Otwórz menu główne

Zmiany

Usunięte 251 bajtów ,  2 lata temu
WP:SK+ToS+Bn+mSI, usunięcie zbędnych linków do dat, drobne redakcyjne, drobne techniczne, wikizacja
[[Plik:Jaćmierz old rathaus.jpg|242px|thumb|Dawny ratusz w [[Jaćmierz]]u]]
[[Plik:Lanckoronaa.jpg|thumb|242px|[[Lanckorona]], wschodnia pierzeja rynku]]
'''Miasteczko''' ([[łacina|łac.]] ''oppidum'', [[język niemiecki|niem.]] ''Städtlein, Städtchen, Markt, Flecken'', [[Jidysz|jid.]] ''[[sztetl]]'') – prawno-administracyjna [[jednostka osadnicza]] o charakterze przejściowym między [[miasto|miastem]] a [[wieś|wsią]], z charakterystycznym handlowo-przemysłowym (dawniej rzemieślniczym) wyodrębnieniem specjalności i analogiczną morfologią oraz infrastrukturą co (małe) miasto.
 
Obecnie w niektórych państwach istnieją obie formy administracyjne miejscowości, tj. zarówno [[miasto|miasta]], jak i miasteczka, np. na [[Litwa|Litwie]] (''miestelis''), w [[Czechy|Czechach]] (''městys'' lub ''městečko'') i w [[Niemcy|Niemczech]] (''Kleinstadt''). Tego typu miejscowości nie mają jednak pełni praw i funkcji co formalne miasta. Odpowiednikiem miasteczek w tradycji angielskiej były tzw. ''market towns''; w [[Norwegia|Norwegii]] do 1952 roku podobne znaczenie miało pojęcie ''kjøpstad'', a w [[Szwecja|Szwecji]] (do 1971) ''[[köping (urbanizacja)|köping]]''.
 
== Historia ==
Termin ten powstał we wszystkich krajach zachodnioeuropejskich w okresie średniowiecza w ramach tworzących się [[prawa miejskie|praw miejskich]] i związanych z nimi [[Przywilej targowy|przywilejami targowymi]] oraz rodzącym się [[popyt]]em i wymianą handlową. Różnica między miastem ([[łacina|łac.]] ''civitas'') a miasteczkiem ([[łacina|łac.]] ''oppidum'') polegała przede wszystkim na tym, że było ono mniejsze niż miasto. Mniejsze miasta ze względu na odległości do dużych centrów miejskich miały istotną funkcję dla zaopatrywania w produkty i usługi najbliższego wiejskiego otoczenia. Sam fakt zamieszkiwania w takich miejscowościach przynosił również jej mieszkańcom zarówno ekonomiczne, jak i osobiste przywileje. Dzięki prawu miejskiemu mogły się tu tworzyć i otwierać [[Cech rzemiosła|cechy]] kowali, tkaczy, szewców, krawców itp. specjalności zaopatrujących lokalne społeczności.
 
Ten typ osiedla popularny był na [[Węgry|Węgrzech]] od XIV wieku do [[1871]] r. W Polsce [[rozbiory Polski|Polsce porozbiorowej]] takie jednostki osadnicze posiadały własne [[sąd]]ownictwo i [[pieczęć]], z przywilejem na [[targ]]i i własny [[samorząd]], albo i bez przywilejów.
 
== Polska ==
=== [[Królestwo Galicji i Lodomerii|Królestwo Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim]] ===
[[Plik:Nowoatniec - mapa katastralna (1852).jpg|thumb|242px|[[mapa ewidencyjna|Mapa katastralna]] miasteczka [[Nowotaniec]] w [[Królestwo Galicji i Lodomerii|Galicji]], 1852]]
 
Po [[I rozbiór Polski|I rozbiorze Polski]], w [[1784]] roku, [[zabór austriacki|władze austriackie]] w ramach reformy administracyjnej państwa przeprowadziły wielką akcję klasyfikacji galicyjskich miejscowości. Zastosowany wówczas podział miał wyłącznie znaczenie statystyczne i nie niósł żadnych reperkusji politycznych. Zdecydowanie ważniejszy był natomiast fakt podziału miejscowości na trzy klasy. Do pierwszej z nich został zaliczony tylko [[Lwów]] (później także [[Kraków]]), do drugiej klasy tylko dawne polskie [[Miasto królewskie|miasta królewskie]] ([[język niemiecki|niem.]] ''Stadt'', [[łacina|łac.]] ''civitas''), do ostatniej klasy przydzielano miasta municypalne (''miasteczko'', [[język niemiecki|niem.]] ''Markt'', [[łacina|łac.]] ''oppidum''). Pozostałe miejscowości zaliczono do wsi. Fakt przydziału miasta do drugiej klasy odbywał się jednak pod warunkiem udowodnienia przez władze miejskie, że miejscowość jest rzeczywiście miastem królewskim. Tak więc w wyniku reformy administracyjnej oraz kolejnych, bardzo częstych zmian<ref name=karpiniec>J. Karpiniec: ''Ilość osad miejskich byłej Galicji i podział ich na miasta i miasteczka'', w: Roczniki dziejów społeczno-gospodarczych Tom II (1932, s. 1-371–37), s. 29; 33).</ref> ''miasta prawne'' (czyli [[gmina miejska|gminy miejskie]]) na terenie Galicji należały do trzech kategorii:
 
* miasta o '''własnym statucie'''
** miasta należące do tej największej kategorii posiadały najczęściej przywileje '''a)''' ''miasteczek'', rzadziej '''b)''' ''miast'' a czasem wyjątkowo (7 miejscowości) niektóre były '''c)''' ''wsiami''
 
Jesienią 1809 r. część obszaru objętego klasyfikacją ([[cyrkuł zamojski]] z [[Galicja Wschodnia|Galicji Wschodniej]]) włączono do [[Księstwo Warszawskie|Księstwa Warszawskiego]]. Na obszarze tym istniało:
 
* ''10 miast'': [[Grabowiec (powiat zamojski)|Grabowiec]], [[Horodło]], [[Hrubieszów]], [[Józefów (powiat biłgorajski)|Józefów]], [[Krzeszów (województwo podkarpackie)|Krzeszów]], [[Szczebrzeszyn]], [[Tarnogród]], [[Tomaszów Lubelski|Tomaszów]], [[Tyszowce]] i [[Zamość]];
* ''7 miasteczek'': [[Jarczów]], [[Komarów-Osada|Komarów]], [[Krasnobród]], [[Kryłów]], [[Łaszczów]], [[Skierbieszów]] i [[Uchanie]].
Ponieważ na terenie Księstwa pojęcie miasteczka nie istniało, przyłączone miasteczka zostały zamienione w miasta<ref name=karpiniec />. Pozostałe miasteczka Galicji opisane są w sekcji o obszarach galicyjskich w granicach II Rzeczypospolitej:
 
 
{| class="wikitable sortable" style="text-align:right"
! style="width:100px" |
! style="width:50px" | 1776
! style="width:50px" | 1780
! style="width:50px" | 1807
! style="width:50px" | 1827
! style="width:50px" | 1837
! style="width:50px" | 1846
! style="width:50px" | 1850/51
! style="width:50px" | 1857
! style="width:50px" | 1869
! style="width:50px" | 1880
|-
! Miast
 
=== [[Kresy Wschodnie]] z [[obwód białostocki (Rosja)|obwodem białostockim]] ===
[[Plik:Lubča. Любча (XX, I).jpg|thumb|242px|Rynek w [[Lubcz (osiedle typu miejskiego)|Lubczu]] w pocz. XX w.]]
[[Plik:Sidra skwer.jpg|thumb|242px|Skwer (dawny rynek) w [[Sidra|Sidrze]]]]
[[Plik:Suchowola Fragment Rynku01.JPG|thumb|242px|Fragment rynku w [[Suchowola|Suchowoli]]]]
 
Pojęcie ''miasteczko'' występowało także pod [[zabór rosyjski|zaborem rosyjskim]] na terenach tzw. [[Kresy Wschodnie|Kresów Wschodnich]]. Tak jak w Galicji, miasteczka mogły – najczęściej – w sensie administracyjnym stanowić element struktur wiejskich (początkowo stanowiąc jednostkowe gminy wiejskie, a od lat 1860. wchodząc w skład zbiorowych gmin wiejskich), mogły też – rzadziej – być gminami miejskimi. Miasteczkami stawały się też często miasta pozbawione praw miejskich<ref>Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej – Tom V – Województwo Białostockie'', Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa.</ref>.
 
