Otwórz menu główne

Zmiany

Dodane 783 bajty ,  2 lata temu
linki wewnętrzne, drobne redakcyjne
[[Plik:Three Magi mosaic - Sant'Apollinare Nuovo - Ravenna 2016.jpg|thumb|250px|Mozaika bizantyjska: ''Trzej Magowie'', Bazylika Santi Apollinare Nuovo, [[Rawenna]]]]
[[Plik:Leonardo da Vinci - Adorazione dei Magi - Google Art Project.jpg|thumb|250px|[[Leonardo da Vinci]], Pokłon Mędrców]]
'''Trzej Królowie, Trzej Mędrcy, Trzej Magowie'''<ref>''{{r|Zasady pisowni słownictwa religijnego'', red. R. Przybylska, W. Przyczyna, Wydawnictwo Biblos, Tarnów 2004</ref><ref>http://poradnia.pwn.pl/|-------------lista.php?id=-8000 opinia Jana Grzelniaka</ref><ref>[http://slowniki.pwn.pl/angielski/pl/kr%C3%B3l król – Słownik angielsko polski i polsko angielski PWN (darmowy)]</ref><ref group="uwaga">Ewangelia Mateusza nie precyzuje liczby Magów. Pochodzące z II i III wieku malowidła znajdujące się w rzymskich [[katakumby|katakumbach]] ukazują ich dwóch, czterech lub sześciu a u Syryjczyków i Ormian przedstawiano ich nawet dwunastu. Pogląd wskazujący, że było ich trzech powstał prawdopodobnie ze względu na to, że złożyli trzy dary. (zob. [http://www.brewiarz.katolik.pl/czytelnia/swieci/01-06.php3 Objawienie Pańskie - Trzej Królowie])</ref>-----------angielski}}{{u|uwaga1}} ([[język grecki|gr.]] {{grc|μάγοι}} ''magoi'') − według tradycji chrześcijańskiej osoby, które miały podążać za [[Gwiazda Betlejemska|Gwiazdą Betlejemską]], przybyć do miejsca narodzin [[Jezus Chrystus|Jezusa Chrystusa]] i przekazać mu dary. Tradycyjnie uznawani są za [[święty]]ch w [[katolicyzm]]ie, [[prawosławie|prawosławiu]] oraz w [[Kościoły wschodnie|starożytnych Kościołach Wschodu]].
 
== Historyczność postaci ==
Jedyna informacja o mędrcach znajduje się w [[Ewangelia Mateusza|Ewangelii Mateusza]] (2,1-12), gdzie nie podano ich liczby. Współczesna egzegeza, badając w sposób [[krytyka źródeł|krytyczny źródła]] historyczne i literackie, zwraca uwagę, że opowiadanie Ewangelii Mateusza o pokłonie króli nie ma charakteru ściśle [[kronika]]rskiego. Zarówno wśród wiernych jak i uczonych można znaleźć dwie grupy, jedna uznaje, że jest to opowieść o historycznym wydarzeniu, druga, że jest to refleksja na tematy, które mają swój początek w [[Stary Testament|Starym Testamencie]]<ref name = BRO>{{Cytuj książkę r| autor = R. Brown | tytuł = The Birth of the Messiah | strony = 188-200 i 225-230BRO}}</ref>.
 
