Żmudź: Różnice pomiędzy wersjami

Dodane 213 bajtów ,  2 lata temu
red., wikizacja przyp., krajobraz
m ({{Kontrola autorytatywna}}, WP:SK)
(red., wikizacja przyp., krajobraz)
|colspan=2| Herb Księstwa Żmudzkiego I Rzeczypospolitej ||
|}
'''Żmudź''' ([[łacina{{w języku|la|łac.]] ''Samogitia''}}, [[język żmudzki|żmudz.]] ''Žemaitėjė'', [[język{{w litewskijęzyku|lt|lit.]] ''Žemaitija''}}) – jeden z pięciu [[regiony etnograficzne Litwy|regionów etnograficznych współczesnej Litwy]], a także [[kraina historyczna|historyczna]] nazwa Dolnej Litwy. Dawna jednostka podziału terytorialnego ([[Podział administracyjny I Rzeczypospolitej|(starostwo równoważne województwu)]]) [[Rzeczpospolita Obojga Narodów|Rzeczypospolitej Obojga Narodów]], jako [[Księstwo Żmudzkie]] należące do [[Wielkie Księstwo Litewskie|Wielkiego Księstwa Litewskiego]]. Od [[1918]] r. część [[Litwa|Republiki litewskiejLitewskiej]].
 
{{Spis treści|none}}
 
[[Plik:Lopaiciai. 2007-06-12.jpg|thumb|left]]
== Geografia ==
Pod względem geograficznym tworzy [[Pojezierze Żmudzkie]] (zwane także ''Wysoczyzną Żmudzką'') o charakterze [[morena|morenowym]], do 230 m wysokości [[n.p.m.]], w zachodniej części Litwy. Ziemie równinne, średnio urodzajne.
 
{{Clear|left}}
== Historia ==
Od [[XIII wiek]]uwieku najeżdżana od strony północnej przez [[Kawalerowie mieczowi|zakon kawalerów mieczowych]], który w 1236 roku został pokonany przez Żmudzinów w [[Bitwa pod Szawlami|bitwie pod Szawlami]]. Wkrótce na Żmudź rozpoczęły się od południa najazdy [[Krzyżacy|zakonu krzyżackiego]].
 
30 stycznia 1384 roku [[Witold Kiejstutowicz]] podpisał traktat w [[Królewiec|Królewcu]], w którym przyrzekł zostać wasalem zakonu i scedować część Żmudzi na rzecz zakonu krzyżackiego, aż do rzeki [[Niewiaża]], wliczając [[Kowno]]. Potwierdził to układ nad rzeką Ełk w [[1390]] roku.
 
W roku [[1398]] Witold Kiejstutowicz [[Pokój na wyspie Salin|pokojem na wyspie Salin]] odstąpił Krzyżakom większość Żmudzi aż po rzekę [[Niewiaża]], którzy następnie ustanowili tutam własną jednostkę terytorialną: wójtostwo. Zaczęto wtedy powolną chrystianizację tej ziemi. W styczniu [[1400]] roku wojska litewskie pod wodzą Witolda pomagały Krzyżakom zajmować Żmudź (w zamian Krzyżacy wzięli udział w [[bitwa nad Worsklą|bitwie nad Worsklą]]). Jednocześnie za wiedzą Witolda w 1401 roku wybuchło na Żmudzi powstanie w [[1401]] roku. Pod koniec roku Litwa oficjalnie zaczęła pomagać powstańcom. Krzyżacy odpowiedzieli wspierając [[Świdrygiełło|Świdrygiełłę]], z którym podpisali układ w Malborku w [[1402]] roku. Wojna litewsko-żmudzka zakończyła się w roku [[1403]] [[pokój w Raciążu|pokojem w Raciążu]], na mocy którego potwierdzono, że Żmudź jest własnością zakonu Krzyżackiego. W [[1404]] roku wójtem Żmudzi został [[Michał Küchmeister von Sternberg|Michał Küchmeister]]. W roku [[1405]] i [[1406]] wojska litewskie ponownie wspierały Krzyżaków przeciwko Żmudzinom. Głównymi zamkami krzyżackimi na Żmudzi były [[Dubissa]], [[Sowieck|Tylża]], [[Fredeburg(żmudź)|Fredeburg]], zamek nad Ełkiem.
 