==== Miasteczko vs. osada miejska: Porównanie z Królestwem Polskim ====
Miasteczka ''nie występowały'' natomiast w ogóle na obszarze byłego [[Królestwo Polskie (kongresowe)|Królestwa Kongresowego]], a te, które sklasyfikowano jako miasteczka na terytorium tzw. [[cyrkuł zamojski|cyrkułu zamojskiego]] z [[Galicja Wschodnia|Galicji Wschodniej]] przyłączonego jesienią 1809 do [[Księstwo Warszawskie|Księstwa Warszawskiego]], zostały przemienione w miasta<ref name=karpiniec /> (na obszarze [[Nowa Galicja|Nowej Galicji]], również przyłączonej do Księstwa w 1809, nie było miasteczek, ponieważ obszar ten został zagarnięty przez Austrię dopiero wskutek [[III rozbiór Polski|III rozbioru Polski]] w 1795, a więc po klasyfikacji miejscowości o charakterze miejskim na miasta i miasteczka w 1784, podczas gdy obszar cyrkułu zamojskiego został zagarnięty wskutek [[I rozbiór Polski|I rozbioru]], w 1772). Na terytorium Kongresówki istniały natomiast tzw. ''[[osada|osady miejskie]]''. Była to kategoria osiedli o charakterze miejskim, do której zaliczano miasta pozbawione praw miejskich (przed 1869 – oddolnie, z inicjatywy mieszkańców lub dziedziców, od 1869 – odgórnie, przez zaborcze władze rosyjskie), tzn. te ''„które chociaż nazywały się miastami, jednakże z powodu nieznacznej liczby mieszkańców, małego rozwoju przemysłu i niedostateczności dochodów, w rzeczywistości nie miały znaczenia miast”''<ref>Motywy do Ukazu do rządzącego Senatu z dnia 1 (13) czerwca 1869 roku (Dziennik Praw Nr 235, tom 69 str. 245).</ref><ref>Nietyksza, M., 1986. ''Rozwój miast i aglomeracji miejsko-przemysłowych w Królestwie Polskim 1865–1914.'' Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.</ref><ref>Kołodziejczyk, R., [1961] 1979. Zamiana miast na osady w Królestwie Polskim. In: K. Kołodziejczyk, ed. Miasta, mieszczaństwo, burżuazja w Polsce w XIX w. Szkice i rozprawy historyczne. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 52–66.</ref>. W praktyce najwięcej osad stanowiły miejscowości, którym odebrano [[prawa miejskie]] w ramach reformy administracyjnej z 1869-70 (336 z 452 istniejących wówczas miast)<ref>Zarówno polska i rosyjska nauka przyznaje niemałą w tym rolę poparciu udzielonemu [[powstanie styczniowe|powstaniu styczniowemu]]. Por. [http://www.law.edu.ru/article/article.asp?articleID=187500 К. Е Ливанцев, Правовой статус городского населения Королевства Польского в XIX в. (до реформы 1866 г.), Правоведение, Министерство высшего и среднего специального образования СССР, Правоведение.N 4, июль-август. -Л.:Изд-во Ленинградского университета, 1979] {{lang|ru}}.</ref>, w zamian obdarzając je czysto honorowym mianem osady, pozwalającym lokalnej społeczności na wyróżnianie się spośród wsi, lecz nie dającym żadnych dodatkowych praw<ref>''Dzieje Końskowoli'' (red.) Ryszard Szczygieł, Końskowolskie Towarzystwo Regionalne, [[Lublin]] [[1988]], s. 97-9897–98.</ref>. W przeciwieństwie do ''miasteczek'', które miały swój własny ustrój miasteczkowy<ref>Nadany przez Generalnego Komisarza Ziem Wschodnich.</ref>, ''[[osada|osady miejskie]]'' były poddane mocy obowiązującej [[ukaz]]u z dnia 19 lutego 1864 o urządzeniu [[gmina wiejska|gmin wiejskich]]<ref>Dziennik Praw z 1864, Nr 187, tom 62.</ref>. Tak więc mimo że zarówno miasteczka, jak i osady miejskie w praktyce stanowiły kategorię osiedli pośrednią między miastem a wsią, według prawa, osady były formalnie wsiami, natomiast miasteczka posiadały odrębny status<ref name=najgrakowski />.
 
==== Obwód białostocki ====
[[Plik:Belostok Oblast 1807-1842.png|thumb|150px|left|Miasta i miasteczka [[obwód białostocki (Rosja)|obwodu białostockiego]]]]
 
Nieco odrębną strukturę miejską miał obszar [[Gubernia grodzieńska|guberni grodzieńskiej]], który w 1807 roku – jako [[obwód białostocki (Rosja)|obwód białostocki]] – został bezpośrednio wcielony do państwa rosyjskiego w 1842 roku. Do 1875 roku struktura obszaru była podobna do tej w Królestwie Kongresowym. Po wejściu w życie Statutu Miejskiego z 1870 roku (wydanego w 1875) zaistniały dwa rodzaje miejscowości o charakterze miejskim – ''miasta'' i ''miasteczka'', zasadniczo różniące się od siebie pod względem ustroju prawnego. Samorządność miejską ograniczył jeszcze bardziej nowy Statut Miejski z 1892 roku, który do miast zakwalifikował na omawianym obszarze tylko cztery miejscowości ([[Białystok]], [[Bielsk Podlaski|Bielsk]], [[Goniądz]] i [[Sokółka|Sokółkę]])<ref name=najgrakowski />. W wyniku obu statutów miejskich z roli miast do rzędu miasteczek wchodzących w skład gmin (na terenie należącym obecnie do Polski) spadły<ref name=charakter>Szturm de Sztrem, Edward (1925). ''Charakter prawny miast w województwach wschodnich b. dzielnicy rosyjskiej.'' „Kwartalnik Statystyczny”, T.II, 1925, z. 1, s. 217 – 221217–221.</ref><ref>Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Redakcja: B. Chlebowski, J. Krzywicki, F. Sulimierski, W. Walewski; T. I – XV, Warszawa 1880 – 1902.</ref> <small>(symbolem '''ʘ''' oznaczono miasteczka, którym status miasta reaktywowano w 1919 roku<ref>M.P. 1919 nr 220, poz. 0.</ref><ref>M.P. 1919 nr 229, poz. 0.</ref><ref>M.P. 1919 nr 234, poz. 0.</ref><ref>Dz.U.Z.C.Z.W. 1920 nr 2, poz. 20.</ref>)</small>:
 
* '''Statut z 1870 (1875)''' – [[Boćki]] ('''ʘ'''), [[Choroszcz]] ('''ʘ'''), [[Gródek (powiat białostocki)|Gródek]], [[Jałówka (gmina Michałowo)|Jałówka]], [[Jasionówka (powiat moniecki)|Jasionówka]], [[Krynki]] ('''ʘ''', w 1920), [[Michałowo]], [[Milejczyce]], [[Narewka]], [[Niemirów (województwo podlaskie)|Niemirów]], [[Orla (województwo podlaskie)|Orla]] ('''ʘ''', chwilowo), [[Supraśl]] ('''ʘ''') i [[Zabłudów]] ('''ʘ'''); <small>([[Trzcianne]] już przed 1800 a [[Sidra]] przed 1857<ref name=najgrakowski />)</small>
* '''Statut z 1892''' – [[Brańsk]], [[Ciechanowiec]] ('''ʘ'''), [[Dąbrowa Białostocka|Dąbrowa]] ('''ʘ'''), [[Drohiczyn (województwo podlaskie)|Drohiczyn]] ('''ʘ'''), [[Janów (województwo podlaskie)|Janów]], [[Kleszczele]] ('''ʘ'''), [[Knyszyn]] ('''ʘ'''), [[Korycin]], [[Kuźnica (województwo podlaskie)|Kuźnica]], [[Mielnik (województwo podlaskie)|Mielnik]] ('''ʘ'''), [[Narew (województwo podlaskie)|Narew]] ('''ʘ'''), [[Nowy Dwór (powiat sokólski)|Nowy Dwór]] '''ʘ''', [[Siemiatycze]] ('''ʘ'''), [[Suchowola]] ('''ʘ'''), [[Suraż]] ('''ʘ''') i [[Wasilków]] ('''ʘ''')
 
Miasteczka, mimo że wchodziły administracyjnie w skład gmin zbiorowych, posiadały jednak pewną odrębność, np. posiadanie organ samorządowych w postaci starosty mieszczańskiego. Na ogół miasteczka zaliczano do miejscowości o charakterze miejskim, orócz tych najmniejszych, które traktowano jako jednostki wiejskie<ref name=najgrakowski>Najgrakowski, M. (2009). ''Miasta Polski do początku XXI wieku. Podstawowe informacje o datach założenia i likwidacji.'' Warszawa: PAN IGiPZ.</ref>.
 