[[Biblistyka|Bibliści]] skłaniają się do uznania tego opowiadania za literacką formę katechetyczną, wskazują, że ma ono za zadanie wyjaśnić tajemnicę osoby historycznego Jezusa jako spełniającego proroctwa starotestamentalne o [[Pomazaniec|mesjaszu]]. W świetle tego wydaje się, że trzej magowie nie byli postaciami historycznymi. [[Raymond E. Brown]] wskazuje na brak odniesień w innych źródłach ewangelicznych i poza-ewangeliczych do takich niezwykłych wydarzeń [[astronomia|astronomicznych]], jak zadziwiająca wędrówka gwiazdy. Nie ma też w opisach o dojrzałej działalności Jezusa najmniejszego odniesienia do Jego pobytu nad [[Nil]]em. Również [[Łukasz Ewangelista|Łukaszowe]] opowiadanie o dzieciństwie Jezusa nie harmonizuje z pobytem Jezusa w Egipcie. Raymond skłania się do uznania, że opowiadanie o Trzech Królach to chrześcijański [[midrasz]]<ref name = {{r|BRO/>}}. Również [[Xavier Léon-Dufour|X. Léon-Dufour]] [[Jezuici|SJ]] zwraca uwagę, że formy literackie używane w częściach ewangelii opisujących dzieciństwo Jezusa są odmienne od tych, które mówią o jego publicznej działalności. [[Ewangelie dzieciństwa]] nie czerpały informacji o wydarzeniach z pierwszych lat życia Jezusa od świadków naocznych, chyba że tym świadkiem była sama [[Maria z Nazaretu|Maria]] – pochodzą natomiast ze źródeł judeo-chrześcijańskich. Opowiadanie Ewangelii Mateusza o pokłonie magów wydaje się być rodzajem [[Katecheza|katechetycznego]] pouczenia o znaczeniu i misji Jezusa narodzonego z [[Maria z Nazaretu|Maryi Dziewicy]], ułożonego na wzór [[Żydzi|żydowskich]] ''midraszy''. Midrasz to opowiadanie służące w Izraelu do wyjaśnienia znaczenia interwencji zbawczych [[Bóg|Boga]] w historii [[Żydzi|Izraelitów]], by przekazywać [[Wiara religijna|wiarę]] z pokolenia na pokolenie. Według badań historyczno-krytycznych opowiadanie ewangelisty Mateusza o ''magach'' było najprawdopodobniej wzorowane na midraszu o [[Mojżesz]]u w Egipcie, dobrze znanym w czasach, gdy powstawała Ewangelia Mateusza. Midrasz ten zachował się w dziele historyka żydowskiego [[Józef Flawiusz|Józefa Flawiusza]] (37–94 n.e.): ''Dawne dzieje Izraela'' (znane też jako ''Starożytności żydowskie'')<ref>{{r|Ks. II, 9 3- 4 = II, 210nn: por. wydanie polskie: {{Cytuj książkę | tytuł = Dawne dzieje Izraela | tom = 2 | inni= Zygmunt Kubiak, Jan Radożycki (przekład z j. grec), Eugeniusz Dąbrowski, Witold Malej (wstęp), Jan Radożycki (komentarze)| wydawca = Rytm | miejsce = Warszawa | rok = 2007 | isbn = 9788373992436}}</ref>. Porównanie treści tego midraszu z treścią opowiadania o pokłonie trzech króli i ich wizycie u króla Heroda pokazuje paralele między Jezusem i Mojżeszem oraz między Herodem i faraonem – obaj władcy np. decydują się zabić niewinne dzieci. Widoczna jest także zależność Mateusza od [[Księga Wyjścia|Księgi Wyjścia]] 4, 19-20:
{{Cytat| Pan powiedział do Mojżesza w Madian: Wracajże do Egiptu, gdyż umarli wszyscy ci, którzy czyhali na twe życie. Wziął Mojżesz swą żonę i synów, wsadził ich na osła i powracał do ziemi egipskiej.}}
Opowiadanie Mateusza używa prawie dosłownie tych samych słów. Jest więc niezaprzeczalne, że midrasz ten wpłynął na powstanie opowiadania o wizycie magów i ucieczce do Egiptu<ref>{{Cytuj książkęr| autor = [[Xavier Léon-Dufour|X. Léon-Dufour]] | rozdział = The Quest of Historical Jesus | tytuł = The Gospels and the Jesus of History| strony = 216-s216-217}}</ref>.
 