W maju [[1409]] z inspiracji Witolda i Jagiełły na Żmudzi wybuchło ponowne powstanie, a Witold przysłał swego namiestnika [[Rumbold Wolimuntowicz|Rumbolda]]<ref>{{cytuj książkę | nazwisko = Kuczyński| imię = Stefan| autor link = | tytuł =Wielka wojna z Zakonem Krzyżackim w latach 1409-14111409–1411 | wydawca = MON| miejsce = Warszawa| rok = 1955| strony =83-87| isbn =83–87}}</ref>. Po bitwie pod Grunwaldem Jagiełło i Witold podpisali w 1411 roku z zakonem krzyżackim [[Pokój toruński 1411|pokój toruński]], w którym Krzyżacy zrzekli się Żmudzi na czas życia Witolda. Po jego śmierci Żmudź miała wrócić do zakonu.
 
Po pierwszym pokoju toruńskim, w roku 1413, mocą [[Unia horodelska|unii horodelskiej]] pomiędzy Koroną Polską ia Litwą ustanowione zostało Księstwo Żmudzkie, które zostało włączone do Wielkiego Księstwa Litewskiego jako [[starosta|starostwo]] z zachowaniem pewnych odrębnych przywilejów. W tym samym roku Żmudź przyjęła chrzest. Starostwem żmudzkim zarządzali [[Starostowie generalni żmudzcy|starostowie]]. W konsekwencji przyjęcia chrztu w [[1417]] powstała [[diecezja żmudzka]] ze stolicą w [[Wornie|Miednikach]].
 
W 1418 roku ludnośćŻmudzini Żmudzi podniosłapodnieśli bunt przeciwko Witoldowi i, opowiadając się za Świdrygiełłą sprzeciwiłai sprzeciwając się chrystianizacji, alejednak Kieżgajło Wolumintowicz w 1419 roku krwawo go stłumił, ścinając 60 najważniejszych przywódców żmudzińskich<ref>K.{{cytuj|autor=Krzysztof Pietkiewicz, |tytuł=Kieżgajłowie i ich latyfundium do poł.połowy XVI wieku, |wydawca=UAM |miejsce=Poznań |data=1982.}}</ref><ref>L.{{cytuj|autor=Ludwik Kolankowski|tytuł=Dzieje Wielkiego Księstwa Litewskiego za Jagiellonów, t. I, 1377–1434|miejsce=Warszawa|data=1930|s=136}}</ref>.
Dzieje Wielkiego Księstwa Litewskiego za Jagiellonów, t. I:1377-1434, Warszawa 1930, s. 136.</ref>.
 
W 1422 roku podpisano [[Pokój mełneński|pokój melneński]], w którym Zakon krzyżacki po przegranej [[Wojna golubska|wojnie golubskiej]] wieczyście zrezygnował ze Żmudzi. Stan ten potwierdził w 1431 roku [[pokój w Christmemlu]] podpisany z inflancką gałęzią, w którym określono ostatecznie granice Żmudzi<ref>{{cytuj|autor=Zygmunt Gloger, |tytuł=Geografia historyczna ziem dawnej Polski, |miejsce=Kraków |data=1903}}</ref>. W latach 1413–1441 nazywanenazywana byłobyła '''starostwem żmudzkim'''. W 1441 wielki książę litewski [[Kazimierz IV Jagiellończyk]] przyjął przywrócony tytuł księcia żmudzkiego.
 