=== [[II Rzeczpospolita]]: Następstwa systemów zaborczych ===
 
==== Królestwo Kongresowe ====
Na obszarach dawnej [[Królestwo Polskie (kongresowe)|Kongresówki]] (tzw. województwa centralne, czyli [[Województwo kieleckie (II Rzeczpospolita)|kieleckie]], [[Województwo lubelskie (II Rzeczpospolita)|lubelskie]], [[Województwo łódzkie (II Rzeczpospolita)|łódzkie]] i [[Województwo warszawskie (II Rzeczpospolita)|warszawskie]] oraz zachodnia część [[Województwo białostockie (II Rzeczpospolita)|białostockiego]]) ''nie było miasteczek''. Charakter prawny miejscowości tu położnych został uregulowany dekretem Naczelnika Państwa z 4 lutego 1919 o samorządzie miejskim, za miasta prawne uznający 150 miejscowości (w tym 12 w woj. białostockim)<ref>{{Dziennik Ustaw|1919|13|40}}.</ref>. Dekret ten nie objął początkowo trzech powiatów byłej [[gubernia suwalska|guberni suwalskiej]], które weszły w skład RP ([[powiat augustowski|augustowskiego]], [[powiat sejneński|sejneńskiego]] i [[powiat suwalski|suwalskiego]]) oraz czterech powiatów z byłej [[gubernia siedlecka|guberni siedleckiej]] ([[powiat bialski|bialskiego]], [[powiat konstantynowski|konstantynowskiego]], [[powiat radzyński|radzyńskiego]] i [[powiat włodawski|włodawskiego]]), podlegających do końca 1918 roku pod [[Ober-Ost (obszar)|Ober-Ost]]); nie objął też trzech powiatów byłej [[gubernia grodzieńska|guberni grodzieńskiej]] ([[powiat białostocki|białostockiego]], [[powiat bielski (województwo podlaskie)|bielskiego]] i [[powiat sokólski|sokólskiego]]), które w 1919 roku przyłączono do województwa białostockiego<ref name="skorowidzbiałostocki">Według publikacji: ''Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej – Tom V – Województwo Białostockie'', Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1924.</ref>. Działanie dekretu o samorządzie miejskim na miejscowości w wymienionych powiatch rozciągnięto trzema osobnymi rozporządzeniami: z 25 września 1919<ref>{{Monitor Polski|rok=1919|numer=220|pozycja=0}}</ref>, 13 października 1919<ref>{{Monitor Polski|rok=1919|numer=229|pozycja=0}}</ref> i 22 października 1919<ref>{{Monitor Polski|rok=1919|numer=234|pozycja=0}}</ref> (brak rozporządzenia dotyczącego b. guberni suwalskiej); łącznie za miasta uznano 31 miejscowości. Podczas przeprowadzania spisu ludności w 1921 roku istniało na terenie województw centralnych kilkanaście miejscowości o nieuregulowanym charakterze prawnym. Były to miejscowości, którym samorząd miejski został nadany przez okupanta, a które nie zostały wymienione w dekrecie z 4 lutego 1919. Dla wszystkich (oprócz czterech) sprawa charakteru prawno-administracyjnego została zadecydowana<ref name="skorowidzbiałostocki" />, albo przez skasowanie ustroju miejskiego, albo przez zaliczenie do miast na mocy indywidualnych rozporządzeń wydanych na podstawie ustawy z 20 lutego 1920 roku<ref>{{Dziennik Ustaw|1920|19|91}}.</ref><ref>{{Dziennik Ustaw|1920|19|92}}.</ref>.
 
==== Zabór pruski i ziemie niemieckie oraz Śląsk Austriacki ====
[[Plik:Urzad miasta-ustron.jpg|thumb|242px|Ratusz w [[Ustroń|Ustroniu]]]]
 
Na obszarach dawnego [[zabór pruski|zaboru pruskiego]] (województwa [[Województwo pomorskie (II Rzeczpospolita)|pomorskie]] i [[Województwo poznańskie (II Rzeczpospolita)|poznańskie]]) oraz tzw. ziem niemieckich (główna część województwa [[Województwo śląskie (II Rzeczpospolita)|śląskiego]]) ''miasteczka'' nie istniały; nawet najmniejsze z miejscowości o charakterze małomiasteczkowym (np. [[Kopanica (województwo wielkopolskie)|Kopanica]] z 640 mieszkańcami<ref>[[Drugi Powszechny Spis Ludności]], GUS.</ref>) zaliczano do miast i – przez to – do gmin miejskich<ref name=najgrakowski />. Wszystkie inne miejscowości nieposiadające praw miejskich – w tym [[Miejscowości w Polsce pozbawione praw miejskich|miasta zdegradowane]] – stanowiły jednostkowe gminy wiejskie bądź tzw. [[obszar dworski|obszary dworskie]]<ref name=mielcarek />. Ostatecznie, w związku z wchodzącą w życie w 1933 roku ustawą o częściowej zmianie ustroju samorządu terytorialnego w Galicji (patrz dalej), na omawianych terenach zniesiono w 1934 roku 19 najmniejszych miast, mających de facto charakter miasteczek<ref>{{Dziennik Ustaw|1934|48|422}}.</ref>.
 
* [[Bnin (Kórnik)|Bnin]], [[Budzyń (województwo wielkopolskie)|Budzyń]], [[Dobrzyca|Dobrzycę]], [[Gąsawa|Gąsawę]], [[Gębice (województwo kujawsko-pomorskie)|Gębice]], [[Jaraczewo|Jaraczew]], [[Kopanica (województwo wielkopolskie)|Kopanicę]], [[Mieścisko (województwo wielkopolskie)|Mieścisko]], [[Nowe Miasto nad Wartą|Nowe Miasto]], [[Obrzycko]], [[Piaski (powiat gostyński)|Piaski]], [[Powidz (województwo wielkopolskie)|Powidz]], [[Rogowo (powiat żniński)|Rogowo]], [[Rostarzewo]], [[Rychtal]] (z ziem niemieckich, nie zaborczych), [[Ryczywół (województwo wielkopolskie)|Ryczywół]], [[Rynarzewo (województwo kujawsko-pomorskie)|Rynarzewo]], [[Święciechowa|Święciechowę]] i [[Zaniemyśl]]
 
==== Kresy Wschodnie ====
[[Plik:Dubrovitsja church.jpg|thumb|242px|Kościół katolicki w [[Dąbrowica (miasto)|Dąbrowicy]]]]
[[Plik:Jalowka Cerkiew Dzwonnica i krzyz.jpg|thumb|242px|Centrum [[Jałówka (gmina Michałowo)|Jałówki]]]]
[[Plik:Niemirów plac 10.07.2009 p.jpg|thumb|242px|Dawny rynek w [[Niemirów (województwo podlaskie)|Niemirowie]]]]
 
Inne zasady określania miejscowości o charakterze miejskim dotyczyły województw utworzonych z zachodnich części tzw. [[Kresy Wschodnie|Kresów Wschodnich]] ([[Województwo nowogródzkie (II Rzeczpospolita)|nowogródzkiego]], [[Województwo poleskie|poleskiego]], [[Województwo wileńskie (II Rzeczpospolita)|wileńskiego]] i [[Województwo wołyńskie (II Rzeczpospolita)|wołyńskiego]] oraz 3 zachodnich powiatów byłej guberni grodzieńskiej, [[powiat białowieski|białowieskiego]], [[Powiat grodzieński (II Rzeczpospolita)|grodzieńskiego]] i [[powiat wołkowyski|wołkowyskiego]], przyłączonych do [[Województwo białostockie (II Rzeczpospolita)|woj. białostockiego]] w 1921 roku na mocy [[traktat ryski (1921)|traktatu ryskiego]]<ref name=ryski>{{Dziennik Ustaw|1921|16|93}}.</ref>). Na obszarach tych pozornie utrzymany podział na miasta i miasteczka oparł się na zupełnie innych podstawach niż te, które obowiązywały pod prawem zaborczym, przez co miastami prawnymi mogły zostać dotychczasowe ''miasteczka'', a miasteczkami prawnymi dawne miasta<ref name=charakter />:
 