[[Marco Polo]] w pamiętniku ze swojej podróży na [[Daleki Wschód]] (XIII wiek) łączy Trzech Magów z [[Starożytny Iran|perskim]] ([[Iran|irańskim]]) miastem [[Saveh]]: „''Jest w Persji miasto Saveh, z którego wyszli trzej Magowie, kiedy udali się, aby pokłon złożyć Jezusowi Chrystusowi''”<ref>{{Cytuj książkę r| autor = Marco Polo | tytuł = Opisanie świata | miejsce = Warszawa | rok = 2010 | wydanie = 4 | inni = Anna Ludwika Czerny (przekład), Marian Lewicki ( wstęp i przypisy), Umberto Eco (przedmowa)| wydawca = Wydawnictwo W.A.B. | isbn = 9788374148061| seria = Terra incognitaPolo2010}}</ref>.
 
=== Relikwie ===
W [[Katedra św. Piotra i Najświętszej Marii Panny w Kolonii|Katedrze św. Piotra i Najświętszej Marii Panny w Kolonii]] są przechowywane ich<ref name="mag">{{Cytuj książkę r| nazwisko = Górny | imię = Grzegorz | tytuł = Trzej królowie. Dziesięć tajemnic. Sekrety Bożego Narodzenia. | wydawca = Rosikon press | miejsce = Warszawa | data = 2014 | strony = 154-156 |isbn = 978-83-62-81-96-0mag}}</ref>[[relikwie]] ([[Relikwiarz Trzech Króli]]).
 
== Znaczenie teologiczne i liturgia ==
</poem>
 
W rozumieniu ewangelisty Mateusza pradawny plan zbawienia świata, wszystkich narodów, który Bóg stopniowo realizował poprzez Naród Wybrany Izraela, osiągnął swój ostatni etap wraz z dziewiczym poczęciem i narodzeniem Jezusa-Zbawiciela przez [[Maria z Nazaretu|Marię z Nazaretu]]. Trzej magowie jako przedstawiciele świata pogańskiego przybyli do dziewiczej matki Marii, przebywającej w domu razem z dziecięciem Jezus i upadli na twarz ([[język grecki|gr.]] ''proskynéo'', por. Mt 4,10), oddając Mu cześć królewską i boską jako [[Pomazaniec|Mesjaszowi]] żydowskiemu. Rozpoznali obecną w nim tajemnicę zbawiającego Boga (por. [[2. List do Koryntian|2 Kor]] 5,19; por. [[List do Kolosan|Kol]] 1,19). Dary, które przynieśli, w opowiadaniu Ewangelii Mateusza są wzorowane na zapowiedziach psalmu 72,10 oraz na proroctwie [[Księga Izajasza|Księgi Izajasza]] 60,6<ref name="CATHM">{{Cytuj książkę | autor r = C.P. Ceroke | rozdział = Mary, Blessed Virgin, I (In the Bible) CATHM| tytuł = New Catholic Encyclopedia | t. 9 | strony = 335-344McK}}</ref><ref name="McK"/>.
 