W 1440 roku Żmudź pod przywódcą Dowmonta, zwolennika [[Michał Bolesław Zygmuntowicz|Michajłuszki]] (syna Zygmunta Kiejstutowicza), wykazując tendencje separatystyczne wystąpiła przeciwko Kazimierzowi Jagiellończykowi, który w 1441 roku spacyfikował buntownicze nastroje uznając jej autonomię w zakresie administracji i sądownictwa<ref name=autonazwa3>M. Bogucka, ''Kazimierz Jagiellończyk'', Warszawa 1978, s. 25.</ref><ref name="Ochmański111">J. Ochmański, ''Historia Litwy'', Wrocław 1982, s. 111.</ref>. Na mocy postanowienia Kazimierza Jagiellończyka Żmudź miała być traktowana na równi z województwami wileńskim i trockim, i przestała być traktowana tylko jako starostwo żmudzkie (jakim była od 1413 r.), przywrócono jej tytuł Księstwa żmudzkiego (''Ducatus Samogitiae''), a księciem został Kazimierz Jagiellończyk.
[[Plik:RON księstwo żmudzkie map.svg|thumb|{{Legenda|#ed3b3b|[[Księstwo Żmudzkie]] w granicach Rzeczypospolitej w 1619}}]]
W 1440 roku Żmudź pod przywódcą Dowmonta, zwolennika [[Michał Bolesław Zygmuntowicz|Michajłuszki]] (syna Zygmunta Kiejstutowicza), wykazując tendencje separatystyczne, wystąpiła przeciwko Kazimierzowi Jagiellończykowi, który w 1441 roku spacyfikował buntownicze nastroje uznając jej autonomię w zakresie administracji i sądownictwa<ref name=autonazwa3>M.{{cytuj|autor=Maria Bogucka, ''|tytuł=Kazimierz Jagiellończyk'', |miejsce=Warszawa |data=1978, |s. =25.}}</ref><ref name="Ochmański111">J.{{cytuj|autor=Jerzy Ochmański, ''|tytuł=Historia Litwy'', |miejsce=Wrocław |data=1982, |s. =111.}}</ref>. Na mocy postanowienia Kazimierza Jagiellończyka Żmudź miała być traktowana na równi z województwami wileńskim i trockim, i przestała być traktowana tylko jako starostwo żmudzkie (jakim była od 1413 r.), przywrócono jej tytułstatus Księstwa[[Księstwo żmudzkiegoŻmudzkie|księstwa]] (łac. ''Ducatus Samogitiae''), a księciem został Kazimierz Jagiellończyk. [[Władcy Polski]] zachowali, przywrócony w 1441 roku, tytuł książąt żmudzkich (''duces Samogitiae'') do roku 1795.
[[Władcy Polski]] przywrócili tytuł [[Księstwo Żmudzkie|książąt żmudzkich]] w [[1441]] roku (łac. ''duces Samogitiae'') i zachowali go do [[1795]].
 
W 1 poł. XVI wieku rolę dominującą na Żmudzi sprawował [[Stanisław Janowicz Kieżgajło|ród Kieżgajłów]], którzy podtrzymywali tendencje odrębności politycznej tej ziemi wobec Litwy.
 
W 1492 roku Żmudź otrzymała od Kazimierza Jagiellończyka szerokie przywileje na wzór polskich i nadające jej szerokie uprawnienia dotyczące wybierania przez mieszkańców starosty i ciwunów[[ciwun]]ów stojących na czele powiatów. W 1529 roku król [[Zygmunt I Stary]] nadał Żmudzi ''Ustawę dla ludu pospolitego ziemi żmudzkiej'' zakazującą administracji nakładania nadmiernych podatków na mieszkańców.
 
Zygmunt August nadał w 1557 r. ustawę ekonomiczną o nazwie ''Sprawa Włoczna'', na podstawie której Piotr Chwalczewski dokonał reformy określonej jako [[Pomiarapomiara włóczna]].
 