Sprawę charakteru prawnego miejscowości tych obszarach regulowały odrębne rozporządzenia [[Zarząd Cywilny Ziem Wschodnich|Zarządu Cywilnego Ziem Wschodnich]]<ref name=skorowidzpoleski>Według publikacji: ''Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej – Tom VIII – Województwo Poleskie'', Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1924.</ref>:
 
* Rozporządzeniem z 27 czerwca 1919 ''tymczasową'' ustawę miejską rozciągnięto na 17 głównych miejscowości na zajętym przez wojska polskie terytorium: [[Brześć|Brześć Litewski]], [[Druskieniki]], [[Kobryń]], [[Kowel]], [[Lida|Lidę]], [[Łuck]], [[Nowa Wilejka|Nowo-Wilejkę]], [[Nowogródek]], [[Oszmiana|Oszmianę]], [[Pińsk]], [[Prużana|Prużanę]], [[Słonim]], [[Święciany]], [[Troki]], [[Wilno]], [[Włodzimierz Wołyński|Włodzimierz]] i [[Wołkowysk]]<ref>Dziennik Urzędowy Zarządu Cywilnego Ziem Wschodnich z dnia 27 czerwca 1919, Nr 7, poz. 46.</ref>, w tym dwie nieliczące 2.000 2000&nbsp;mieszkańców (Troki – 1.8861886 i Druskieniki – 989). Tymczasową ustawę miejską zastąpiono nową, ''definitywną'', ustawą miejską z 14 sierpnia 1919; objęła one te same 17 miast, ponadto [[Grodno]] i [[Łuniniec]] (razem 19 miast);
 
* Rozporządzeniami z 29 sierpnia 1919<ref>Dziennik Urzędowy Zarządu Cywilnego Ziem Wschodnich z dnia 29 sierpnia 1919, Nr 15, poz. 124.</ref> i 12 września 1919<ref>Dziennik Urzędowy Zarządu Cywilnego Ziem Wschodnich z dnia 12 września 1919, Nr 19, poz. 176.</ref> tymczasową ustawę miejską rozciągnięto na 10 miejscowości [[Okręg miński (ZCZW)|okręgu mińskiego]], z których tylko trzy ([[Baranowicze]], [[Dokszyce]] i [[Nieśwież]]) pozostały w Polsce, a pozostałe siedem ([[Bobrujsk]], [[Borysów (miasto)|Borysów]], [[Hłusk]], [[Czerwień (Białoruś)|Ihumeń]], [[Mińsk]], [[Słuck]] i [[Uzda (miasto)|Uzda]]) odpadły w 1920 do [[Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich|ZSRR]];
 
* Rozporządzeniem z 7 stycznia 1920<ref>Dziennik Urzędowy Zarządu Cywilnego Ziem Wschodnich z dnia 7 stycznia 1920, Nr 2, poz. 20.</ref> ''definitywną'' ustawą miejską objęto „tymczasowo miejskie” Baranowicze, Ihumeń i Mińsk, ponadto – po raz pierwszy – [[Krynki]], [[Raków (obwód miński)|Raków]] i [[Nowe Święciany]], a także, odłączone nieco później do ZSRR, [[Dzierżyńsk (Białoruś)|Kojdanów]] i [[Kopyl]];
 
* Indywidualnymi rozporządzeniami ''definitywną'' ustawę miejską rozciągnięto też na: [[Kleck]] i „tymczasowo miejską” [[Nieśwież]] (22 stycznia 1920<ref>Dziennik Urzędowy Zarządu Cywilnego Ziem Wschodnich z dnia 22 stycznia 1920, Nr 7, poz. 109.</ref>), [[Stolin]] (28 kwietnia 1920<ref>Dziennik Urzędowy Zarządu Cywilnego Ziem Wschodnich z dnia 28 kwietnia 1920, Nr 44, poz. 1180.</ref>), [[Wilejka (miasto)|Wilejkę]] (29 kwietnia 1920<ref>Dziennik Urzędowy Zarządu Cywilnego Ziem Wschodnich z dnia 29 kwietnia 1920, Nr 42, poz. 1063.</ref>), [[Różana (obwód brzeski)|Różanę]] (30 kwietnia 1920<ref>Dziennik Urzędowy Zarządu Cywilnego Ziem Wschodnich z dnia 30 kwietnia 1920, Nr 45, poz. 1239.</ref>), [[Zdzięcioł]] (26 maja 1920<ref>Dziennik Urzędowy Zarządu Cywilnego Ziem Wschodnich z dnia 26 maja 1920, Nr 47, poz. 1290.</ref>), [[Kamieniec Podolski]] (22 czerwca 1920<ref>Dziennik Urzędowy Zarządu Cywilnego Ziem Wołynia i Frontu Podolskiego z dnia 22 czerwca 1920, Nr 15, poz. 199.</ref>; odpadł do ZSRR) i [[Kostopol]] (12 września 1922<ref>Dziennik Ustaw RP z dnia 12 września 1922, Nr 82, poz. 733; rozporządzenie ustanawiające miasto weszło w życie 28 września 1922 z mocą obowiązującą od 1 stycznia 1923.</ref>; dotychczas jako miasteczko w [[gmina Kostopol|gminie Kostopol]])
 
* Indywidualnym rozporządzeniem ''tymczasową'' ustawę miejską rozciągnięto także na [[Łohiszyn]] (10 marca 1920<ref>Dziennik Urzędowy Zarządu Cywilnego Ziem Wschodnich z dnia 10 marca 1920, Nr 23, poz. 563.</ref>), ostatecznie zniesioną w związku z korektami w 1934 roku<ref>Dz. U. z 1934 r. Nr 7, poz. 49.</ref>;
 
* Ponadto ''Spis ludności na terenach administrowanych przez Zarząd Cywilny Ziem Wschodnich'' (1919) zalicza do miast ''według stanu faktycznego'' także [[Mozyrz]] w [[powiat mozyrski|powiecie mozyrskim]] (6796 mieszk.), [[Stokliszki]] w [[powiat trocki|powiecie trockim]] (1637 mieszk.) i [[Soleczniki]] w [[powiat wilejski|powiecie wilejskim]] (4516 mieszk.)<ref name=zczw>Spis ludności na terenach administrowanych przez Zarząd Cywilny Ziem Wschodnich z mapą, Eugenjusz Romer, Lwów-Warszawa, 1919.</ref>. Wszystkie odłączono od ZCZW w 1920 roku (Mozyrz do [[Rosyjska Federacyjna Socjalistyczna Republika Radziecka|Rosyjskiej FSRR]], Stokliszki do [[Republika Litewska (1918–1940)|Litwy Kowieńskiej]] a Soleczniki do [[Litwa Środkowa|Litwy Środkowej]], po czym te ostatnie powróciły do Polski w 1922 i odtąd nie były już zaliczane do miast).
 
