Meduza (córka Forkosa): Różnice pomiędzy wersjami

redakcyjne
(adamant)
(redakcyjne)
[[Plik:Rondanini Medusa Glyptothek Munich 252 n1.jpg|thumb|Tzw. Meduza Rondanini, kopia rzymska dzieła Fidiasza]]
[[Plik:Medusa by Carvaggio.jpg|thumb|Meduza wedle [[Caravaggio|Caravaggia]]]]
'''Meduza''' ([[język grecki|gr.]] {{grc|Μέδουσα}} ''Médousa'', [[łacina|łac.]] ''Medusa'') – w [[mitologia grecka|mitologii greckiej]] najmłodsza z trzech [[Gorgony|Gorgon]]. Jej postrzeganie zmieniało się z upływem czasu. Niegdyś potwór i stare, przedolimpijskie [[Bóstwa telluryczne|bóstwo]], później ofiara przemiany na skutek wyzwania rzuconego bogini{{odn|Grimal|2008|s=114}}.
 
== Imię ==
Zbiorcze miano trzech sióstr ''Gorgoes'' (później ''Gorgones'') pochodzi od pierwiastka [[onomatopeja|dźwiękonaśladowczego]], obecnego również w wyrazie ''gorgos'', co po [[język grecki|grecku]] oznacza dziki, straszny, kojarzy się z polskim słowem groza. [[Zygmunt Kubiak]] dostrzega tutaj echo strachu, jakim napawały w przeszłości ludzi sytuacje, gdy coś uderzało w ich siedziby{{odn|Kubiak|1997|s=436}}.
 
Znaczenie imienia ''Meduza'' to Władnąca. Być może wcześniej nosiła imię ''Eurymedusa'', a więc Szeroko Władnąca, co z czasem uległo skróceniu{{odn|Kubiak|1997|s=436}}.
 
Jej postrzeganie zmieniało się z upływem czasu. Niegdyś potwór i stare, przedolimpijskie [[Bóstwa telluryczne|bóstwo]], później ofiara przemiany na skutek wyzwania rzuconego bogini{{odn|Grimal|2008|s=114}}.
 
== Pochodzenie ==
Meduza była najmłodszą z trzech Gorgon{{odn|Parandowski|1979|s=200}}, córek [[Forkos]]a i [[Keto (córka Pontosa)|Keto]]{{odn|Grimal|2008|s=385 (tabl. 32)}}, starsze to [[Steno (mitologia)|Steno]] i [[Euriale|Euryale]]{{odn|Cotterell|1996|s=180}}. W odróżnieniu od jej [[nieśmiertelność|nieśmiertelnych]] sióstr, Meduzę można było zabić{{odn|Pietrzykowski|1983|s=186}}.
 
; Drzewo genealogiczne Meduzy'''{{odn|Grimal|2008|s=385 (tabl. 32)}}'''
{{familytree/start}}
{{familytree |GG|~|~|~|7|GG=[[Gaja (mitologia)|Gaja]]|boxstyle_GG=background-color: #F0A030;}}
{{familytree |boxstyle=background:steelblue|Ne||Tau||For|y|Ket||Eur|Ne=[[Nereus (mitologia)|Nereus]]|Tau=[[Taumas]]|For=[[Forkos]]|Ket=[[Keto (córka Pontosa)|Keto]]|Eur=[[Eurybia|Eurybie]]}}
{{familytree ||,|-|-|-|v|-|-|-|v|-|^|-|v|-|-|-|.}}
{{familytree |boxstyle=background:#ccf|Gr||Ste||Eua||Med||Wąż|Gr=[[Forkidy|Graje]]|Ste=[[Steno (mitologia)|Steno]]|Eua=[[Euriale|Euryale]]|Med='''Meduza'''|Wąż=Wąż|boxstyle_Med=background-color: #afa||boxstyle_Wąż=background-color:white}}
 