Żmudź miała prawo do delegowania do Senatu Rzeczypospolitej trzech senatorów większych (krzesłowych), którymi byli: [[Biskupi żmudzcy|biskup żmudzki]], starosta żmudzki i kasztelan żmudzki. Starosta żmudzki zajmował miejsce w Senacie między wojewodami łęczyckim ia brzesko-kujawskim. Mianował go król Polski z kandydatów wybranych przez żmudzką szlachtę. Sejmiki odbywały się w [[Rosienie|Rosieniach]], na których obierano trzech posłów na Sejm i czterech deputatów do Trybunału Litewskiego (po dwóch na kadencję wileńską i ruską). Żmudź była podzielona na dwa okręgi sądowe (Repartycye''repartycye'') z siedzibą w Rosieniach i Telszach (później Szawlach), w których mieściły się [[sąd ziemski]] i [[sąd grodzki]].
 
[[Plik:Hanging Polish January insurgents by Russians in Šiauliai.PNG|thumb|Wieszanie [[powstanie styczniowe na ziemiach zabranych|powstańców styczniowych]] w [[Szawle|Szawlach]], ołówek na papierze, autor [[Stanisław Witkiewicz]]]]
Po Rozbiorze Polski w 1795 roku Żmudź została zajęta przez Rosję, co zostało potwierdzone po wojnach napoleońskich na Kongresie wiedeńskim w 1815 roku.
 
[[Plik:Hanging Polish January insurgents by Russians in Šiauliai.PNG|thumb|Wieszanie [[powstanie styczniowe na ziemiach zabranych|powstańców styczniowych]] w [[Szawle|Szawlach]], ołówek na papierze, autor [[Stanisław Witkiewicz]]]]
W czasie [[Powstanie listopadowe|powstania listopadowego]] miały miejsce liczne wystąpienia Żmudzinów przeciwko okupacji rosyjskiej: 26 marca 1831 powstańcy opanowali [[Rosienie]], 28 marca [[Telsze]], [[Szawle]], 2 kwietnia Janów, 7 kwietnia, rozbrajając rosyjskie garnizony i tworząc własne struktury administracji. W Rosieniach powołano Rząd Tymczasowy, na którego czele stanęli: Juliusz Gruszewski, Józef Rymkiewicz i Ignacy Staniewicz. Ezechiel Staniewicz został naczelnikiem powiatu rosieńskiego.
 
W 1915 roku została zajęta przez Cesarstwo Niemieckie, a w 1918 roku władzę w niej obejmuje [[Pierwsza Republika Litewska]]. W latach 1940-19411940–1941 pod okupacją radziecką, następnie do 1944 roku pod okupacją niemiecką, a następnie do 1990 roku w składzie ZSRR (jako część [[Litewska Socjalistyczna Republika Radziecka|LSRR]]). Od 1990 roku Żmudź wchodzi w skład [[Litwa|Republiki Litewskiej]].
 
== Siedziby ziemiańskie<ref>{{cytuj|autor=Roman Aftanazy,|tytuł=[[Dzieje ''rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej|Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej'', Tom 3, ]]|s. 175-299.=175–299}}</ref> ==
[[Plik:Palanga Tyszkiewicz palace.jpg|thumb|[[Pałac Tyszkiewiczów w Połądze]]]]
* [[Bejsagoła]] – pałac rodziny Komarów
* [[Kgwinðbunt]]
* [[Kiernus]]
* [[Montwil]]?-[[1070]]
* [[Wikinth]]
* [[Trabus]]
* [[Roman (książę żmudzki)|Roman]]
* [[Narymont]] [[XIII wiek]]
 
== Miasta ==
[[Plik:Šiauliai - panoramio (3).jpg|thumb|[[Szawle]]]]
[[Plik:Liuteronu baznycia, 2005-10-28.jpg|thumb|[[Możejki]]]]
Największe miasta na Żmudzi według danych litewskich z (2014 roku):
{|class=standard style=" max-width 70%;"
!
Anonimowy użytkownik