Status prawny pozostałych miejscowości o charakterze miejskim unormowało rozporządzenie Komisarza Generalnego Ziem Wschodnich z 16 sierpnia 1919<ref>Dziennik Urzędowy Zarządu Cywilnego Ziem Wschodnich z dnia 16 sierpnia 1919, Nr 13, poz. 112.</ref>:
 
* Za '''miasta''' uznano wszelkie miejscowości, które za czasów rosyjskich posiadały ustrój miejski, o ile liczą '''więcej niż 4.000 4000&nbsp;mieszkańców'''. Miasta tworzą oddzielne [[gmina miejska|gminy miejskie]] i rządzą się ustawą o samorządzie miejskim
** w myśl prawa tego za miasta ''sensu stricto'' uznano 14 miejscowości (w nawiasach liczba mieszkańców)<ref name=charakter />: [[Beresteczko]] (5633), [[Dawidgródek]] (9851) [[Dubno (miasto)|Dubno]] (9146), [[Dzisna (miasto)|Dzisnę]] (4413), [[Głębokie (miasto)|Głębokie]] (4514), [[Horochów]] (4421), [[Korzec (miasto)|Korzec]] (4946), [[Krzemieniec (miasto)|Krzemieniec]] (16.068) [[Ołyka]] (4333), [[Ostróg (miasto)|Ostróg]] (12. 975), [[Radziwiłłów (miasto)|Radziwiłłów]] (4240), [[Równe]] (30.482), [[Sarny]] (5931) i [[Zdołbunów]] (7.2797279)
** <small>na terenach administrowanych przez ZCZW, do grupy tej kwalifikowały także [[Petryków]] (5453) i [[Turów (Białoruś)|Turów]] (4756), które w 1920 odpadły do Rosji; nie wiadomo czy ustrój miejski został zaimplementowany<ref name=zczw /></small>
 
* Za '''miasteczka''' uznano wszelkie miejscowości o charakterze miasteczkowym z liczbą mieszkańców '''od 2.0002000 do 4.000 4000&nbsp;mieszkańców'''. Miasteczka tworzą oddzielne [[gmina miejska|gminy miejskie]] i otrzymują miasteczkową ustawę samorządową
** w myśl prawa tego za miasteczka sensu stricto uznano 17 miejscowości (w nawiasach liczba mieszkańców)<ref name=charakter />: [[Bereza (miasto)|Berezę Kartuską]] (3526), [[Bereźne]] (2494), [[Dąbrowica (miasto)|Dąbrowicę]] (2694), [[Horodno]] (2597; status odebrany w 1927), [[Indura|Indurę]] (2323), [[Kamieniec (Białoruś)|Kamieniec Litewski]] (2348), [[Kosów (Białoruś)|Kossów]] (2433), [[Luboml]] (3328), [[Radoszkowicze]] (2459), [[Ratno (Ukraina)|Ratno]] (2410), [[Rożyszcze]], (3263), [[Skidel]] (2907), [[Stołpce]] (2956; status zniesiony i reaktywowany w 1926), [[Szereszów]] (3310; status odebrany w 1934), [[Świsłocz (obwód grodzieński)|Świsłocz]] (2935), [[Uściług]] (3728) i [[Wysokie (Białoruś)|Wysokie Litewskie]] (2100)
** <small>na terenach administrowanych przez ZCZW, do grupy tej kwalifikowały także [[Berezyna (miasto)|Berezyna]] (2589), [[Kapatkiewiczy|Kopatkiewicze]] (2007), [[Lubań (obwód miński)|Lubań]] (2211), [[Łohojsk]] (1972), [[Osipowicze]] (3685), [[Puchowicze]] (2434), [[Siemieżewo]] (2439), [[Skryhałów]] (2059), [[Śmiłowicze|Smiłowicze]] (3009), [[Smolewicze]] (3846) i [[Starobin]] (2455), które w 1920 odpadły do Rosji, oraz [[Niemież]] (2941), która w 1920 odpadła do Litwy Kowieńskiej; nie wiadomo czy ustrój miejski został zaimplementowany<ref name=zczw /></small>
 
* Wszelkie inne miejscowości, to jest miejscowości '''poniżej 2.000 2000&nbsp;mieszkańców''' (łącznie z dawnymi statutowymi miastami i miasteczkami), o ile nie rozciągnięto na nie specjalnych rozporządzeń (patrz wyżej) zostają włączone do [[gmina wiejska|gmin wiejskich]]: W myśl prawa tego dotychczasowy status miasteczek utraciły:
** w woj. białostockim (''27 miasteczek'')<ref>Według Skorowidza miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej – Tom V – Województwo Białostockie'', Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1924.</ref>:<br />[[Brzostowica Wielka]], [[Gródek (powiat białostocki)|Gródek]], [[Izabelin (Białoruś)|Izabelin]], [[Jałówka (gmina Michałowo)|Jałówka]], [[Janów (województwo podlaskie)|Janów]], [[Jeziory (obwód grodzieński)|Jeziory]], [[Kamionka (rejon szczuczyński)|Kamionka]], [[Korycin]], [[Kuźnica (województwo podlaskie)|Kuźnica]], [[Łopienica Mała]], [[Łunna]], [[Łysków (obwód brzeski)|Łysków]], [[Michałowo]], [[Milejczyce]], [[Mosty (miasto)|Mosty]], [[Mścibów]], [[Narewka|Narewka Mała]], [[Niemirów (województwo podlaskie)|Niemirów]], [[Nowy Dwór (rejon świsłocki)|Nowy Dwór]], [[Orla (województwo podlaskie)|Orla]] (krótkotrwały status ''miasta'' zniesiony 27 października 1919), [[Piaski (rejon mostowski)|Piaski]], [[Porozów]], [[Porzecze (rejon grodzieński)|Porzecze]], [[Roś (Białoruś)|Roś]], [[Sidra]], [[Trzcianne]] i [[Wołpa]]
** w woj. nowogródzkim (''66 miasteczek'')<ref>Według Skorowidza miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej – Tom VII, Część I – Województwo Nowogródzkie'', Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923.</ref>:<br />[[Bielica (Białoruś)|Bielica]], [[Bieniakonie]], [[Byteń]], [[Cyryn (Białoruś)|Cyryn]], [[Delatycze]], [[Dereczyn]], [[Derewno|Derewna]], [[Dokudowo]], [[Dworzec (Białoruś)|Dworzec]], [[Dziembrów]], [[Gieranony]], [[Hermaniszki]], [[Hołynka]], [[Horodyszcze (rejon baranowicki)|Horodyszcze]], [[Horodziej]], [[Howiezna]], [[Iszkołdź]], [[Jeremicze]], [[Jeziornica|Jeziernica]], [[Juraciszki]], [[Kamień (rejon wołożyński)|Kamień]], [[Korelicze]], [[Kozłowszczyzna]], [[Kroszyn]], [[Lipniszki (rejon iwiejski)|Lipniszki]], [[Lubcz (osiedle typu miejskiego)|Lubcz]], [[Mikołajów (Białoruś)|Mikołajów]], [[Mołczadź (wieś)|Mołczadź]], [[Nacza (obwód grodzieński)|Nacza]], [[Naliboki (obwód miński)|Naliboki]], [[Niedźwiedzice (Białoruś)|Niedźwiedzica]], [[Niehniewicze]], [[Nowa Mysz]], [[Nowojelnia]], [[Nowy Dwór (rejon szczuczyński)|Nowy Dwór]], [[Orla (obwód grodzieński)|Orla]], [[Ostryna]], [[Połoneczka]], [[Połonka (obwód brzeski)|Połonka]], [[Raduń (Białoruś)|Raduń]], [[Różanka (Białoruś)|Różanka]], [[Rubieżewicze]], [[Siniawka]], [[Snów]], [[Sobakińce]], [[Stołowicze]], [[Sobotniki|Subotniki]], [[Surwiliszki (obwód grodzieński)|Surwiliszki]], [[Swojatycze]], [[Szczuczyn (Białoruś)|Szczuczyn]] (siedziba powiatu), [[Świerżeń Nowy]], [[Traby (Białoruś)|Traby]], [[Trokiele]], [[Turzec (Białoruś)|Turzec]], [[Wasiliszki]], [[Wawiórka]], [[Wiszniew]], [[Wołma (rejon dzierżyński)|Wołma]], [[Werenowo|Woronów]], [[Wsielub]], [[Zabłoć(rejon nowogródzki)|Zabłoć]], [[Zabrzeź]], [[Żołudek]], [[Żyrmuny (Białoruś)|Żyrmuny]] i [[Żyrowicze|Żyrowice]]
Odwrotnie, ustrój miejski '''bezprawnie''' posiadały następujące miejscowości<ref name=charakter />:
* maleńskie, liczące 154 mieszkańców [[Smorgonie]] w okręgu wileńskim (aż do upadku II RP);
* przez krótki czas licząca ok. 1500 mieszkańców [[Orla (województwo podlaskie)|Orla]], której jednak ustrój miejski zniesono 27 października 1919<ref>M.P. 1919 nr 234, poz. 0.</ref>;
* [[Podbrodzie]] (1435 mieszkańców), które przestano zaliczać do miast po 1924<ref>GUS RP: Rocznik Statystyki Rzeczypospolitej Polskiej, R. 4 (1924/1926).</ref>, a od 1927 ponownie pojawiało się jako miasto<ref>GUS RP: Rocznik Statystyki Rzeczypospolitej Polskiej, R. 5 (1927).</ref>;
* [[Rokitno (osiedle typu miejskiego)|Rokitno]] (1491 mieszkańców), ''„miejscowość, w której ustrój miejski winien być zniesiony”'', co do 1924 roku nastąpiło<ref>Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej – Tom VIII – Województwo Poleskie, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1924.</ref>, i której ''formalnie'' przyznano status miasta dopiero 15 kwietnia 1927<ref>{{Dziennik Ustaw|1927|36|320}}.</ref>;
* [[Łokacze]] (1794 mieszkańców), którym ustrój miejski zniesiono przed 1925<ref>Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej – Tom IX – Województwo Wołyńskie, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923.</ref>.
Ponieważ [[Główny Urząd Statystyczny]] opierał oficjalne wykazy miast nie na stanie faktycznym, lecz na obowiązujących przepisach prawno-administracyjnych, powyższe miejscowości były traktowane jako miasta aż do 1926 roku<ref>GUS RP: Rocznik Statystyki Rzeczypospolitej Polskiej, R. 4 (1924/1926).</ref>, a począwszy od 1927 roku, traktowane były już jako części składowe gmin wiejskich<ref>GUS RP: Rocznik Statystyki Rzeczypospolitej Polskiej, R. 5 (1927).</ref>, tak więc wreszcie odzwierciedlając stan faktyczny. Z powyżej wymienionych miasteczek, których stan prawny nie był zgodny z faktycznym, jedynie [[Wołożyn]]owi (w 1929<ref>Dz. U. z 1929 r. Nr 33, poz. 309.</ref>) i [[Lachowicze|Lachowiczom]] (w 1931<ref>Dz.U. 1931 nr 56, poz. 448.</ref>), nadano później formalny ustrój miejski na mocy indywidualnych rozporządzeń. Dotyczyło to także [[Stołpce|Stołpiec]] (w 1926 roku<ref>Dz.U. 1926 nr 16, poz. 92.</ref>) i [[Rokitno (osiedle typu miejskiego)|Rokitna]] (w 1927 roku<ref>Dz. U. z 1927 r. Nr 36, poz. 320.</ref>), którym ustrój miejski został po pewnym czasie zniesiony. W 1929 roku status miasta otrzymało też miasteczko [[Mołodeczno]]<ref>Dz.U. 1929 nr 33, poz. 308.</ref>.
 