=== Liturgia ===
 
== Opis pokłonu w Ewangelii Mateusza ==
Opis pokłonu Mędrców znajduje się tylko w Ewangelii Mateusza (Mt 2,1-12){{r|Mt 2 1 12 Gdy zaś Jezus narodził}}.
Opis pokłonu Mędrców znajduje się tylko w Ewangelii Mateusza (Mt 2,1-12)<ref>'''Mt 2: 1-12''' Gdy zaś Jezus narodził się w Betlejem w Judei za panowania króla Heroda, oto Mędrcy ze Wschodu przybyli do Jerozolimy i pytali: «Gdzie jest nowo narodzony król żydowski? Ujrzeliśmy bowiem jego gwiazdę na Wschodzie i przybyliśmy oddać mu pokłon. Skoro to usłyszał król Herod, przeraził się, a z nim cała Jerozolima. Zebrał więc wszystkich arcykapłanów i uczonych ludu i wypytywał ich, gdzie ma się narodzić Mesjasz. Ci mu odpowiedzieli: «W Betlejem judzkim, bo tak napisał Prorok:
<poem>
A ty, Betlejem, ziemio Judy,
nie jesteś zgoła najlichsze spośród głównych miast Judy,
albowiem z ciebie wyjdzie władca,
który będzie pasterzem ludu mego, Izraela». </poem>
Wtedy Herod przywołał potajemnie Mędrców i wypytał ich dokładnie o czas ukazania się gwiazdy. A kierując ich do Betlejem, rzekł: «Udajcie się tam i wypytujcie starannie o Dziecię, a gdy Je znajdziecie, donieście mi, abym i ja mógł pójść i oddać Mu pokłon». Oni zaś wysłuchawszy króla, ruszyli w drogę. A oto gwiazda, którą widzieli na Wschodzie, szła przed nimi, aż przyszła i zatrzymała się nad miejscem, gdzie było Dziecię. Gdy ujrzeli gwiazdę, bardzo się uradowali. Weszli do domu i zobaczyli Dziecię z Matką Jego, Maryją; upadli na twarz i oddali Mu pokłon. I otworzywszy swe skarby, ofiarowali Mu dary: złoto, kadzidło i mirrę. A otrzymawszy we śnie nakaz, żeby nie wracali do Heroda, inną drogą udali się do swojej ojczyzny. Tekst według [[Biblia Tysiąclecia|Biblii Tysiąclecia]]</ref>.
 
Ewangeliczna historia Mędrców (astrologów, magów) opowiada o cudzoziemcach (ich liczba nie jest znana – w przekazach biblijnych mówi się jedynie o trzech darach i to na tej podstawie wysnuwa się potocznie przyjętą liczbę trzech mędrców)<ref>[http://www.youtube.com/{{r|--------watch?v=-KRk4ZBCxO3s Historia gwiazdy betlejemskiej Star of Bethlehem. Behind the Myth]</ref>}}, którzy, wiedzeni ''gwiazdą'', wyruszyli w drogę do [[Betlejem]], które wyznaczyli jako miejsce narodzin na podstawie proroctwa w [[Księga Micheasza|Księdze Micheasza]] (Mi 5, 1)<ref>'''{{r|Mi 5: 1''' poem A ty Betlejem}}, aby złożyć pokłon i dary narodzonemu królowi żydowskiemu. Po drodze wstąpili na dwór [[Herod Wielki|Heroda]]. Ten, usłyszawszy nowinę, w narodzonym upatrywał rywala. Mędrcy według ewangelii weszli do domu, w którym przebywali Maria i Józef z Jezusem, ofiarowali mu [[mirra|mirrę]], [[złoto]] i [[kadzidło]] (kadzidło i mirra była wówczas w cenie złota, tę aromatyczną żywicę z rzadkich drzew palili w swoich pałacach jedynie najzamożniejsi ludzie). Otrzymawszy podczas snu wskazówkę, aby nie wracali do Heroda, pielgrzymi wyruszyli z powrotem do swych krajów inną drogą.
<poem>
A ty, Betlejem Efrata,
najmniejsze jesteś wśród plemion judzkich!
Z ciebie mi wyjdzie
Ten, który będzie władał w Izraelu,
a pochodzenie Jego od początku,
od dni wieczności. </poem>Tekst według [[Biblia Tysiąclecia|Biblii Tysiąclecia]]
</ref>, aby złożyć pokłon i dary narodzonemu królowi żydowskiemu. Po drodze wstąpili na dwór [[Herod Wielki|Heroda]]. Ten, usłyszawszy nowinę, w narodzonym upatrywał rywala. Mędrcy według ewangelii weszli do domu, w którym przebywali Maria i Józef z Jezusem, ofiarowali mu [[mirra|mirrę]], [[złoto]] i [[kadzidło]] (kadzidło i mirra była wówczas w cenie złota, tę aromatyczną żywicę z rzadkich drzew palili w swoich pałacach jedynie najzamożniejsi ludzie). Otrzymawszy podczas snu wskazówkę, aby nie wracali do Heroda, pielgrzymi wyruszyli z powrotem do swych krajów inną drogą.
 