{{familytree/end}}
 
Wygląd Meduzy, opisany dokładnie przez [[Apollodoros z Aten (historyk)|Apollodorosa]] (2, 4, 2){{odn|Kubiak|1997|s=436}}, napawał strachem. Była najbardziej przerażającą z Gorgon{{odn|Parandowski|1979|s=200}}, które Michał Pietrzykowski uważał za jedne z najstraszniejszych potworów mitologii greckiej{{odn|Pietrzykowski|1983|s=189}}. Jej głowę, podobnie jak sióstr, zamiast włosów okalały wijące się [[węże]]{{odn|Parandowski|1979|s=200}} i wężowe łuski, nieruchome{{odn|Kubiak|1997|s=436}} oczy błyszczały{{odn|Grimal|2008|s=114}}. Twarz Meduzy szpeciły grymasy{{odn|Schmidt|2006|s=203}}. Gorgony miały też [[Dzik euroazjatycki|dzicze]][[kieł|kły]] w ustach{{odn|Parandowski|1979|s=200}}, a szyje pokryte były smoczymi łuskami. Ich ręce były ze [[spiż]]u{{odn|Grimal|2008|s=289}} lub z [[Brązy|brązu]]. Miały też [[złoto|złote]] skrzydła{{odn|Parandowski|1979|s=200}}, pozwalające im latać{{odn|Grimal|2008|s=114}}. W odróżnieniu od sióstr, spojrzenie Meduzy{{odn|Pietrzykowski|1983|s=189}} zamieniało wszystko, co żyło, w kamień, lub, wedle innej wersji mitu, powodował to sam jej widok{{odn|Parandowski|1979|s=200}}. Już widok jednego tylko loku jej włosów sprawiał, iż napierające armie uciekały{{odn|Grimal|2008|s=114}}. Niekiedy też podawano, że wszystkie trzy Gorgony miały tę właściwość{{odn|Cotterell|1996|s=180}}{{odn|Grimal|2008|s=114}}. Wstręt i grozę budziły nie tylko wśród zwykłych ludzi, ale nawet u nieśmiertelnych bogów{{odn|Grimal|2008|s=114}}, bez pomocy których nikt nie mógłby ich pokonać{{odn|Grimal|2008|s=289}}. Jedynym, który się nie lękał, był Posejdon, ojciec jej dzieci{{odn|Schmidt|2006|s=204}}.
 
Gorgony zamieszkały na zachodnim skraju świata{{odn|Pietrzykowski|1983|s=189}}. MieszkałyByło wto miejscumiejsce sąsiadującymsąsiadujące z ogrodem [[Hesperydy|Hesperyd]], królestwem umarłych, ziemią [[Gerion]]a{{odn|Grimal|2008|s=114}}, i leżało jeszcze bardziej na zachód od miejsca pobytusiedziby [[Forkidy|Graj]], u brzegów nocy, za rzeką [[Okeanos]]{{odn|Kubiak|1997|s=436}} okrążającą cały świat, gdzie planety i gwiazdy zanurzały się, by się odrodzić{{odn|Corretti|2011|s=29-34}}. Wedle późniejszych poglądów żyły w [[Libia|Libii]]{{odn|Cotterell|1996|s=180}}. Zadomowiły się w jaskini{{odn|Grimal|2008|s=114}}., Wokółwokół niej znajdowały się szczątki śmiałków, którzy tu stracili życie{{odn|Kubiak|1997|s=437}}.
 
== Wyprawa Perseusza i śmierć ==
Na wyprawę przeciwko Meduzie wyruszył [[Heros (mitologia)|heros]] [[Perseusz (syn Zeusa)|Perseusz]]{{odn|Parandowski|1979|s=199-200}}, jeden z najsłynniejszych bohaterów mitologii greckiej{{odn|Pietrzykowski|1983|s=185}}. Bywał on gościem króla [[Polidektes]]a{{odn|Parandowski|1979|s=199-200}}, władcy [[Serifos]]{{odn|Pietrzykowski|1983|s=186}}, który chcąc posiąść jego matkę [[Danae (mitologia)|Danae]], na przeszkodzie czemu stał syn, mamił młodzieńca opowieściami o bohaterskich czynach. Pewnego dnia zaprosił go na ucztę, gdzie wyjawił plany ożenku z [[Hippodameja (córka Ojnomaosa)|Hippodameją]] z [[Elida|Elidy]]. Słysząc to goście obiecali mu bogate dary, jeden tylko Perseusz nie mógł podarować władcy nic kosztownego. Zmuszony, zaoferował królowi, że przywiezie mu głowę Meduzy. Monarcha chętnie na to przystał, oczekując śmierci śmiałka{{odn|Parandowski|1979|s=199-200}}. Istnieje wersja mitu, wedle której Perseusz wyruszył przeciwko Meduzie dla Ateny, z którą Gorgona współzawodniczyła. Wersję taką poświadcza Apollodoros{{odn|Kubiak|1997|s=437}}.
 
Pomocy nieszczęśnikowi udzieliła Atena, dzięki temu dotarł do trzech sióstr i strażniczek Gorgon – [[Forkidy|Graj]], które wykradzeniemdzięki wykradzeniu ich wspólnego oka i zęba, zmusił do wyjawienia miejsca pobytusiedziby Gorgon. Heros uzbrojony został w czyniący niewidzialnym [[hełm Hadesa]], wykonany przez [[cyklopi|cyklopów]] z psiej skóry oraz skrzydlate sandały, w końcu otrzymał też od [[Hermes]]a sierp{{odn|Parandowski|1979|s=200}} z [[diament|adamantu]]{{u|adamant}}{{odn|Kubiak|1997|s=436}} bądź też zakrzywiony nóż{{odn|Pietrzykowski|1983|s=189}}, by Meduzę pozbawić nim Meduzę [[głowa|głowy]]{{odn|Parandowski|1979|s=200}}.
 