Odwrotnie, status miejski odebrano miasteczkom [[Horodno]] (w 1927<ref>Dz. U. z 1927 r. Nr 38, poz. 338.</ref>) i [[Szereszów]] (w 1934<ref>Dz. U. z 1934 r. Nr 26, poz. 202.</ref>), a w 1934 także miastom [[Boćki]], [[Mielnik (województwo podlaskie)|Mielnik]], [[Narew (województwo podlaskie)|Narew]], [[Nowy Dwór (powiat sokólski)|Nowy Dwór]] i [[Odelsk]]<ref>Dz.U. 1934 nr 48, poz. 420.</ref>.
 
==== Galicja ====
Określenie ''miasto'' na terenie [[Galicja (Europa Środkowa)|Galicji]] (województwa [[województwo krakowskie (II Rzeczpospolita)|krakowskie]], [[województwo lwowskie|lwowskie]], [[województwo stanisławowskie|stanisławowskie]] i [[województwo tarnopolskie|tarnopolskie]]) nie było jednoznaczne. Mogło odnosić się wyłącznie do charakteru prawnego miejscowości (a więc typu jednostki administracyjnej), co nie znaczyło automatycznie, że „miasto administracyjne” faktycznie posiadało [[prawa miejskie]]. Mimo że większość miast prawnych prawa miejskie posiadała, wiele z nich miało zaledwie ''prawa miasteczka'' a niektóre miasta były wręcz [[wieś|wsiami]]<ref name=skorowidz>Według publikacji: ''Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej – Tom XV – Województwo Tarnopolskie'', Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923.</ref>. Wreszcie, niektóre miejscowości posiadały w nazwie wyraz ''Miasto'' – pisany wielką literą – mimo braku praw miejskich (np. [[Pruchnik|Pruchnik Miasto]], [[Waręż|Waręż Miasto]], [[Tartaków|Tartaków Miasto]]). Wyraz ten stanowił integralną część nazwy miejscowości (choć nie przesądzał bynajmniej jej charakteru topograficznego) w celu odróżnienia jej od innej, topograficznie wiejskiej, miejscowości o identycznej nazwie w tej samej okolicy (np. Pruchnik-Wieś, Waręż-Wieś, Tartaków-Wieś)<ref name=skorowidzlwowski>Według publikacji: ''Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej – Tom XIII – Województwo Lwowskie'', Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1924.</ref><ref name=grossman>Grossman, Henryk (1925). Struktura społeczna i gospodarcza Ks. Warszawskiego na podstawie spisów 1809-1810 roku. „Kwartalnik Statystyczny”, T.II, 1925, z. 1, s. 1-1081–108.</ref>.
 
[[Plik:Ua butschatsch rathaus.jpg|thumb|242px|Ratusz w [[Buczacz]]u]]
[[Plik:Ciężkowice - Market Square.jpg|thumb|242px|Zachodnia ściana rynku w [[Ciężkowice|Ciężkowicach]]]]
[[Plik:Ulanów - budynek Urzędu Miasta 1.jpg|thumb|242px|Urząd Miasta w [[Ulanów|Ulanowie]]]]
[[Plik:Rybotycze1.jpg|thumb|242px|Ulica przyrynkowa w [[Rybotycze|Rybotyczach]]]]
 
[[13 lipca]] [[1933]] roku weszła w życie ustawa o częściowej zmianie ustroju samorządu terytorialnego, stanowiąca ''znoszenie miast o liczbie mieszkańców niższej niż 3000'' w drodze rozporządzeń Rady Ministrów, a większych miast w drodze ustawodawczej<ref>Ustawa z dnia 23 marca 1933 r. o częściowej zmianie ustroju samorządu terytorjalnego ({{Dziennik Ustaw|1933|35|294}}, Art. 33).</ref>. Ustawa z 3 lipca 1896 roku przestała obowiązywać w ciągu roku od wejścia w życie ustawy (czyli do lipca 1934), przez co '''40 miast''' i '''66 miasteczek''' (w rozumieniu reformy z 1784) rządzących się ustawą z 1896 roku i liczących w chwili reformy powyżej 3000 mieszkańców zostało podniesionych '''automatycznie''' do rangi miast objętych ustawą z 1889 roku<ref name=mielcarek>{{cytuj książkę|nazwisko=Mielcarek |imię=Adam Janusz|tytuł=Podziały terytorialno-administracyjne II Rzeczypospolitej w zakresie administracji zespolonej|wydawca=Wydawnictwo Neriton|miejsce=Warszawa|data=2008}}</ref>:
 
* '''40 gmin miejskich na prawach miast''', które zmieniły ustawę z 1896 na 1889, posiadając nieprzerwanie prawa miejskie: [[Bełz]], [[Biecz]], [[Bolechów (miasto)|Bolechów]], [[Bóbrka (miasto)|Bóbrka]], [[Brzozów]], [[Busk]], [[Czortków]], [[Dębica]] (prawa miejskie 27 lipca 1912), [[Dobczyce]], [[Dobromil (obwód lwowski)|Dobromil]], [[Dolina (miasto)|Dolina]], [[Grybów]], [[Halicz (miasto)|Halicz]], [[Jordanów]], [[Kamionka Bużańska|Kamionka Strumiłowa]], [[Kęty]], [[Komarno (Ukraina)|Komarno]], [[Kuty (miasto)|Kuty]], [[Lesko]], [[Lubaczów]], [[Mikulińce]], [[Mościska]], [[Myślenice]], [[Nowy Targ]], [[Olesko]], [[Oświęcim]], [[Pilzno (województwo podkarpackie)|Pilzno]], [[Pomorzany (Ukraina)|Pomorzany]], [[Przeworsk]], [[Rohatyn]], [[Ropczyce]], [[Rymanów]], [[Sądowa Wisznia]], [[Skawina]], [[Stary Sambor]], [[Tyśmienica (miasto)|Tyśmienica]], [[Zaleszczyki]], [[Zbaraż]], [[Żydaczów]] i [[Żywiec]]
 