== Imiona i profesja mędrców ==
=== Imiona ===
[[Biblia]] nie wymienia ich imion ani liczby. Polskie przekłady biblijne nazywają ich rozmaicie: [[Biblia poznańska]] (Wolniewicz; Gryglewicz) nazywa ich [[astrologia|astrologami]] pochodzącymi ze Wschodu, [[Biblia Tysiąclecia]] mędrcami ze Wschodu. W zachodnim chrześcijaństwie popularnie nazywani są imionami [[Kacper|Kasper]], [[Melchior (imię)|Melchior]] i [[Baltazar]] według tradycji, jaka narodziła się w [[średniowiecze|średniowieczu]]<ref>{{Cytuj stronę r|http urlwww =britannica http://www.britannica.com/ EBchecked/topic/356642/Magi| tytuł = Britannica - Magi | data dostępu = 2013-12-28 | autor = | opublikowany = | praca = | data = | język = en}}</ref>. W przypisie zamieszczonym w ''Biblii poznańskiej'' zwrócono uwagę:<br />„''Na katakumbowych malowidłach występuje najczęściej trzech magów, ale nie brak też takich, na których widnieje dwóch, czterech, a nawet sześciu i dwunastu magów. Imiona Kasper, Melchior i Baltazar są późnego i niepewnego pochodzenia''”<ref name="{{r|BP"/>}}.
 
=== Profesja ===
Bezpodstawnie uważa się ich również za królów, bo ani Pismo Święte, ani najstarsza tradycja nie widziały w nich królów. Źródłem przypisania im tej godności była, jak się zdaje, błędna interpretacja słów Ps 71,10<ref name="BP">Biblia poznańska, Nowy Testament, T.4, s.12, 2000, wyd. III, {{ISBNr|978-83-7227-821-0BP}}</ref>.
 
Według ''The Jerome Biblical Commentary'' nazwa grecka ''magoi'' została użyta przez Mateusza w dość ogólnym znaczeniu i bez zamiaru nadania mu negatywnego wydźwięku. Początkowo słowo to oznaczało kastę [[Mag (kapłan perski)|uczonych perskich kapłanów]], później mogło oznaczać kogoś biegłego w wiedzy i mocach tajemnych<ref name="McK">{{Cytuj książkę | rozdział = The Gospel According to Mathew| autor r = J. L. McKenzie SJ | tytuł = The Jerome Biblical Commentary| strony = 67McK}}</ref>.
 
''Lexikon für Theologie und Kirche'' (''Leksykon teologii i Kościoła'') podkreśla{{Fakt|data=2011-03}}, „''że greckie słowo ''magoi'' nie oznacza królów, lecz raczej posiadających astrologiczną wiedzę tajemną''”. Dlatego [[Justyn Męczennik]], [[Orygenes]] i [[Tertulian]] rozumieli przez nie ''astrologa''<ref>{{r|Strażnica 15. 12. 1988 s. 28</ref>}}. Według profesora A.T. Robertsona nie oznacza ono ''mędrców'': „''Tutaj w Ewangelii według Mateusza chyba raczej chodzi o astrologów. Babilon był kolebką astrologii''”<ref>''{{r|Word Pictures in the New Testament'', tom 1, strona 15 – według Strażnicy nr 22 1980 s.22.</ref>}}.
 
== Trzej Królowie w sztuce ==
{{osobny artykuł|Pokłon Trzech Króli}}
Motyw Trzech króli a głównie Pokłon Trzech Króli lub trzech mędrców. W zależności od epoki przedstawiano ich jako mędrców ze wschodu (''[[Pokłon Trzech Króli (obraz Rubensa z 1624)|Pokłon Trzech Króli]]'' Rubensa), trzech skromnych wędrowców (''[[Pokłon Trzech Króli (fresk Giotta)|Pokłon Trzech Króli]]'' [[Giotto di Bondone|Giotta]]) ale i jako króli w otoczeniu orszaku i w pełnych przepychu szatach (''[[Pokłon Trzech Króli (obraz Gentile da Fabriano)|Pokłon Trzech Króli]]'' [[Gentile da Fabriano]]).
 