Perseusz dotarł do Gorgon i ujrzał je śpiące na brzegu oceanu. Do sióstr stanął tyłem, by nie zamienić się w kamień. Spoglądał jedynie w swą tarczę z [[miedź|miedzi]], wypolerowaną tak, że widział w niej oblicze potwora{{odn|Parandowski|1979|s=200-201}}. Wedle innej wersji tarczę tę trzymała przed nim sama Atena{{odn|Pietrzykowski|1983|s=189}}. Dzięki skrzydlatym sandałom wzbił się w górę{{odn|Pietrzykowski|1983|s=189}}{{odn|Grimal|2008|s=289}}, uciął Meduzie głowę i schował do torby{{odn|Parandowski|1979|s=200-201}}, czy też raczej sakwy ''kibisis''{{odn|Grimal|2008|s=289}}, po czym odleciał. Z szyi Meduzy wyskoczył [[Pegaz (mitologia)|Pegaz]]{{odn|Parandowski|1979|s=200-201}}, wydostał się też olbrzym [[Chrysaor|Chryzaor]]{{odn|Pietrzykowski|1983|s=189}}, trzymający w ręku złoty miecz{{odn|Grimal|2008|s=63}}. Obaj byli synami Posejdona{{odn|Schmidt|2006|s=204}}. Wtedy też obudziły się dwie pozostałe Gorgony i poczęły ścigać zabójcę, a że ten dzięki hełmowi Hadesa-„czapce-niewidce” był niewidzialny, nie mogły go ujrzeć ani zabić dla pomszczenia siostry{{odn|Parandowski|1979|s=200-201}}.
 
== Śmiertelna głowa ==
Perseusz zdążył pobrać magiczną krew wypływającą z ran zamordowanej. Krew z lewej żyły stanowiła pozbawiającą życia truciznę, natomiast z prawej przywracała zmarłych do życia{{odn|Grimal|2008|s=114}}.
 
Syn Zeusa udał się w drogę powrotną. Spotkał na niej [[Atlas (mitologia)|Atlasa]], tytana dźwigającego sklepienie nieba. ZaKorzystając pomocąz głowy Meduzy zamienił go w kamień{{odn|Grimal|2008|s=48}}. Głowy Gorgony użył ponownie podczas sporu z [[Fineus (syn Belosa)|Fineusem]], chcącym poślubić swą bratanicę [[Andromeda (mitologia)|Andromedę]], którą wcześniej Perseusz wybawił od śmierci, pokonując morskiego potwora. Zwolennicy Perseusza wdali się w bójkę z poplecznikami Fineusa, wobec czego heros wyjął z torby głowę Meduzy przeistaczając Fineusa i jego zwolenników w kamień{{odn|Grimal|2008|s=103}}. Swoim polecił przedtem odwrócić wzrok{{odn|Kubiak|1997|s=436}}. Istnieje też inna wersja, w której Fineus zostajezostał oślepiony, ale zachowujezachował życie{{odn|Grimal|2008|s=103}}.
 
Perseusz wykorzystał głowę Meduzy do zemsty na Polidektesie, który za czasu jego nieobecności prześladował jego matkę, nie chcącej go za męża. Syn Zeusa wkroczył do zamku monarchy i wyciągnął z torby straszną głowę. Polidektes i jego dworzanie zamienili się w kamień. Odtąd przypominali [[marmur]]owe posągi{{odn|Parandowski|1979|s=201}}. Perseusz, wedle jednej z wersji, po wypełnieniu swej misji oddał Atenie głowę Gorgony Atenie{{odn|Pietrzykowski|1983|s=191}}, według innej zatrzymał głowę Gorgony{{odn|Parandowski|1979|s=201}} i dopiero przed śmiercią oddał Ateniebogini. BoginiTa głowę Meduzy umieściła na swej [[Egida|tarczy]], by przerażać wrogów{{odn|Parandowski|1979|s=199-203}} i zmuszać ich do ucieczki{{odn|Schmidt|2006|s=204}}, a nawet zamieniać w kamień{{odn|Grimal|2008|s=114}}.
 
Na pamiątkę swego wyczynu Perseusz nadał swej córce imię [[Gorgofona (córka Perseusza)|Gorgofone]] (Gorgonobójcza){{odn|Kubiak|1997|s=440}}.
 
== Po śmierci ==
Gdy [[Herakles]]{{odn|Grimal|2008|s=133}}, potomek Perseusza{{odn|Grimal|2008|s=289}}, wstąpił do królestwa umarłych, ukazał się Cień Meduzy, odstraszając wiele innych mar. Heros dobył miecza do walki z potworemmiecz, ale towarzyszący mu [[Hermes]] wyjaśnił, że walka z duchem za pomocą miecza nie ma sensu{{odn|Grimal|2008|s=133}}.
 
== Potomkowie ==
{{familytree/end}}
 
Przyjście na świat Pegaza i Chryzaora dopiero po śmierci Meduzy burzy pewną chronologię, gdyż to na Pegazie [[Bellerofont|Bellerofon]] zabił [[Chimera (mitologia)|Chimerę]], a Chryzaor był przodkiem [[Echidna|Echidny]]. Zygmunt Kubiak występującą w mitologii chronologię określa jako osobliwą{{odn|Kubiak|1997|s=437}}.
 
== Interpretacje ==
28 375

edycji