* '''66 gmin miejskich na prawach miasteczek''' podniesione do rzędu miast: [[Andrychów]], [[Barysz]], [[Błażowa]], [[Bohorodczany]], [[Bołszowce]], [[Borszczów]], [[Brzesko]], [[Buczacz]], [[Budzanów]], [[Bursztyn (miasto)|Bursztyn]], [[Chodorów]], [[Chrzanów]], [[Chyrów]], [[Dąbrowa Tarnowska|Dąbrowa]], [[Delatyn]], [[Gliniany (Ukraina)|Gliniany]], [[Grzymałów (Ukraina)|Grzymałów]], [[Horodenka]], [[Kałusz]], [[Kolbuszowa]], [[Kopyczyńce]], [[Kosów (miasto na Ukrainie)|Kosów Huculski]], [[Kozowa]], [[Kulików (rejon żółkiewski)|Kulików]], [[Leżajsk]], [[Łańcut]], [[Łopatyn]], [[Maków Podhalański]], [[Mielec]], [[Mikołajów (rejon mikołajowski)|Mikołajów]], [[Monasterzyska]], [[Mosty Wielkie]], [[Nadwórna]], [[Niemirów (obwód lwowski)|Niemirów Lwowski]], [[Niepołomice]], [[Ottynia]] (gmina miejska od 1 kwietnia 1928<ref name=autonazwa1>{{Dziennik Ustaw|1928|17|138}}.</ref>), [[Peczeniżyn]], [[Piwniczna-Zdrój|Piwniczna]], [[Podhajce]], [[Podwołoczyska]], [[Przemyślany]], [[Radziechów (miasto)|Radziechów]], [[Rawa Ruska]], [[Rozdół]], [[Rozwadów (Stalowa Wola)|Rozwadów]], [[Rożniatów (miasto)|Rożniatów]], [[Rudki (Ukraina)|Rudki]], [[Rudnik nad Sanem|Rudnik]], [[Sasów]], [[Skała Podolska|Skała]], [[Skałat]], [[Skole]], [[Sokołów Małopolski|Sokołów]], [[Stary Sącz]], [[Strzyżów]], [[Sucha Beskidzka|Sucha]], [[Tarnobrzeg]], [[Tłumacz (miasto)|Tłumacz]], [[Trzebinia]] (gmina miejska od 27 kwietnia 1931<ref>{{Dziennik Ustaw|1931|39|304}}.</ref>), [[Turka (miasto)|Turka]], [[Tyczyn]], [[Uhnów]], [[Ustrzyki Dolne]], [[Zabłotów]], [[Załoźce]], [[Zborów]] i [[Żurawno|Żórawno]]<ref>Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej – Tom XIII – Województwo Lwowskie'', Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1924.</ref><ref>Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej – Tom XII – Województwo Krakowskie i Śląsk Cieszyński, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1925.</ref><ref>Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej – Tom XIV – Województwo Stanisławowskie'', Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1924.</ref><ref>Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej – Tom XV – Województwo Tarnopolskie, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923.</ref><ref name=mielcarek /><ref>{{Dziennik Ustaw|1933|35|294}}.</ref><ref name=karpiniec /><ref name="tysiąclecie">''Miasta polskie w Tysiącleciu'', przewodn. kom. red. Stanisław Pazyra, Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, [[Wrocław]]–[[Warszawa]]–[[Kraków]], [[1965]]-[[1967]]1965–1967.</ref><ref name=geokraj>''Słownik geograficzno-krajoznawczy Polski'', Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2000, wydanie czwarte, uzupełnione ({{ISBN|83-01-12677-9}}).</ref><ref name=gawryszewski>{{cytuj książkę | imięnazwisko = AndrzejGawryszewski | nazwiskoimię = Gawryszewski |Andrzej | tytuł = Ludność Polski w XX wieku (rozdział II – Terytorium i podział administracyjny) | wydawca = Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania | miejsce = | rok = 2005 |}}</ref><ref>Zmiany administracyjne miast i osiedli, Warszawa, 1964.</ref>
 
Według założeń reformy, 31 gmin miejskich będących miastami/miasteczkami rządzącymi się ustawą z 1896 roku i liczących w 1933 roku mniej niż 3000 mieszkańców, a także 8 (9<ref name=jaworzno>W {{Dziennik Ustaw|1933|81|596}} [[Jaworzno]] traktowane jest jako wieś (gmina), natomiast Skorowidz Miejscowości woj. krakowskiego z 1921 traktuje je jako miasteczko podlegające ustawie z 1896 roku, a serwis internetowy Miasta Jaworzno wspomina o statusie miasta obowiązującym od 21 września 1901 ([http://web.archive.org/web/20110712064456/http://www.jaworzno.pl/nasze-miasto/historia/historia-miasta.pdf str. 9]).</ref>) gmin miejskich będących wsiami (niezależnie od liczby ludności) zostałyby według nowego prawa przekształcone w gminy wiejskie. Jednakże '''indywidualnymi rozporządzeniami''' za miasta uznano wszystkie wsie stanowiące gminy miejskie ([[Borysław]]<ref>{{Dziennik Ustaw|1933|62|467}}.</ref>, [[Nisko]]<ref>{{Dziennik Ustaw|1933|81|594}}.</ref>, [[Winniki (miasto)|Winniki]]<ref>{{Dziennik Ustaw|1933|81|595}}.</ref> [[Jaworzno]]<ref name=jaworzno /><ref>{{Dziennik Ustaw|1933|81|596}}.</ref>, [[Krynica-Zdrój|Krynica]], [[Krzeszowice]], [[Szczakowa]] i [[Zakopane]]<ref>{{Dziennik Ustaw|1933|81|596}}.</ref>), a także '''2 najmniejsze gminy miejskie na prawach miast''' (zmiana ustawy z 1896 na 1889) i '''20 najmniejszych gmin miejskich na prawach miasteczek''':
 
* w woj. krakowskim<ref>{{Dziennik Ustaw|1934|28|233}}).</ref>:
** (''1 miasto''): [[Zator (województwo małopolskie)|Zator]]
** (''8 miasteczek''): [[Kalwaria Zebrzydowska|Kalwaria]], [[Limanowa]], [[Muszyna]], [[Radomyśl Wielki]], [[Sędziszów Małopolski|Sędziszów]], [[Tuchów]], [[Wilamowice]] i [[Żabno]]
* w woj. lwowskim (''11 miasteczek''): [[Baranów Sandomierski|Baranów]], [[Cieszanów]], [[Dukla]], [[Głogów Małopolski|Głogów]], [[Iwano-Frankowe|Janów]], [[Jaryczów Nowy]], [[Kańczuga]], [[Krakowiec]], [[Radymno]], [[Szczerzec]]<ref>{{Dziennik Ustaw|1934|28|232}}.</ref> i [[Sieniawa]]<ref>{{Dziennik Ustaw|1934|45|395}}.</ref>;
* w woj. tarnopolskim (''1 miasto''): [[Husiatyn]]<ref>{{Dziennik Ustaw|1934|25|187}}.</ref>
 
Ponadto '''3 gminy wiejskie na prawach miasteczek''' podniesiono zarówno do rzędu miast, jak i gmin miejskich: [[Chorostków]]<ref>{{Dziennik Ustaw|1934|14|116}}.</ref>, [[Mielnica Podolska|Mielnica]] i [[Tłuste (rejon zaleszczycki)|Tłuste]]<ref>{{Dziennik Ustaw|1934|25|186}}).</ref>.
 