{{Uwagi}}
 
== Zobacz też ==
{{portal|Chrześcijaństwo}}{{portal|Boże Narodzenie}}
{{Wikicytaty|o Trzech Królach}}
{{Commonscat|Three Wise Men}}
* [[spis Kwiryniusza]]
* [[wigilia Bożego Narodzenia]]
{{== Uwagi}} ==
{{Przypisy-lista|grupa=uwaga|
<ref name="uwaga1">Ewangelia Mateusza nie precyzuje liczby Magów. Pochodzące z II i III wieku malowidła znajdujące się w rzymskich [[katakumby|katakumbach]] ukazują ich dwóch, czterech lub sześciu a u Syryjczyków i Ormian przedstawiano ich nawet dwunastu. Pogląd wskazujący, że było ich trzech powstał prawdopodobnie ze względu na to, że złożyli trzy dary. (zob. [http://www.brewiarz.katolik.pl/czytelnia/swieci/01-06.php3 Objawienie Pańskie - Trzej Królowie])</ref>
}}
 
{{== Przypisy|2}} ==
{{Przypisy-lista|
<ref name="-------------angielski">[http://slowniki.pwn.pl/angielski/pl/kr%C3%B3l król – Słownik angielsko polski i polsko angielski PWN (darmowy)]</ref>
<ref name="BP">Biblia poznańska, Nowy Testament, T.4, s.12, 2000, wyd. III, {{ISBN|978-83-7227-821-0}}</ref>
<ref name="BRO">{{cytuj książkę|autor=R. Brown|tytuł=The Birth of the Messiah|strony=188-200 i 225-230}}</ref>
<ref name="CATHM">{{cytuj książkę|autor r=C.P. Ceroke|rozdział=Mary, Blessed Virgin, I (In the Bible)|tytuł=New Catholic Encyclopedia|t. 9|strony=335-344}}</ref>
<ref name="http www britannica com EBchecked">{{cytuj stronę|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/356642/Magi|tytuł=Britannica - Magi|data dostępu=2013-12-28|autor=|opublikowany=|praca=|data=|język=en}}</ref>
<ref name="Ks II 9 3 4 II 210nn por">Ks. II,9 3-4 = II, 210nn: por. wydanie polskie: {{Cytuj książkę | tytuł = Dawne dzieje Izraela | tom = 2 | inni= Zygmunt Kubiak, Jan Radożycki (przekład z j. grec), Eugeniusz Dąbrowski, Witold Malej (wstęp), Jan Radożycki (komentarze)| wydawca = Rytm | miejsce = Warszawa | rok = 2007 | isbn = 9788373992436}}</ref>
<ref name="-------------lista-8000">http://poradnia.pwn.pl/lista.php?id=8000 opinia Jana Grzelniaka</ref>
<ref name="mag">{{cytuj książkę|nazwisko=Górny|imię=Grzegorz|tytuł=Trzej królowie. Dziesięć tajemnic. Sekrety Bożego Narodzenia.|wydawca=Rosikon press|miejsce=Warszawa|data=2014|strony=154-156|isbn=978-83-62-81-96-0}}</ref>
<ref name="Marco Polo2010">{{cytuj książkę|autor=Marco Polo|tytuł=Opisanie świata|miejsce=Warszawa|rok=2010|wydanie=4|inni=Anna Ludwika Czerny (przekład), Marian Lewicki ( wstęp i przypisy), Umberto Eco (przedmowa)|wydawca=Wydawnictwo W.A.B.|isbn=9788374148061|seria=Terra incognita}}</ref>
<ref name="McK">{{cytuj książkę|rozdział=The Gospel According to Mathew|autor r=J. L. McKenzie SJ|tytuł=The Jerome Biblical Commentary|strony=67}}</ref>
