzykowski|1983|s=191}}, według innej zatrzymał głowę Gorgony{{odn|Parandowski|1979|s=201}} aż do śmierci, kiedy to oddał ją Atenie. Bogini umieściła głowę Meduzy na swej [[Egida|tarczy]], by przerażała ona jej wrogów{{odn|Parandowski|1979|s=199-203}} i zmuszała ich do ucieczki{{odn|Schmidt|2006|s=204}}, a nawet przemieniała w kamień{{odn|Grimal|2008|s=114}}.
 
== Po śmierci ==
Cień Meduzy ukazał się [[Herakles]]owi{{odn|Grimal|2008|s=133}} potomkowi Perseusza{{odn|Grimal|2008|s=289}}, gdy ten wstąpił do Królestwa Umarłych, odstarszającodstraszając wiele innych mar. Heros dobył miecza do walki z potworem, ale towarzyszący mu Hermes wyjawił mu niezasadność walki z marą mieczem{{odn|Grimal|2008|s=133}}.
 
== Potomkowie ==
{{familytree/end}}
 
Przyjście na świat Pegaza i Chrysaora dopiero po śmierci Meduzy rodzistwarza pewne problemy, gdyż na Pegazie [[Bellerofont|Bellerofon]] zabił Chimerę, a Chrysaor był przodkiem Echidny. Kubiak występującą w mitologii chronologię określa jako osobliwą{{odn|Kubiak|1997|s=437}}.
 
== Interpretacje ==
 
== W sztuce ==
Walka Perseusza z Meduzą należy do scen często przedstawianych w sztuce. Sam moment ucinania głowy przedstawia jedna z metop sulinunckichselinunckich{{odn|Pietrzykowski|1983|s=193}}.
 
Często przedstawiano też samą głowę Meduzy, na przykład na piersiach Ateny. Motyw taki nosi nazwę [[gorgonejon]]u. Być może wykorzystywano ją jako symbol apotropaiczny, a więc do ochrony przez złymi mocami. Gorgonejon zmieniał się z upływem czasu. Początkowo przedstawiał twarz okropną, wykrzywioną, z językiem wysuniętym z ust. Późniejsze przedstawienia ukazują już twarz piękną, choć smutną, otoczoną jednak wężami. Prezentuje ją choćby [[Meduza Rondanini]]{{odn|Pietrzykowski|1983|s=193}}.
Anonimowy użytkownik