Tym samym, '''11 miasteczek''' (a także wieś [[Czarny Dunajec]]) stanowiących dotychczas odrębne '''[[gmina miejska|gminy miejskie]]''' utraciło ''automatycznie'' status miast<ref>Na podstawie Skorowidzów miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej: Tom XII – Województwo Krakowskie i Śląsk Cieszyński, Tom XIII – Województwo Lwowskie, Tom XIV – Województwo Stanisławowskie, Tom XV – Województwo Tarnopolskie, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923-1925).</ref>:
 
* w woj. krakowskim (''6 miasteczek''): [[Brzostek]], [[Ciężkowice]], [[Lanckorona]], [[Uście Solne]], [[Nowy Wiśnicz|Wiśnicz Nowy]] i [[Wojnicz]],
* w woj. tarnopolskim (''35 miasteczek''): [[Białobożnica]], [[Biały Kamień (Ukraina)|Biały Kamień]], [[Bilcze Złote]], [[Chołojów]], [[Dobrotwór]], [[Dunajów]], [[Dźwinogród (rejon borszczowski)|Dźwinogród]], [[Gołogóry (miejscowość)|Gołogóry]], [[Gródek (obwód tarnopolski)|Gródek]], [[Dołyna (obwód tarnopolski)|Janów]], [[Jezierna]], [[Kozłów (obwód tarnopolski)|Kozłów]] ('''ʘ'''), [[Krzywcze|Krzywcze Górne]], [[Kudryńce]], [[Leszniów]], [[Markopol]], [[Narajów]], [[Podkamień (rejon brodzki)|Podkamień]], [[Potok Złoty]] ('''ʘ'''), [[Probużna]], [[Sokołówka (rejon buski)|Sokołówka]], [[Stanisławczyk (rejon brodzki)|Stanisławczyk]], [[Stojanów (obwód lwowski)|Stojanów]], [[Strusów]], [[Szczurowice]], [[Świrz]], [[Tarnoruda]], [[Toporów (obwód lwowski)|Toporów]], [[Touste (rejon husiatyński)|Touste]], [[Ułaszkowce]], [[Uście Biskupie]], [[Uście Zielone]], [[Uścieczko]], [[Nowy Witków|Witków Nowy]] i [[Trawnewe (obwód tarnopolski)|Zarudzie]]
 
Ponadto w związku z omawianą reformą status miast (w sensie historycznym) automatycznie utraciło także '''14 [[gmina wiejska|gmin wiejskich]]''', które niejednak '''posiadały [[prawa miejskie]]'''. Mimo nikłych rozmiarów i morfologicznych podobieństw ''nie były'' one miasteczkami, lecz ''miastami'' z punktu widzeniu historii, chociaż nie pełniły one już miejskich funkcji administracyjnych. Przez to utrata praw miejskich była dla nich zmianą głównie prestiżową, nie formalną. Były to<ref>Na podstawie Skorowidzów miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej: Tom XII – Województwo Krakowskie i Śląsk Cieszyński, Tom XIII – Województwo Lwowskie, Tom XIV – Województwo Stanisławowskie, Tom XV – Województwo Tarnopolskie, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923-1925).</ref>:
 
* w woj. krakowskim (''1 miasto''): [[Osiek Jasielski|Osiek (Jasielski)]];
* w woj. lwowskim (''11 miast''): [[Bircza]], [[Bukowsko]], [[Dubiecko]], [[Dynów]], [[Jaćmierz]], [[Jaśliska]], [[Mrzygłód]], [[Nowe Miasto (obwód lwowski)|Nowe Miasto]], [[Nowotaniec]], [[Rybotycze]] i [[Zarszyn]];
* w woj. stanisławowskim (''1 miasto''): [[Sołotwina]];
* w woj. tarnopolskim (''1 miasto''): [[Jezierzany (rejon borszczowski)|Jezierzany]] <small>(do tej grupy miast należała również [[Mielnica Podolska]], której jednak formalnie nadano status gminy miejskiej z dniem 1 kwietnia 1934<ref>{{Dziennik Ustaw|1934|25|186}}.</ref>)</small>
 
Na mocy ustawy o częściowej zmianie ustroju samorządu terytorialnego, uwzględniającej tylko ''miasta'' i ''gminy'' (z podlegającymi pod nie gromadami) jako podstawowe jednostki podziału administracyjnego kraju, pojęcie ''miasteczka'' utraciło swoją formalną odrębność<ref name=najgrakowski />. Niejednak, w myśl art. 82 (5) ustawy, miejscowości te zachowały zarówno ewentualne dotychczasowe uprawnienia finansowe, jak i posiadane ''historyczne'' nazwy „miast” i „miasteczek”<ref>Ustawa z dnia 23 marca 1933 r. o częściowej zmianie ustroju samorządu terytorjalnego ({{Dziennik Ustaw|1933|35|294}}, Dział II, Rozdział 2, Art. 82, Poz. 5).</ref>, a więc wyłącznie ze względów kulturowo-tożsamościowych. Kolejna reforma scaleniowa z 1934, likwidująca gminy jednostkowe na terenie b. Galicji (którymi m.in. były miasteczka), jeszcze bardziej zatarła historyczną odrębność miasteczek, odkąd wchodziły one teraz w skład zbiorowych gmin wiejskich.
{{osobny artykuł|Galicyjski Rynek (sektor miejski w Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku)}}
 
[[Plik:Miasteczko Galicyjskie - Nowy Sącz.JPG|thumb|242px|Rekonstrukcja miasteczka galicyjskiego w [[Sądecki Park Etnograficzny|Sądeckim Parku Etnograficznym]]]]
[[Plik:00168 Die Westfassade des galizischen Marktplatzes im Freilichtmuseum in Sanok, 2011.jpg|thumb|242px|Rekonstrukcja [[Galicyjski Rynek (sektor miejski w Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku)|rynku galicyjskiego]] w [[Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku|Muzeum Budownictwa Ludowego]] w [[Sanok]]u]]
 
Poza wyżej wymienionymi miasteczkami, na obszarze byłej Galicji jest też wiele innych miejscowości o charakterze małomiasteczkowym (łącznie 37), począwszy od zdegradowanej w 1794 roku [[Mierzączka|Mierzączki]] do [[Nowa Góra (województwo małopolskie)|Nowej Góry]], posiadającej status miasteczka aż do odzyskania przez Polskę niepodległości. Miejscowości te posiadały status miasteczka (a nawet miasta) przynajmniej przez pewien krótki okres podczas zaboru, będąc zmiennie wsiami lub tzw. ''wsiami targowymi'', i którym status miasteczka z różnych względów przed 1918 rokiem odebrano. Nie były one przez to uwzględniane jako takie przez władze polskie, pomimo ich bardzo zróżnicowanego stanu faktycznego (podane województwa dotyczą stanu z II RP)<ref name=karpiniec />:
== Czechy ==
{{osobny artykuł|Miasteczka w Czechach}}
W Czechach status miasteczka ([[:cs:městys|městys]]) ma 211 miejscowości<ref>{{cytuj stronę| url = http://zpravy.idnes.cz/titul-mestys-ziskalo-zpet-211-obci-vyhody-nemaji-jen-plati-za-zmenu-1cz-/domaci.aspx?c=A110802_161940_domaci_jj| tytuł = Titul městys získalo zpět 211 obcí| data dostępuautor = 2 sierpnia 2011| autorjęzyk = cs | językdata dostępu = cs2 sierpnia 2011}}</ref>.
 
== Litwa ==
{{osobny artykuł|Miasta na Litwie|Miasteczka na Litwie}}
W [[1989]] w ramach reformy administracyjnej zlikwidowano na Litwie [[osiedle typu miejskiego|osiedla typu miejskiego]]. W ich miejsce powstały m.in. miasta i miasteczka. Osiedli typu miejskiego było na Litwie 22, z czego 13 obecnie jest miastami, 3 straciły status miasta w latach 2001-20032001–2003, 6 uzyskało status miasteczka w latach 90. XX wieku.
 
W [[2008]] roku na Litwie wymienianych jest 244 miasteczek, od spisu demograficznego w [[2001]] przybyły 3.
 
== Charakterystyka miasteczek ==
* [[miejscowości w Polsce pozbawione praw miejskich]]
* [[gmina wiejska o miejskich uprawnieniach finansowych]]
* [[prawa miejskie]]
* [[dawne osiedla w Polsce]]
* [[nadania praw miejskich w Polsce po 1900]]
{{Przypisy}}
 
[[Kategoria:GeografiaSocjologia historycznamiasta| Polski]]
[[Kategoria:Socjologia miasta|!]]
[[Kategoria:Rodzaje założeń urbanistycznych]]
[[Kategoria:Jednostki osadnictwa]]
[[Kategoria:Etnologia i antropologia kulturowa]]
[[Kategoria:Podział administracyjny Polski]]
53 045

edycji