<ref name="Mi 5 1 poem A ty Betlejem">'''Mi 5:1'''
<poem>
A ty, Betlejem Efrata,
najmniejsze jesteś wśród plemion judzkich!
Z ciebie mi wyjdzie
Ten, który będzie władał w Izraelu,
a pochodzenie Jego od początku,
od dni wieczności. </poem>Tekst według [[Biblia Tysiąclecia|Biblii Tysiąclecia]]</ref>
Opis<ref pokłonuname="Mt Mędrców2 znajduje1 się12 tylkoGdy wzaś EwangeliiJezus Mateusza (Mt 2,1-12)<refnarodził">'''Mt 2: 1-12''' Gdy zaś Jezus narodził się w Betlejem w Judei za panowania króla Heroda, oto Mędrcy ze Wschodu przybyli do Jerozolimy i pytali: «Gdzie jest nowo narodzony król żydowski? Ujrzeliśmy bowiem jego gwiazdę na Wschodzie i przybyliśmy oddać mu pokłon. Skoro to usłyszał król Herod, przeraził się, a z nim cała Jerozolima. Zebrał więc wszystkich arcykapłanów i uczonych ludu i wypytywał ich, gdzie ma się narodzić Mesjasz. Ci mu odpowiedzieli: «W Betlejem judzkim, bo tak napisał Prorok:
<poem>
A ty, Betlejem, ziemio Judy,
nie jesteś zgoła najlichsze spośród głównych miast Judy,
albowiem z ciebie wyjdzie władca,
który będzie pasterzem ludu mego, Izraela». </poem>
Wtedy Herod przywołał potajemnie Mędrców i wypytał ich dokładnie o czas ukazania się gwiazdy. A kierując ich do Betlejem, rzekł: «Udajcie się tam i wypytujcie starannie o Dziecię, a gdy Je znajdziecie, donieście mi, abym i ja mógł pójść i oddać Mu pokłon». Oni zaś wysłuchawszy króla, ruszyli w drogę. A oto gwiazda, którą widzieli na Wschodzie, szła przed nimi, aż przyszła i zatrzymała się nad miejscem, gdzie było Dziecię. Gdy ujrzeli gwiazdę, bardzo się uradowali. Weszli do domu i zobaczyli Dziecię z Matką Jego, Maryją; upadli na twarz i oddali Mu pokłon. I otworzywszy swe skarby, ofiarowali Mu dary: złoto, kadzidło i mirrę. A otrzymawszy we śnie nakaz, żeby nie wracali do Heroda, inną drogą udali się do swojej ojczyzny. Tekst według [[Biblia Tysiąclecia|Biblii Tysiąclecia]]</ref>.
<ref name="Strażnica 15 12 1988 s 28">Strażnica 15.12.1988 s.28</ref>
<ref name="The Gospels and the Jesus-s216-217">{{cytuj książkę|autor=[[Xavier Léon-Dufour|X. Léon-Dufour]]|rozdział=The Quest of Historical Jesus|tytuł=The Gospels and the Jesus of History|strony=216-217}}</ref>
<ref name="--------watch-KRk4ZBCxO3s">[http://www.youtube.com/watch?v=KRk4ZBCxO3s Historia gwiazdy betlejemskiej Star of Bethlehem. Behind the Myth]</ref>
<ref name="Word Pictures in the New">''Word Pictures in the New Testament'', tom 1, strona 15 – według Strażnicy nr 22 1980 s.22.</ref>
<ref name="Zasady pisowni słownictwa">''Zasady pisowni słownictwa religijnego'', red. R. Przybylska, W. Przyczyna, Wydawnictwo Biblos, Tarnów 2004</ref>
}}
 
== Bibliografia ==